Bogusława Macheta
Akademia GĂłrniczo-Hutnicza im. St. Staszica w Krakowie
Biblioteka Główna

Zagadnienia techniczne systemów wspomagających swobodny dostęp do literatury naukowej
Cz. 1. Otwarte czasopisma online

O idei swobodnego dostępu do literatury naukowej napisano wiele. Dostępna jest niezwykle bogata literatura, głównie w języku angielskim, chociaż również na polskich łamach niejednokrotnie poruszano problemy, które legły u podstaw dynamicznego rozwoju publikowania i elektronicznego udostępniania dokumentów on-line. Omawiano różne aspekty zagadnienia, a także potrzebę upowszechniania tych idei m.in. wśród bibliotekarzy i kadry naukowej polskich uczelni ^[1].

Procesy, jakie zachodzą podczas publikowania w Internecie, w sposób oczywisty decydują o cechach funkcjonalnych programów, które te procesy wspomagają. Z drugiej strony nowe technologie nie pozostają bez wpływu na kierunek rozwoju idei. Przynoszą rozwiązania istniejących problemów, a zarazem oferują nowe możliwości, przez co generują nowe wyzwania. Dlatego tak ważne wydaje się poznanie istniejących pomiędzy nimi zależności. Celem niniejszej publikacji jest dokładniejsze przedstawienie zagadnień technicznych związanych z wydawaniem czasopisma on-line oraz tworzeniem i obsługą otwartego archiwum prac naukowych, zwanego również repozytorium. W artykule wprowadzającym do zagadnień Open Archive^[2] pośród wielu różnych sposobów otwartego udostępniania publikacji naukowych, wymieniane są one jako wiodące. Obie platformy omawiane będą łącznie, ponieważ istnieje pomiędzy nimi dość ścisły związek - w stosunku do czasopism on-line repozytoria pełnią przede wszystkim rolę archiwum, a dzięki swojej specyfice stanowią zarazem dodatkową płaszczyznę prezentacji zawartości czasopism, czasami nawet jedyną. Problematyka techniczna, zwłaszcza dotycząca standardów udostępniania i rozpowszechniania gotowych publikacji, jest wspólna dla obydwu form elektronicznego publikowania, toteż dokładniej zostanie przedstawiona przy okazji omawiania repozytoriów.

Systemy do zarządzania czasopismami (Journal Management Systems)

To, co wyróżnia cykl wydawniczy czasopisma od publikowania innych prac, to proces analizowania i recenzowania tekstów. W tradycyjnym procesie wydawniczym, obok kosztów drukowania i dystrybucji, pochłania on zdecydowanie najwięcej czasu i środków finansowych. Przeniesienie publikowania na platformę elektroniczną i zautomatyzowanie przepływu dokumentów miało zredukować znaczną część kosztów, związanych z drukiem i czynnościami biurowymi. Dlatego też w organizacji procesu wydawania czasopisma tradycyjnego i elektronicznego, zwłaszcza w jego początkowych etapach, można znaleźć pewne podobieństwa. W dalszym przebiegu jednak publikowanie elektroniczne różni się znacznie, dając w efekcie większe możliwości prezentacji i rozpowszechniania gotowej publikacji, a także operowania jej zawartością.

Publikowanie w czasopiśmie on-line obejmuje następujące etapy:

• automatyczne przekazywanie materiałów przez autorĂłw (submission) i selekcjonowanie ich w procesie rewizji/recenzji (peer review),
• przygotowanie zaakceptowanych materiałów do prezentacji oraz archiwizacji,
• prezentacja gotowej publikacji w Internecie,
• archiwizacja zawartości, tj. zdeponowanie publikacji w stabilnym, publicznie dostępnym archiwum elektronicznym.

Do obsługi procesu wydawniczego powstało specjalne oprogramowanie, tzn. systemy do zarządzania czasopismami on-line (ang. Journal Management Systems, w skrócie JMS). Pozwalają one zautomatyzować większość czynności związanych z publikowaniem, począwszy od pobierania materiałów od autorów po ostateczne umieszczenie gotowej publikacji w Internecie, utworzenie strony domowej czasopisma zaopatrzonej w podstawowe narzędzia wyszukiwawcze, a nawet archiwizację zawartości czasopisma on-line. Zapewniają one bardziej efektywną i scentralizowaną kontrolę nad przydzielaniem artykułów recenzentom, śledzeniem postępu prac (tracking), a następnie publikowaniem artykułów w Internecie. Ułatwiają one pracę zespołowi redakcyjnemu czasopisma, eliminując prace biurowe, a przez to obniżają koszty związane z krążeniem dokumentów i tradycyjnym powiadamianiem. Zaletą JMS jest elastyczność, dzięki której można je łatwo przystosować do dowolnej struktury wydawniczej: od wydawnictw jednoosobowych, przez niewielki zespół działający w ramach jednej instytucji, po wieloosobowy zespół międzynarodowy.

Narzędzia do recenzowania on-line

Najbardziej wymagającym i czasochłonnym etapem publikowania jest etap przeglądania i recenzowania materiałów dostarczonych przez autora (peer review), którego ostatecznym efektem jest odrzucenie albo przyjęcie artykułu do publikacji. Nic więc dziwnego, iż narzędzia, które umożliwiają zautomatyzowane zarządzanie procesem pobierania i recenzowania artykułów w czasopismach naukowych, stanowią podstawowy - czasami jedyny - moduł każdego systemu JMS.

Oprogramowanie, zwłaszcza komercyjne, wyposażone może być w dodatkowe specjalistyczne funkcje, niemniej jednak istnieją pewne cechy wspólne wszystkim programom. Generalnie składają się one z szeregu interfejsów, tj. zestawu ekranów, których wygląd i zawartość wiąże się z funkcją, jaką dany użytkownik pełni w procesie wydawniczym.

• Interfejs autora umoĹźliwia elektroniczne przekazywanie materiałów do systemu. Zawiera instrukcje dla autorĂłw na temat warunkĂłw składania publikacji, m.in. wymagań technicznych odnośnie formatu dostarczanych plikĂłw, dostarcza formularzy związanych z rejestracją autora w systemie czy umoĹźliwiających wprowadzenie podstawowych danych, opisujących publikację (metadane) itp. Pobiera pliki od autorĂłw i ew. konwertuje je automatycznie do formatu PDF lub innego, ktĂłry wykorzystywany jest w dalszym procesie.
• Interfejs redaktora pozwala identyfikować nowe wpływy, czytać artykuły, a następnie przypisywać je określonym recenzentom. Przydział recenzji odbywać się moĹźe ręcznie, w oparciu o istniejącą listę recenzentĂłw, lub automatycznie - na podstawie kategorii i specjalizacji osoby oraz dziedziny czy typu artykułu. Specjalne ekrany pozwalają redaktorowi śledzić status recenzji (oczekująca, zakończona) czy przeglądać informacje o czynnościach wykonanych, a takĹźe powiadamiać np. autora o przekazaniu pracy do recenzji. Specjalne mechanizmy umoĹźliwiają ustawianie harmonogramu prac, na podstawie ktĂłrego system automatycznie wysyła przypomnienia redaktorom i recenzentom.
• Interfejs recenzenta wyposaĹźony jest w rozmaite funkcje, ktĂłre pozwalają na przeprowadzenie recenzji on-line. Pozwala na pisanie, zapisywanie i przesyłanie zakończonych recenzji do redaktora, umoĹźliwiając zazwyczaj rĂłwnoczesny podgląd recenzowanego tekstu. Recenzent moĹźe wysyłać swoje komentarze oraz sugestie do wydawcy lub/i autora. Aby zapewnić anonimowość korespondencji pomiędzy autorem a recenzentem, niektĂłre systemy oferują funkcję blind/doubleblind, ktĂłra powoduje usunięcie nazwiska autora i wszystkich elementĂłw identyfikujących z dokumentu i e-maila.

W bardziej rozwiniętych systemach JMS mogą pojawiać się jeszcze funkcje redaktora odpowiedzialnego za stylistyczne dopracowanie tekstu (Copyedytor), a także redaktora technicznego czy korektora (Proofreader) - dwie ostatnie związane z graficznym wyglądem publikacji. Ponadto system może umożliwiać edycję zawartości pliku w trakcie procesu recenzji przez upoważnione osoby, np. autora, redaktora i (z odpowiednią autoryzacją) zastępować zrewidowaną wersją oryginał, w takim przypadku wersja oryginalna jest wcześniej automatycznie zachowywana w odrębnym pliku. Na ogół podczas całego cyklu wydawniczego systemy przechowują wszystkie teksty w formacie on-line, aby umożliwić czytanie, edytowanie i publikację artykułów z dowolnego miejsca, rzadziej zdarza się wymiana dokumentów za pośrednictwem poczty elektronicznej ewentualnie protokołu ftp.

Przygotowanie do prezentacji

Po zakończeniu procesu przeglądania, recenzowania i zatwierdzeniu do publikacji artykuł wraz ze wszystkimi materiałami towarzyszącymi (pliki z danymi, audio, wideo) przygotowany zostaje do prezentacji. Odbywa się to albo poza systemem, przy pomocy programów do tworzenia publikacji (desktop publishing programs), np. PageMaker, InDesign, Quark, Adobe Photoshop, lub z wykorzystaniem specjalnych dodatkowych narzędzi wbudowanych w system. Efektem końcowym procesu są artykuły w formatach prezentacyjnych, np. HTML, Postscript. Wersja ostateczna publikacji najczęściej jest konwertowana dodatkowo do postaci PDF lub innego formatu dogodnego do rozpowszechniania. Ponadto może być generowana wersja XML dokumentu, co jest szczególnie istotne w przypadku archiwizowania publikacji w otwartym archiwum, ewentualnie publikowania z pominięciem strony domowej czasopisma, tj. kiedy artykuł zaraz po zakończeniu procesu rewizji umieszczany jest w takim archiwum.

Przekodowywanie publikacji do postaci XML (eXtensible Markup Language) odbywa się w procesie znakowania (markup) i najogólniej rzecz biorąc, polega na wyodrębnieniu przy pomocy specjalnych oznaczeń (tagów) poszczególnych części dokumentu, przynajmniej takich, jak: tytuł, informacje o autorze, abstrakt, właściwy tekst artykułu (body), ilustracje czy wykaz literatury. Tak ustrukturyzowany tekst publikacji może być następnie poddawany zautomatyzowanym czynnościom formatującym i walidującym przez narzędzia (programy) sprawdzające poprawność zapisu odpowiedniego fragmentu, np. pozycji bibliograficznej, ze standardem stosowanym w czasopiśmie czy też nadające mu odpowiedni wygląd typograficzny^[4].

Odpowiednie oznakowanie dokumentu może być następnie wykorzystane w procesie indeksowania, a także tworzenia kontekstu dla publikacji, przyczyniając się do wzbogacenia zawartości on-line. Odpowiednie narzędzia programowe umożliwiają sprawdzenie istniejącego wykazu literatury w bazie cytowań, a następnie utworzenie bezpośrednich linków do abstraktów, materiałów źródłowych, a także innych rodzajów informacji, do których odwołuje się dana publikacja^[5]. Linkowanie w czasopismach, które coraz bardziej staje się normą, można osiągnąć również przez specjalne serwisy, np. PubMed, który oferuje bezpłatne linkowanie do swoich abstraktów (dostęp do pełnych tekstów zapewniony jest dla zawartości czasopism umieszczanych w PubMed Central) czy Link Openly http://www.openly.com/link.openly/. Korzystanie z innych serwisów, jak: CrossRef, Procite, EndNote, Reference Manager, JSTOR, jest płatne.

Witryna WWW

Na zakończenie procesu publikacji gotowy artykuł zostaje udostępniony w Internecie. Sposób prezentacji zależy najczęściej od polityki i możliwości finansowych wydawców czasopisma. Najczęściej tworzone są specjalne witryny WWW, które umożliwiają wszechstronną prezentację czasopisma oraz instytucji, przez którą jest ono tworzone. Niektóre systemy JMS oferują narzędzia do automatycznego generowania takich stron na podstawie gotowych szablonów, których wygląd i zawartość może by następnie dostosowana do indywidualnych potrzeb. Ich układ graficzny, przede wszystkim zaś funkcjonalny, może być bardzo różny. Najprostszym rozwiązaniem są strony informacyjne zawierające jedynie spis treści bieżącego numeru, ewentualnie odwołania do spisów treści numerów poprzednich. Rozwiązania złożone oferują dodatkową funkcjonalność, np. narzędzia wyszukiwawcze, formularze czy statystykę. Czasopisma elektroniczne mogą zachowywać podział na numery, jak w przypadku czasopism wydawanych tradycyjnie, albo przyjąć za podstawę porządkowania datę ukazania się publikacji w Internecie.

Rozwiązaniem alternatywnym do samodzielnego tworzenia i utrzymywania witryn dla czasopism jest publikowanie poprzez otwarte repozytorium, co znacznie minimalizuje koszty publikowania czasopisma, albo tzw. hosting, czyli powierzenie tych zadań organizacjom czy instytucjom specjalistycznym. Wiele wydawnictw elektronicznych, będących często równocześnie producentami systemów JMS, jak: Allen Press, Berkeley Electronic Press, HighWire Press, ScholarOne^[6] itp., oferuje różnorodne serwisy, m.in. związane z utrzymywaniem (hostingiem) czasopism na swoich serwerach.

Archiwizacja i rozpowszechnianie

Opublikowanie artykułu na stronie czasopisma nie jest jedyną formą utrwalenia i rozpowszechnienia jego treści on-line. Umieszczenie dokumentów w dużym, stabilnym repozytorium daje pewność, iż ich wersja elektroniczna artykułów zawsze będzie dostępna, również w przyszłości, niezależnie od zmian zachodzących w technologii. Systemy do obsługi repozytoriów dysponują na ogół lepszymi mechanizmami wyszukiwawczymi, zaś dzięki współpracy pomiędzy różnymi otwartymi archiwami zwiększa się dostępność publikacji.

Zasięg oddziaływania czasopisma może zostać poszerzony przez zgłoszenie czasopisma do jednego z wielu serwisów indeksujących. Obok rozwiązań komercyjnych, np. Ingenta, EBSCO, powstają też serwisy bezpłatne, jak Directory of Open Access Journals (DOAJ), który działa od roku 2002 w Bibliotece Uniwersytetu w Lund (Szwecja) pod auspicjami organizacji wspierających inicjatywę Open Access, tj. OSI, SPARC, SPARC Europe. Zapewnia on dostęp do otwartych recenzowanych czasopism naukowych on-line^[7], a jego misją jest promowanie takich czasopism i ułatwienie dostępu do nich, niezależnie od języka i dziedziny, której dotyczą. Warunkiem niezbędnym do umieszczenia czasopisma w katalogu DOAJ jest recenzowanie publikacji, które gwarantuje odpowiednią jakość zawartości i spełnianie wymogów Open Access, czyli bezpłatnego dostępu do publikacji oraz spełnianie standardów umożliwiających zastosowanie protokołu OAI-PMH do pozyskiwania danych. Zagadnienie to zostanie dokładnie omówione w planowanej cz. 2 poświęconej archiwom.

Przykładowe systemy JMS

Obecnie istnieje wiele różnych systemów do obsługi czasopism on-line. Przykładową listę można znaleźć m.in. na stronie domowej organizacji SPARC http://www.arl.org/sparc/resources/pubres.html. Znajdują się na niej zarówno systemy tworzone przez firmy komercyjne, np. AllenTrack, BenchPress, EdiKit, Editorial Manager, eJournalPress, Rapid Review, ScholarOne, XPress Track, jak i bezpłatnie programy typu open source, np. Open Journal Systems, Zope czy DPubS. Z bogactwa rozwiązań, jakie można zaobserwować, działanie systemów JMS zostanie zilustrowane na przykładzie dwóch platform publikacyjnych, tj. Open Journal Systems oraz EJPress, które prezentują odmienne podejście do wydawania czasopism on-line.

Open Journal Systems (OJS) powstał w 2002 r. jako część programu badawczego Public Knowledge Project (PKP) kierowanego przez University of Britisch Columbia http://www.pkp.ubc.ca/index.html, którego głównym zamierzeniem było upowszechnienie badań naukowych i ich integracja w ramach publicznie dostępnych witryn WWW. Obecnie system rozwijany jest przez Simon Fraser University http://software.lib.sfu.ca/ i - wraz z systemem do obsługi konferencji (Open Conference System) oraz systemem do pobierania danych z innych otwartych źródeł cyfrowych (PKP metadata harvester) - tworzy bardziej rozbudowany pakiet do publikowania dokumentów on-line (PKP Suite). Sam OJS obejmuje wszystkie aspekty wydawania czasopisma on-line z tworzeniem strony internetowej czasopisma, przeprowadzeniem materiału dostarczonego przez autora, poprzez recenzję i edycję; zarządzaniem wydaniami oraz archiwizacją; zapewnia również indeksowanie i przeszukiwanie zawartości czasopisma.

Jest to oprogramowanie typu open source, tzn. może być bezpłatnie pobrane i zainstalowane na lokalnym serwerze internetowym instytucji, a także dostosowywane do jej własnych potrzeb. Zostało zaprojektowane tak, aby nie wymagało większych umiejętności technicznych. Do korzystania z OJS wystarczą przeciętne umiejętności edycyjne, jakimi dysponuje powszechnie kadra naukowa na uniwersytetach, tj. korzystanie z programów do edycji tekstów, korespondencji elektronicznej i przeglądarek internetowych. Rozwój systemu jest stale wspomagany przez uczestników forum, którzy wymieniają się doświadczeniami i wspólnie pracują nad poprawianiem błędów, zajmują się też tłumaczeniem interfejsów na inne języki: obecnie OJS jest dostępny w pięciu wersjach językowych.

Oprogramowanie może być zainstalowane na dowolnym serwerze z systemem Linux, Windows, Unix (BSD, Solaris) wyposażonym w serwer WWW Apache oraz oprogramowanie zapewniające obsługę skryptów PHP. Dane przechowywane są w bazie SQL, przy czym system OJS współpracuje głównie z bazami MySQL i PostgreSQL, chociaż możliwa jest współpraca z innymi systemami bazodanowymi (RDBMS), jak: Oracle, Access, Sysbase, FoxPro itd. Do tworzenia interfejsu użytkownika wykorzystano system szablonów Smarty template http://smarty.php.net/whyuse.php, co pozwala na oddzielenie warstwy prezentacji od aplikacji i umożliwia dość dużą dowolność przy projektowaniu wyglądu stron.

Po zainstalowaniu na serwerze oprogramowanie jest gotowe do utworzenia witryny, która może jednocześnie obsługiwać wiele czasopism. Administrator witryny inicjuje czasopismo oraz zakłada podstawowe profile użytkowników biorących udział w procesie publikacji. Strony domowe poszczególnych czasopism są generowane automatycznie na podstawie istniejących szablonów oraz formularzy, wypełnianych przez menedżera danego czasopisma. Wpisywane dane obejmują podstawowe informacje o czasopiśmie, jak tytuł, ISSN, główny kontakt, sekcje/działy, a także jego zakres tematyczny, ogólną politykę czasopisma czy objaśnienia poszczególnych procesów pojawiających się on-line na poszczególnych etapach publikacji.

Końcowym efektem tych zabiegów jest utworzenie witryny WWW, za pośrednictwem której autor może umieścić swoją pracę bezpośrednio w systemie, recenzent może pobrać przeznaczone dla niego materiały, wydawca zaś nadzorować proces recenzji. Zapewnia ona przestrzeń roboczą, tj. miejsce, gdzie zaakceptowane materiały są poddawane edycji, a następnie są publikowane i indeksowane. System wprawdzie nie udostępnia narzędzi do ostatecznego formatowania publikacji, toteż przygotowanie ostatecznych plików w formacie PDF, HTML czy Postscript musi się odbywać poza systemem; OJS pomaga jedynie w zorganizowaniu tego procesu. Jak wiele systemów wspomagających publikowanie czasopism OJS pozwala śledzić materiały na każdym etapie procesu edytorskiego i czuwa nad tym, aby trafiły w odpowiednie miejsce.

Proces edycyjny OJS obejmuje pięć etapów:

• Przekazanie materiału redaktorowi czasopisma.
• Proces rewizji i recenzji, w ktĂłrym zgłoszony materiał poddawany jest ocenie merytorycznej, decydującej o tym, czy zostanie dopuszczony do publikacji, czy nie.
• Właściwa edycja, ktĂłra obejmuje przygotowanie zatwierdzonej pozycji do opublikowania: prace edytorskie ( copyediting), przygotowanie ostatecznego wyglądu graficznego dokumentu (layout) i korekta ewentualnych błędĂłw formatowania (proofreading).
• Przydzielenie pozycji do wydania i tomu/zeszytu.
• Publikacja, tj. umieszczenie artykułu w spisie treści danego wydania. Od momentu opublikowania moĹźliwe są dwie opcje udostępniania, tj. pełny dostęp do tekstu lub ograniczenie na jakiś czas dostępu tylko dla uĹźytkownikĂłw opłacających subskrypcję.

Dla potrzeb przeprowadzenia procesu edycyjnego wprowadzono następujących użytkowników:

• Dyrektor (Journal Manager) - tworzy czasopismo i pozostałe profile. MoĹźe rĂłwnieĹź być głównym redaktorem lub wypełniać inne role.
• Redaktor (Editor) - nadzoruje proces edycyjny, moĹźe przydzielać materiały poszczegĂłlnym redaktorom działowym, śledzić recenzowanie i edycję, planować zawartość poszczegĂłlnych wydań i publikować czasopismo.
• Redaktor sekcji ( Section Editor): nadzoruje proces recenzji i edycji artykułów przydzielonych do danej sekcji.
• Redaktor (Copyeditor): pracuje nad stylem (gramatyka i jasność wypowiedzi), zwraca uwagę autorowi na ewentualne błędy i zapewnia ścisłe dostosowanie do stylu tekstowego i bibliograficznego czasopisma.
• Redaktor graficzny (Layout Editor): przekształca dokumenty do postaci plikĂłw odpowiednich do publikowania elektronicznego - HTML, PDF i/lub Postscript.
• Korektor (Proofreader): przeprowadza korektę szpaltową i wyłapuje błędy w układzie graficznym powstałe podczas formatowania dokumentu.

Wielką zaletą systemu jest fakt, iż poszczególne role mogą być wykonywane zarówno przez większy zespół, jak i jedną osobę. Każda z ról zaangażowana w procesie publikacji dysponuje własnym interfejsem wyposażonym w funkcje specyficzne dla wykonywanych przez nie zadań. Przykładowy ekran pozwala recenzentowi sprawdzić aktualny stan prac nad dokumentem przydzielonym mu do recenzji. Pozwala kontaktować się z redaktorem prowadzącym, przesyłać swoje sugestie i komentarze dotyczące pracy itp. Przesłanie rekomendacji (przycisk Submit to editor) kończy proces recenzji. Od tego momentu nie można nic w niej zmienić.

OJS ułatwia komunikację w trakcie pracy przez użycie wewnętrznych wiadomości e-mail. Wiadomości generowane są automatycznie na podstawie szablonów, które też można edytować.

Witryna czasopisma w systemie OJS stanowi wirtualne wydawnictwo on-line, gdzie komplet materiałów jest zawsze dostępny niezależnie od miejsca, w którym znajduje się autor, redaktor czy recenzent - wystarczy dowolny komputer mający dostęp do Internetu^[8].

Rozwiązanie proponowane przez OJS zapewnia z drugiej strony szereg cech niezwykle istotnych z punktu widzenia zasięgu oddziaływania czasopisma oraz użytkownika. Już na początkowym etapie przesyłania do bazy każdy artykuł zaopatrzony zostaje w rekord z metadanymi zawierającymi podstawowe informacje bibliograficzne oraz szczegółowe dane niezbędne do jego klasyfikacji/charakterystyki przedmiotowej, np. dziedzinę, której dotyczy, zakres tematyczny czy metody badawcze wykorzystywane podczas badań. Ma to zapewnić większą precyzję przeszukiwania. Tak szczegółowy opis umożliwia czasopismom tworzenie indeksu autorów wzbogaconego np. o charakterystykę przedmiotu badań czy indeks metodologii badawczej lub metod analitycznych wykorzystanych w pracach.

Z punktu widzenia technicznego OJS obsługuje złożony, kwalifikowany format Dublin Core, co sprawia, iż może być przeszukiwany zarówno przez narzędzia specyficzne dla witryn wykorzystujących OJS, tj. PKP Metadata Harvester, a także inne serwisy stosujące protokół OAI-PMH, np. OAIster. W ten sposób czasopisma wydawane przy jego pomocy stają się częścią struktury globalnie rozproszonego systemu wspomagającego badania naukowe i rozwój wiedzy w ogóle. System dostarcza również interesujących narzędzi, które mają za zadanie wspomaganie czytelnika w procesie czytania, rozumienia i ocenie przeglądanych publikacji (Reading Tools). Specjalny panel, pojawiający się po otwarciu dokumentu, zawiera szereg linków do informacji indeksowanych, wersji drukowanych, danych o autorze czy tematycznych baz danych itp., tworząc w ten sposób kontekst dla przeglądanej publikacji. Panel, którego zawartość jest zróżnicowana w zależności od dziedziny i w pełni konfigurowalna przez menedżera czasopisma, oferuje narzędzia umożliwiające przeszukiwanie słów znajdujących się w tekście oraz pobranie początkowych słów kluczowych i przesłanie ich do innych systemów wyszukiwawczych, otwartych baz danych czy innych źródeł zewnętrznych. Pozwala także czytelnikom na wysyłanie e-maili do autorów, umieszczanie swoich komentarzy czy udział w dyskusjach.

W odróżnieniu od kompleksowego rozwiązania, jakie proponuje Open Journals System, system EJPress (EJPress Peer Review System) jest przeznaczony wyłącznie do zarządzania procesem recenzji dokumentów od chwili przekazania materiału do publikacji po jego akceptację lub odrzucenie. EJPress jest jednym z czterech pakietów oferowanych przez wydawnictwo eJournalPress w zależności od wielkości i organizacji procesu wydawniczego czasopisma. Dla małych czasopism, o wpływie mniejszym niż 250 artykułów w ciągu roku, przeznaczone są systemy: SRS (Simple Review System), CRS-E (Complex Review System - Editor) oraz CRS-AE (Complex Review System - Associate Editor). Wraz z oprogramowaniem eJournalPress oferuje wydawcom również serwis polegający na udostępnieniu oprogramowania posadowionego na serwerach firmy oraz utrzymywaniu utworzonych w ten sposób czasopism, tzw. hosting (płatny na podstawie liczby wpływów).

