W grudniu 2015 r. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa kpbc.umk.pl/dlibra wzbogaciła się o nowy obiekt. Jest to Biblia brzeska, zwana też Biblią Radziwiłłowską lub pińczowską, z 1563 r. ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu.

Starodruk, opatrzony tytułem „Biblia święta, tho iest, Księgi Starego y Nowego Zakonu, właśnie z Żydowskiego Greckiego y Łacińskiego, nowo na Polski język, z pilnością y wiernie wyłożone”, został wydany w Brześciu nad Bugiem z inicjatywy księcia Mikołaja Radziwiłła. Jego powstanie bezpośrednio związane jest z rozwojem reformacji, a zwłaszcza kalwinizmu w Polsce. Biblię dedykowano królowi Zygmuntowi Augustowi i ozdobiono drzeworytem z herbem Radziwiłłów. Książę Mikołaj Radziwiłł był protektorem kalwinizmu na Litwie, a wydana w języku narodowym Biblia miała być – zgodnie z ideą reformacji – jedynym źródłem wiary.

Biblia została wydana na papierze czerpanym na ponad 700 kartach. Druk jest jednobarwny, wzbogacony ilustracjami drzeworytniczymi o charakterze teologicznym oraz dydaktycznym, a także stylizowanymi inicjałami i finalikami. Na karcie ochronnej i frontyspisie występują rękopiśmienne noty, a liczne marginalia to komentarze tekstów biblijnych. Brzegi kart są barwione na czerwono, korespondując z dwubarwnie wyszytą kapitałką. Rozmiary starodruku są imponujące: 29 cm x 42,5 cm x 11 cm. Biblia została oprawiona w deski oblicowane białą, świńską, ślepo tłoczoną skórą o renesansowym ornamencie, którego tematyka może stanowić odrębny, ciekawy przedmiot badań. Ten duży i ważący ponad 5 kg obiekt chroniły metalowe okucia i zapinki na skórzanych paskach. Okucia i zapięcia nie zachowały się.

Z uwagi na stan zachowania obiekt został poddany konserwacji, restauracji i równocześnie digitalizacji w ramach programu „Dziedzictwo kulturowe – ochrona i cyfryzacja dziedzictwa kulturowego” subsydiowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Instytucją zarządzającą programem był Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów.

Dlaczego akurat Biblia Radziwiłłowska? Otóż jest to cenny zabytek piśmiennictwa i kultury polskiej. Ta Biblia to drugi wydany drukiem przekład całego Pisma Świętego na język polski. Jej znaczenie wynika z uwspółcześnienia języka biblijnego, oryginalności i prekursorskiej translatoryki. W Starym Testamencie wprowadzono ilustracje o charakterze naukowo-dydaktycznym – charakterystyczne dla przekazów kalwińskich. Po raz pierwszy podzielono również rozdziały na wersety i je ponumerowano. Toruński egzemplarz wyróżnia dodatkowo jego proweniencja. Wiadomo, że stał się on własnością księcia Bogusława Radziwiłła, który odziedziczył jedną z najważniejszych w Polsce bibliotek reformacyjnych, a następnie darował Biblię, wraz z ok. 450 innymi drukami i rękopisami, Bibliotece Królewskiej w Królewcu. Świadczy o tym wklejony ekslibris donacyjny Bogusława Radziwiłła z 1671 r. z jego herbem. W 1946 r. obiekt trafił do Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu w ramach przejmowania tzw. księgozbiorów zabezpieczonych.

Prace konserwatorsko-restauratorskie poprzedzone zostały badaniami zabytku obejmującymi zagadnienia historyczne, analizę formy i treści, cechy indywidualne, budowę techniczną, stan zachowania i przyczyny zniszczeń, co miało pozwolić na właściwe opracowanie programu prac i jego realizację. Wykonanie tak dużego zadania w wyznaczonym projektem czasie wymagało pracy 4-osobowego zespołu dyplomowanych konserwatorów papieru i skóry Oddziału Konserwacji i Zabezpieczenia Zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu (B. Wojdyła, L. Banach-Szewczyk, I. Miller, A. Hanczewska), który to opracowywał metody w oparciu o własne doświadczenia, dorobek badawczy Zakładu Konserwacji Papieru i Skóry UMK oraz konsultacje z rzeczoznawcami. Stan zachowania starodruku – zarówno oprawy, jak i bloku – nie pozwalał na wykonanie prac bez jego demontażu i wskazywał na konieczność objęcia go pełnym zakresem działań. Wpłynęły one na poprawę właściwości fizyko-chemicznych poprzez wyeliminowanie czynników niszczących i spowolnienie procesów degradacji. Zabytek zabezpieczono dla potrzeb właściwego magazynowania, a także ewentualnej ekspozycji.

Zabiegi konserwatorskie pozwoliły na bezpieczne wykonanie digitalizacji. Przeprowadzili ją panowie P. Kurek i M. Mierzejewski z Pracowni Digitalizacji BU, zgodnie ze standardami opracowanymi przez Bibliotekę Narodową. Uzyskano łącznie 750 skanów o wielkości 0,042 TB. Prace były prowadzone w nowym pomieszczeniu, specjalnie przygotowanym do skanowania starych druków, uwzględniającym wymogi w zakresie temperatury i wilgotności powietrza. Zastosowano bezpieczne metody skanowania, używając aparatów fotograficznych wyposażonych w odpowiednie obiektywy i oprogramowanie, a także bezpiecznych lamp. Pomieszczenie i sprzęt Biblioteka zawdzięcza udziałowi w regionalnym projekcie „e-Usługi – e-organizacja – pakiet rozwiązań informatycznych dla jednostek organizacyjnych województwa kujawsko-pomorskiego” w zakresie modułu e-Kultura realizowanym przez Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego.

Kopię master Biblii pińczowskiej opatrzono metadanymi opisowymi i technicznymi i zapisano na DVD oraz serwerze dedykowanym dla KPBC na UMK, a także przekazano do Krajowego Magazynu Danych, prowadzonego przez Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe http://kmd.pcss.pl/, gdzie będzie wieczyście chroniona. Dzięki publikacji w KPBC obiekt znalazł się w Federacji Bibliotek Cyfrowych i Europeanie – bibliotece cyfrowej upowszechniającej europejskie dziedzictwo kulturowe i naukowe. Digitalizacja i upowszechnianie najcenniejszych zabytków, znajdujących się w zbiorach Biblioteki, to jeden z najważniejszych priorytetów książnicy. Stare druki są digitalizowane od lat – głównie ze środków UMK, ale także donatorów. Obecnie mamy ich w KPBC niemal 140. Z zachowanych w Polsce egzemplarzy Biblii Radziwiłłowskiej cztery są zeskanowane i również widoczne w Federacji Bibliotek Cyfrowych. Każdy z nich jest jednak inny. Poszczególne obiekty różnią się cechami indywidualnymi, swoją historią, stanem zachowania, a nawet jakością skanów. Wprowadzenie kolejnego egzemplarza Biblii do sieci rozszerza możliwości badawcze. Starodruk znajdzie zapewne zainteresowanie naukowców, humanistów i teologów badających pochodzenie, treść czy translatorykę zabytku, a być może także wydawców przygotowujących facsimile.

Opracowała Edyta Krużyńska, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu