Justyna Hofmokl
Alek Tarkowski
Creative Commons Polska

Wikipedia - pospolite ruszenie encyklopedystĂłw
Największa encyklopedia na świecie

Wikipedia to internetowa encyklopedia oparta na idei swobodnego dostępu i możliwości edycji. Tak więc każdy może nie tylko korzystać z niej za darmo, ale także zostać autorem lub edytorem haseł. Przed powstaniem Wikipedii, w marcu 2000 r., jej założyciele stworzyli inną encyklopedię o nazwie Nupedia. Chcieli, aby eksperci z różnych dziedzin – preferowano osoby z doktoratami – stworzyli encyklopedię, na którą złożyłyby się hasła pisane za darmo i poddane przed publikacją złożonemu procesowi recenzji i redakcji. Przez trzy lata istnienia Nupedii stworzono 24 gotowe hasła, a 74 kolejne były w przygotowaniu. Założoną w 2001 roku Wikipedię różnił od Nupedii brak wymagań stawianych autorom – każdy internauta może zostać jej współautorem. Nie posiadała też sformalizowanego procesu recenzowania haseł. Przyjęto założenie, że publikowane hasła, często niedoskonałe: o surowej formie, zawierające błędy lub przekłamania, będą stopniowo ulepszane podczas procesu zbiorowej i rozproszonej redakcji przez czytelników. Wikipedia czyni bowiem każdego z nich potencjalnym współredaktorem. Jimmy „Jimbo” Wales, współzałożyciel Wikipedii i prezydent zarządzającej projektem Fundacji Wikimedia, uważa, że Wikipedia stosuje radykalne środki, by osiągnąć radykalny cel – encyklopedię o najwyższym możliwym poziomie jakości, „takim jak w Britannica lub lepszym”.

Wikipedia wpisuje się w nurt tworzenia wolnych i otwartych treści, zainspirowany działaniami informatyków tworzących oprogramowanie wolne i o otwartym kodzie źródłowym (FLOSS). Jak w wypadku wielu tego typu projektów, otwartość internetowej encyklopedii zaowocowała szybkim wzrostem. W ciągu pięciu lat Wikipedia przyciągnęła dziesiątki tysięcy autorów i redaktorów, którzy stworzyli ponad trzy miliony haseł w 100 językach. Nieproporcjonalnie duża część pracy jest wykonywana przez stosunkowo niewielką grupę 4500 osób, z których 1850 pracuje nad wersją angielską. Wersja ta jest już kilkakrotnie większa od dowolnej tradycyjnej encyklopedii (zarówno pod względem objętości, jak i liczby haseł), a 13 największych wersji językowych, w tym polska, zawiera ponad 50 tysięcy haseł.

Do grudnia 2005 r. polska wersja encyklopedii odnotowała prawie 2500 osób, które wykonało co najmniej 10 edycji. Z tego ponad 600 osób edytuje miesięcznie ponad 5 haseł, a 108 osób to najaktywniejsi polscy wikipedyści, wprowadzający miesięcznie ponad 100 zmian. Według oficjalnych statystyk, w połowie lutego 2006 r. polska Wikipedia zawierała ok. 215 tysięcy haseł. Strona Wikipedii zajmuje 37. miejsce wśród najczęściej odwiedzanych witryn internetowych. Oczywiście trudniejszy do zmierzenia jest przewidywany przez twórców projektu stopniowy wzrost jakości haseł.

Sprzymierzeńcy wolnej encyklopedii: wiki, produkcja partnerska, wolne i otwarte licencje

Wikipedia nie zaistniałaby, gdyby nie szereg różnorodnych innowacji: na poziomie technologii, modelu produkcji wiedzy czy zarządzania projektem. Należy tu wymienić technologię informatyczną wiki, model partnerskiej produkcji wiedzy jako dobra wspólnego (commons based peer production) oraz otwarte licencje prawnoautorskie, na których udostępniana jest Wikipedia.

Tworzenie Wikipedii w oparciu o wiki, rodzaj strony WWW umożliwiający szybką publikację i edycję („wiki” znaczy „szybko” po hawajsku), pozwala na zbiorowe tworzenie treści. W systemie wiki każdy czytelnik może w prosty sposób zmieniać treść strony, zazwyczaj nawet bez konieczności rejestracji. Tradycyjna strona WWW jest w stosunku do czytelnika statyczna – można, w najlepszym wypadku, dodać do niej komentarz, jeśli jej autor uwzględnił taką możliwość. Strona wiki, po wybraniu odnośnika „edytuj stronę”, umożliwia swobodną edycję jej treści. Jednocześnie system wiki zapamiętuje historię każdej ze stron, umożliwiając śledzenie zmian i powrót do wcześniejszych wersji tekstu. Wiki sprawdza się w projektach opartych na współpracy wielu osób – szczególnie tych, w których treści nie tworzy zamknięty zespół i przypadkowi użytkownicy mogą się stać autorami mającymi swój wkład w projekt.

Ściśle rzecz biorąc, wiki to tylko narzędzie umożliwiające łatwiejszą niż dotychczas edycję stron WWW. Jednak, tak jak w wypadku wielu innych technologii internetowych, z narzędziem wiąże się pewien projekt społeczny. Twórcy projektów wykorzystujących wiki zakładają zazwyczaj dobrą wolę i odpowiedzialność użytkowników, którzy otrzymują możliwość interakcji z treściami i ich współtworzenia. Wierzą też w „mądrość tłumu”, dzięki której z rozproszonych działań wielu osób, czasem przypadkowych, może się wyłonić – często jako suma minimalnych części składowych – wartościowa całość.

Tym samym projekty stosujące system wiki, a wśród nich Wikipedia, są oparte na modelu organizacji produkcji zbiorowej, który Yochai Benkler (2002) nazwał produkcją partnerską w oparciu o dobro wspólne (commons based peer production). W takim modelu zespół pracuje w sposób rozproszony i zazwyczaj w niewielkim jedynie stopniu zhierarchizowany. Jego członkowie samodzielnie dobierają sobie zadania, kierując się samooceną umiejętności i zainteresowaniami. Często brak nie tylko rozdzielającej zadania hierarchii, ale także wyraźnych granic zespołu, do którego może dołączyć niemal każdy. Udział w projekcie zależy niemal wyłącznie od osobistych kwalifikacji, a zacierają się podziały: na ekspertów i laików czy też twórców i odbiorców. Powstające dzieło staje się dobrem wspólnym dostępnym dla innych współpracowników (a często również dla szerokiego kręgu odbiorców spoza środowisk związanych z projektem). Elementy produktu są nie tylko tworzone, ale również weryfikowane w „partnerski” sposób – błędy są wykrywane, a poprawki nanoszone przez samą zbiorowość, bez odwoływania się do zewnętrznych źródeł ekspertyzy.

Zdaniem Benklera, model ten, początkowo wypracowany wśród informatyków tworzących wolne oprogramowanie, może znaleźć szerokie zastosowanie w projektach związanych z produkcją wiedzy i przetwarzaniem informacji. Benkler podaje przykład projektu „NASA Clickworkers”, którego celem było wykrycie i klasyfikowanie kraterów na zdjęciach powierzchni Marsa. Okazało się, że pracę dotychczas wykonywaną przez zespół wysoce wykwalifikowanych, ale też pobierających wysokie pensje naukowców rwnie rzetelnie wykonał tłum 85 000 internautów klikających w kratery dla przyjemności i wzajemnie weryfikujących swoją pracę. Wikipedia jest oczywiście również przykładem, dla wielu wzorcowym, zastosowania tego modelu pracy zbiorowej. Zadanie od wieków powierzane najwybitniejszym ekspertom, zostało przekazane w ręce tłumu często anonimowych, przyłączających się do projektu bez jakiejkolwiek weryfikacji wolontariuszy. Encyklopedia, znana nam dotychczas w postaci wielotomowego dziea będącego symbolem racjonalnego systemu wiedzy, stała się tętniącym życiem, chaotycznym bytem udostępnionym czytelnikom, podczas gdy prace nad nim są stale w toku.

Trzecią innowacją są alternatywne rozwiązania prawne zastosowane przy licencjonowaniu treści Wikipedii. „Otwarte” licencje prawa autorskiego – w przypadku Wikipedii jest to zazwyczaj licencja GNU Free Documentation License, choć w niektórych wypadkach (np. projektu Wikinews) stosuje się licencje Creative Commons – są, podobnie jak technologia wiki, narzędziem pozwalającym urzeczywistnić społeczne wizje twórców. Tak jak dzięki systemowi wiki zostały zredukowane do minimum techniczne bariery utrudniające powszechną edycję encyklopedii, tak licencje czynią ją faktycznie swobodnie dostępnym dobrem wspólnym. Wikipedia wpisuje się w nurt inicjatyw „open access”, bowiem wszelkie jej treści mogą być swobodnie kopiowane, rozpowszechniane i przetwarzane bez konieczności uzyskiwania zgody od autorów. Jako projekt, który zaprasza wszystkich do dobrowolnego tworzenia swobodnie dostępnych treści, Wikipedia jest też wielkim projektem społecznym, edukacyjnym i emancypacyjnym. Otwarte licencje gwarantują, że dzieło będące skutkiem tego projektu nie zostanie w żaden sposób i przez kogokolwiek zawłaszczone.

Wikipedia i Britannica – konflikt starego z nowym?

Pierwsze encyklopedie w historii ludzkości wychodziły spod piór pojedynczych myślicieli (Arystoteles) czy niewielkich grup naukowców, takich jak Diderot i jego współpracownicy. Encyklopedie ery przemysłowej, jak wspominana Britannica, funkcjonują na zasadzie modelu eksperckiego – duża grupa specjalistów pracuje nad hasłami, poddawanymi następnie rygorystycznej recenzji i korekcie. W przypadku Wikipedii w miejsce jednego bystrego człowieka, mamy tysiące przeciętnie bystrych kobiet i mężczyzn, których zagregowana mądrość może równać się inteligencji ekspertów. W miejsce wyraźnie określonych granic kompetencji i kontroli Wikipedia proponuje radykalną decentralizację i samoorganizację – najczystszą formę open source (Pink 2005).

Wikipedia jest zatem kluczowym projektem działającym w oparciu o model partnerskiej produkcji, powstaje bowiem w „bazarowy sposób” charakterystyczny dla rzeczywistości, która coraz częściej odzwierciedla rozproszoną i zdecentralizowaną strukturę sieciową Internetu. Podobnie jak wolne oprogramowanie, Wikipedia jest stale porównywana z tradycyjnymi encyklopediami, sztandarowymi wytworami dotychczas dominującego modelu produkcji wiedzy. Z jednej strony porównania są słuszne, skoro sami jej twórcy przyznają, że ich celem jest [...] stworzenie wolnej encyklopedii – wręcz największej encyklopedii w historii, zarówno pod względem objętości, jak i głębi. Chcemy również uczynić z Wikipedii wiarygodne źródło (Wikipedia 2006). Wikipedię do liczącej ponad 200 lat Encyclopedia Britannica porównuje – niesłusznie, jak postaramy się pokazać – zarówno James Wales i wikipedyści, jak i krytycy projektu. Z jednej strony, oparte na tym porównaniu zarzuty stawiane Wikipedii są często chybione, z drugiej użytkownicy mogą błędnie przenosić na Wikipedię przyzwyczajenia wynikłe z obcowania z wiedzą dostępną w innym, wcześniejszym modelu.

Wikipedia zmusza więc do rozważenia kwestii „mądrości tłumów”, różnic i granic występujących pomiędzy naukowcami i laikami, czy jakości i wiarygodności nowych źródeł informacji, do których dostęp daje nam Internet. Naszym zdaniem, najistotniejsze nauki, jakie mogą płynąć z obserwacji działań wikipedystów, dotyczą skuteczności modelu produkcji, zakładającego stopniowy wzrost jakości. Informatyczne projekty wyróżnia stosunkowa łatwość weryfikacji jakości produktu – który przede wszystkim musi zadziałać (oczywiście istotne są również kwestie wydajności, czytelności kodu komputerowego itd.). W przypadku Wikipedii brak równie wyraźnego wskaźnika. Wręcz przeciwnie, projekt Wikipedii jest uwikłany w najgorętsze kontrowersje dotyczące obiektywności lub relatywizmu wiedzy, różnic stanowisk i światopoglądów. Wikipedia „działa”, jeśli spełnia odgórnie przyjęte założenia co do jakości i charakteru haseł, które same są rodzajem kontraktu społecznego zawieranego przez jej współtwórców. Trzy podstawowe zasady kierujące tworzeniem treści to:

1. możliwość weryfikacji,
2. cytowanie źródeł zamiast własnej twórczości oraz
3. neutralny punkt widzenia, rozumiany jako przedstawianie faktów i poglądów w sposób sprawiedliwy i pozbawiony uprzedzeń.

Przyjmuje się również, że autorzy encyklopedii działają w dobrej wierze, na rzecz projektu, a nie przeciwko niemu.

Sprawa Henryka Batuty i inne mistyfikacje na Wikipedii

Od chwili swojego powstania pozycja Wikipedii, jako wiarygodnego źródła informacji, jest stale poddawana w wątpliwość. Powraca pytanie, czy jakość pracy licznych wolontariuszy, często nieposiadających wiedzy eksperckiej, może być porównywalna z artykułami przygotowanymi przez wyselekcjonowanych specjalistów na zamówienie najpoważniejszych wydawnictw na świecie. Im bardziej Wikipedia się rozrasta i im częściej jest cytowana, tym wątpliwości zdają się narastać.

Krytyka wygłaszana pod adresem Wikipedii nabiera zazwyczaj rozgłosu w sytuacji, gdy komuś udaje się wykryć błąd na tyle istotny lub dramatyczny, by sprawą zainteresowały się media. Sprawa niemal zawsze sprowadza się do kwestii tego, czy Wikipedii można ufać. Skrajni krytycy zakładają, że wady Wikipedii są tak wielkie, iż czyni ona więcej złego niż dobrego lub że jest to jedynie zabawa lub gra, która z wiedzą naukową ma niewiele wspólnego. Jeden z głośniejszych krytyków Wikipedii, były redaktor naczelny Britanniki Robert McHenry, uważa, że projekt pozwala szerokiej publiczności bawić się w encyklopedię, grać w grę bez żadnych konsekwencji (Orlowski 2005). Kolejny krytyk, Andrew Orlowski, dodaje, że Wikipedia jest zwykłą grą role-playing on-line, w której „edytorzy” bawią się tożsamościami różnych osób (Orlowski 2005).

W listopadzie 2005 roku John Siegenthaler, 78-letni były asystent Roberta Kennedy'ego dowiedział się, że jego hasło w Wikipedii zawiera wiele nieprawdziwych stwierdzeń, a wśród nich informację o jego rzekomym udziale w zabójstwie zarówno Johna, jak i Roberta Kennedych. W tekście opublikowanym przez gazetę USA Today Siegenthaler oskarża Wikipedię o umożliwienie szerzenia kłamstw na jego temat, które przez cztery miesiące były dostępne, niezweryfikowane na stronach encyklopedii i zostały skopiowane przez trzy duże serwisy z informacjami. Siegenthaler określa Wikipedię jako miejsce, w którym „wandale wolontariusze” mogą swobodnie szerzyć nieprawdziwe i szkodliwe plotki. Z czasem okazało się, że wpisów dokonał mężczyzna, który – jak twierdzi – chciał w ten sposób zażartować sobie ze współpracownika będącego również znajomym rodziny Siegenthalerów. Niezależnie od tego, czy winny mówił prawdę, Wikipedia rzeczywiście z łatwością daje się użyć do wielu celów innych niż zapewnianie dostępu do wiedzy, ze złymi skutkami dla tego podstawowego celu.

Przypadków „wandalizmu” jest więcej. Na początku 2006 r. okazało się, że asystenci senatorów Kongresu amerykańskiego zmieniali biografie swoich przełożonych, zacierając na przykład fakty niewygodne. Adam Curry, jedna z pierwszych osób zajmujących się „podcastingiem” – oddolną produkcją audycji i słuchowisk radiowych dostępnych przez Internet – zmienił wpisy dotyczące tego fenomenu tak, by umniejszyć znaczenie innych zasłużonych osób. Nawet twórca Wikipedii, James Wales, zdaniem niektórych w nieuprawniony sposób zmienił własną biografię w Wikipedii.

WśrĂłd świadomych mistyfikacji znajdują się i takie, ktĂłre w zamierzeniu ich autorĂłw są „konstruktywną krytyką” Wikipedii. Na początku lutego 2006 r. prasa w Polsce zainteresowała się Wikipedią tylko dlatego, Ĺźe wykryto będące mistyfikacją hasło, ktĂłre od 15 miesięcy znajdowało się w Wikipedii. Anonimowi autorzy spreparowali fikcyjną postać nazwaną Henryk Batuta, rzekomego polskiego komunisty z początku XX wieku, ktĂłrego to imieniem nazwano w Warszawie ul. Batuty (w rzeczywistości nazwa pochodzi od batuty dyrygenta). Według Gazety Wyborczej mistyfikacja była działaniem grupy przyjaciół, w tym co najmniej jednego naukowca i jednego pracownika administracji publicznej. Ich celem było rĂłwnoczesne wykazanie łatwowierności internautĂłw i niewiarygodności Wikipedii, a być moĹźe całego Internetu jako ĹşrĂłdła wiedzy. „Roman”, współautor wpisu, stwierdził w rozmowie z dziennikarzem: Kiedyś uwaĹźano, Ĺźe to, co wydrukowano albo powiedziano w radiu lub telewizji, musi być prawdziwe. ChociaĹź PRL tę wiarę podkopał, dziś pogląd odĹźywa w odniesieniu do Internetu. „Władysław”, jego przyjaciel, dodaje: AĹź strach pomyśleć, do ilu wypracowań i prac magisterskich mĂłgł w ciągu tych 15 miesięcy trafić Henryk Batuta (Godlewski 2006). Mistyfikatorzy posunęli się do sfałszowania tablicy z nazwą ulicy, ktĂłrej zdjęcie przesłali do Wikipedii jako dowĂłd rzeczowy w chwili, gdy redaktorzy encyklopedii zaczęli powątpiewać w istnienie Henryka Batuty.

Krytyka Wikipedii

Liczne przypadki „wandalizmu” są przyczynkiem do kwestionowania Wikipedii jako wiarygodnego źródła informacji. Wspomniany wcześniej Robert McHenry w następujący sposób opisuje doświadczenie korzystania z Wikipedii: Użytkownik, który odwiedza Wikipedię, aby zdobyć wiedzę na jakiś temat lub zweryfikować posiadane informacje, może czuć się tak, jakby odwiedzał publiczną toaletę. Może być ona na tyle brudna, że będzie wiedział, że musi bardzo uważać, lub wydawać się na tyle czysta, żeby stworzyć fałszywe poczucie bezpieczeństwa. To, czego na pewno się nie dowie, to tego, kto z niej korzystał poprzednio (McHenry 2004).

Głosy krytyki odnośnie funkcjonowania Wikipedii nadchodzą nie tylko ze strony potencjalnej konkurencji, tak jak w wypadku osób związanych z tradycyjnymi encyklopediami, ale również od środowiska zwolenników projektu. Larry Sanger, jeden z założycieli Wikipedii, wymienia dwie podstawowe słabości projektu. Pierwszą z nich jest brak powszechnego uznania dla Wikipedii. Bez względu na rzeczywistą jakość haseł w encyklopedii, nie jest ona publicznie postrzegana jako wiarygodne źródło informacji w środowisku naukowców, bibliotekarzy czy nauczycieli. Dzieje się tak, ponieważ środowiska te nie uznają za wiarygodne informacji, których nie weryfikuje zewnętrzny ekspert i które każdy może dowolnie zmieniać. I choć Wikipedia jest popularna wśród użytkowników Internetu, to fakt, że nie jest postrzegana jako wiarygodna istotnie wpływa na jej pozycję wśród innych. Popularność Wikipedii wśród internautów stale rośnie, badania „Nature” wykazują jednak, że nie zdobyła ona porównywalnej pozycji w środowisku naukowym. 70% z 1000 przebadanych autorów czasopisma Nature wie o istnieniu internetowej encyklopedii, 17% regularnie, co tydzień, z niej korzysta, a tylko 10% pracuje przy jej udoskonalaniu (Giles 2005).

Jimmy Wales, twórca Wikipedii, sposób na udoskonalenie Wikipedii widzi niekoniecznie w zatrudnianiu ekspertów do poprawiania haseł, a raczej w zachęcaniu ich do tworzenia encyklopedii na co dzień. W większości przypadków nowe hasła tworzą hobbiści i pasjonaci. Eksperci mogliby uzupełniać ich pracę, dodając specyficzne niuanse i rzadkie informacje.