EJPress jest przeznaczony do obsługi średnich i większych czasopism (z rocznym wpływem powyżej 250 artykułów) lub bardziej rozwiniętą albo nietypową strukturą wydawniczą. Jest to także rozwiązanie dla wydawców potrzebujących systemu o wysokiej elastyczności. Umożliwia on bowiem konfigurację wszystkich parametrów (według dokumentacji ponad 1500!) czasopisma i dostosowanie go do potrzeb konkretnego wydawnictwa m.in. w zakresie wyglądu i funkcjonalności poszczególnych ekranów czy stosowanej nomenklatury.

W zależności od wybranego rozwiązania system może obsługiwać kilka modeli organizacyjnych procesu recenzowania: dwupoziomowy, tj. redaktor (Editor) - recenzent (Reviewer), trzypoziomowy, tj. redaktor - recenzent - redaktor pomocniczy (Associate Editor) oraz czteropoziomowy, tj. redaktor - recenzent - redaktor pomocniczy - redaktor naczelny (Editor in Chief). Przepływ dokumentów pokrywa się ze standardami przedstawionymi wcześniej. Materiały do publikacji wraz z dokumentami towarzyszącymi mogą być umieszczane w bazie w wielu formatach, m.in. Word, WordPerfect, EPS, Postscript, RTF lub jako czysty tekst, przy czym pliki z tekstem są automatycznie konwertowane do formatu PDF, w którym odbywa się proces recenzji. Dla materiałów graficznych wymagana jest postać plików w formacie TIFF, GIF, JPG, Postscript, EPS. Podczas konwersji usuwane są wszelkie informacje identyfikujące autora, aby recenzja mogła się odbywać całkowicie anonimowo (blind review). Dane o autorze przesyłane są dodatkowo do bazy w oddzielnym formularzu excelowym.

Oprogramowanie dostarcza użytkownikowi przyjaznego interfejsu, który pozwala niemal intuicyjnie rozpoznawać i wykonywać kolejne zadania. Kilka specjalnych funkcji ma za zadanie przeprowadzić użytkownika przez system. Obok wyróżnionych kolorem objaśnień pojawiających się na poszczególnych ekranach, ikon czy ekranów informacyjnych zastosowano specjalne oznaczenia graficzne w postaci czerwonych strzałek, które wskazują zadania oczekujące na wykonanie.

Potrzebnych informacji dostarcza autorom, recenzentom, redaktorom i innym członkom zespołu redakcyjnego baza wiedzy dostępna on-line. Pozwala ona użytkownikowi poszukiwać odpowiedzi na określony temat, przeglądać najczęściej zadawane pytania (FAQ), a także umieszczać własne pytania. Zawartość bazy może być filtrowana na poziomie czasopisma i/lub użytkownika, poszczególne pytania mogą być też udostępnione użytkownikom wszystkich czasopism.

Podobnie jak w innych systemach, wiele funkcji dotyczących korespondencji jest zautomatyzowanych. Zespół redakcyjny może przeglądać i edytować istniejące szablony, drukować, zachowywać i odtwarzać gotowe listy lub wysyłać je jako e-mail. Ponadto EJPress oferuje dość duży zestaw gotowych raportów, które obejmują różne zestawienia statystyczne podsumowujące całość działalności wydawniczej, jak i dotyczące poszczególnych artykułów.

Jak już wspomniano, stosowanie EJPress nie zapewnia kompleksowego rozwiązania dla wydawania czasopisma on-line, może on jednak współpracować z innymi systemami do publikowania elektronicznego, jako jeden z modułów zapewniających obsługę procesu recenzowania. Jako taki system ten stanowi również podstawę systemu AllenTrack http://www.allenpress.com/allen_press/gen/allen_press_generated _pages/Allen_Track_m15.html stosowanego przez wydawnictwo Allen Press Inc. m.in. do publikowania czasopism Public Library of Scence http://www.plos.org/journals/.

Publikowanie czasopism w Internecie pozwala uniknąć kosztów związanych z drukowaniem i dystrybucją literatury naukowej i jako takie stanowi alternatywę dla wydawnictw tradycyjnych. Z drugiej strony, niesie ze sobą inne problemy, m.in. związane ze sposobem umieszczania pełnych tekstów w Internecie oraz wykorzystywanym oprogramowaniem, szczególnie zaś jego funkcjonalnością. Z punktu widzenia bibliotek naukowych niezwykle istotny jest fakt, iż są one postrzegane jako ważny czynnik procesu open access publishing. Rola bibliotekarzy określana jest przede wszystkim w obszarze czuwania nad zachowywaniem standardów przy opisywaniu dokumentów, co ma później decydujący wpływ na możliwość ich wyszukania oraz ich rozpowszechniania za pośrednictwem prowadzonych przez siebie serwisów. Wiele czasopism elektronicznych jest też wręcz publikowanych na serwerach bibliotek uniwersyteckich. W tym zakresie zaprezentowany materiał może być przydatny dla bibliotek przy wyborze rozwiązania wspomagającego swobodny dostęp do piśmiennictwa naukowego.

Przypisy

[1] OmĂłwieniu róşnych aspektĂłw Open Access był poświęcony m.in. EBIB Nr 2/2005 (63).

[2] SAUBER, P. Open Access Overview : Focusing on open access to peer-reviewed research articles and their preprints [on-line]. [dostęp 3 lutego 2006].Dostępny w World Wide Web: http://www.earlham.edu/~peters/fos/overview.htm.

[3] Według Publishing Open-Access Journals: A brief overview from the Public Library of Science [on-line]. 2004 [dostęp 3 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.plos.org/downloads/oa_whitepaper.pdf.

[4] Ze sposobem działania takich programĂłw moĹźna zapoznać się na podstawie narzędzi TurnStyle firmy Allen Press: Text Styler - http://www.allenpress.com/static/turnstyledemo/text_styler/, Reference Validator - http://www.allenpress.com/static/turnstyledemo/reference_validator/.

[5] Por. wersję demonstracyjną programu In-text Citation/Reference Checker firmy Allen Press, dostępną pod adresem: http://www.allenpress.com/static/turnstyledemo/citation_reference_checker/.

[6] Por. strony: http://www.allenpress.com, http://www.bepress.com, http://www.aipservices.org/, http://www.highwire.org, http://www.scholarone.com.

[7] Obecnie 2034 tytuły, z ktĂłrych 507 moĹźna przeszukiwać na poziomie artykułów - http://www.doaj.org/.

[8] Wersja testowa systemu OJS znajduje się pod adresem http://pkp.sfu.ca/ojs/demo/testdrive/, login admin, hasło - testdrive.

Bibliografia

1. CROW, R., GOLDSTEIN, H. Guide to Business Planning for Launching a New Open Access Journal [on-line]. Edition 2, 2003 [dostęp 3 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.soros.org/openaccess/oajguides/business_planning.pdf.
2. Informacja techniczna systemu EJPress znajdująca się na stronie domowej wydawnictwa eJournalPress [on-line]. [dostęp 3 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ejournalpress.com/.
3. Publishing Open-Access Journals: A brief overview from the Public Library of Science[on-line]. 2004 [dostęp 3 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.plos.org/downloads/oa_whitepaper.pdf.
4. SHAPIRO, K. Bibliography and Summary: Electronic Peer Review Management : a report prepared […] for the Scholarly Publishing Office [on-line]. [dostęp 3 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://spo.umdl.umich.edu/monthly/peerreview.html.
5. Simon Fraser University Library, Public Knowledge. OJS in an Hour : An Introduction to Open Journal Systems [on-line]. Version 2.0.1. Simon Fraser University Library. Last Updated: July 13, 2005 [dostęp 3 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://pkp.sfu.ca/ojs/OJSinanHour.pdf.
6. Simon Fraser University Library, Public Knowledge. Open Journal Systems[on-line]. Version 2.0.2 : Technical Reference. - Revision 2 [dostęp 3 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://pkp.sfu.ca/ojs/OJSTechnicalReference.pdf.
7. WILINSKY, J. Open Journal Systems : An Example of Open Source Software for Journal Management and Publishing (draft) [on-line]. [dostęp 3 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://research2.csci.educ.ubc.ca/eprints/archive/00000047/01/Library_Hi_Tech_DRAFT.pdf.

Zagadnienia techniczne systemĂłw wspomagających swobodny dostęp do literatury naukowej / Bogusława Macheta// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska. - Nr 3/2006 (73) marzec. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2006. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2006/73/macheta.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187