Drugą słabością Wikipedii jest, zdaniem Sangera, stała obecność wandali i „trolli internetowych”, którzy nieustannie psują pracę encyklopedystów. Fakt, że mają oni praktycznie nieograniczoną swobodę działania, a ich pozycja jest taka sama jak „poważnych” autorów, oburza Sangera. U źródeł obydwu problemów Wikipedii leży, zdaniem Sangera, wyznawany przez twórców Wikipedii kult egalitaryzmu i antyelitaryzm, czyli, w tym przypadku, brak szacunku dla wiedzy eksperckiej. Na skutek takiej postawy każdy, kto posiada specjalistyczną wiedzę i ma jednocześnie niewiele cierpliwości, będzie unikał edytowania Wikipedii, ponieważ zostanie zmuszony do nieustannych dyskusji i kłótni z laikami, zwłaszcza jeżeli zajmie się kontrowersyjnymi zagadnieniami. Stąd, gdyby pozycja ekspertów była wyższa, automatycznie wzrosłaby również wiarygodność encyklopedii. Osobny status specjalistów oznaczałby również automatyczny brak tolerancji dla wandali (Sanger 2004). Ripostując piewcom ery produkcji partnerskiej i kolektywnej inteligencji, analityk Nicolas Carr używa jeszcze ostrzejszego niż Sanger określenia „kult amatorszczyzny” i na potwierdzenie przytacza dwie biografie – Billa Gatesa oraz Jane Fondy zaczerpnięte ze stron Wikipedii, których poziom jest jego zdaniem zawstydzający.

TwĂłrcy i zwolennicy Wikipedii podkreślają jednak ogromny samonaprawczy potencjał encyklopedii. Determinacja wolontariuszy, by jakość projektu pozostała jak najwyĹźsza, jest tak duĹźa, Ĺźe ich wysiłki naprawcze są zazwyczaj skuteczniejsze niĹź występki wandali. Wraz z rozrastaniem się encyklopedii wprowadzono zestaw mechanizmĂłw kontrolnych, ktĂłre pozwalają szybko reagować na przypadki wandalizmu. W niektĂłrych sytuacjach konieczne jest zablokowanie pewnych wpisĂłw na określony czas. Podczas amerykańskich wyborĂłw prezydenckich w 2004 r. zablokowano hasła kandydatĂłw George'a W. Busha i Johna Kerry'ego ze względu na nieustanne prĂłby manipulacji przez licznych zwolennikĂłw i przeciwnikĂłw politykĂłw.

Można mówić o pewnej formie centralizacji w obrębie demokratycznego projektu, jakim jest Wikipedia. Na najniższym poziomie piramidy decyzyjnej encyklopedii znajdują się anonimowi edytorzy, których można zidentyfikować jedynie na podstawie adresów IP. Kolejną warstwę zajmują zarejestrowani użytkownicy, którzy zostawiają w systemie ślad w postaci adresu e-maila i są rozpoznawani dzięki unikalnemu loginowi. Najbardziej zaangażowani twórcy mogą uzyskać status administratorów, ktrzy posiadają uprawnienia do usuwania całych artykułów, blokowania edycji wpisów oraz blokowania niesfornych użytkowników. Takich osób jest obecnie ok. 400. Najwyższy poziom wtajemniczenia osiągają developerzy, którzy mogą wprowadzać zmiany do kodu źródłowego i baz danych Wikipedii. Ponadto istnieje również komitet arbitrażowy, który rozstrzyga spory dotyczące problematycznych wpisów i wandali. Na samym szczycie piramidy znajduje się twórca Wikipedii, James Wales (zwany „Jimbo”). Podobnie jak Linusa Torvaldsa, autora systemu operacyjnego Linux, Walesa można określić mianem „dobrotliwego dyktatora” (benevolent dictator). Zakres posiadanej przez niego kontroli nad zawartością Wikipedii jest nieograniczony, choć w praktyce Wales nie sprawuje absolutnej kontroli nad projektem (Pink 2005).

W celu zweryfikowania wiarygodności Wikipedii magazyn Nature przeprowadził porównanie haseł Wikipedii i cieszącej się ogromnym prestiżem Encyclopedia Britannica. Wybrani eksperci z różnych dziedzin wyszukiwali nieścisłości i błędy w 42 hasłach dotyczących podobnej problematyki w obu encyklopediach. Nie wiedzieli jednak, z której encyklopedii pochodzi analizowane przez nich hasło. Badanie wykazało liczne błędy zarówno w Wikipedii, jak i Britannice. Jednak na 42 przeanalizowane hasła różnica w ścisłości między encyklopediami była niewielka – na przeciętne hasło z Wikipedii przypada około czterech nieścisłości, a w Britannice około trzech.

Jak podkreślają redaktorzy Nature, przewaga Britanniki zmniejsza się jeszcze bardziej w odniesieniu do haseł dotyczących nauk ścisłych. Eksperci porównujący encyklopedie znaleźli 8 poważnych błędów, po 4 w każdej z encyklopedii i wiele mniej istotnych nieścisłości i braków (162 w Wikipedii i 123 w Britannice). Piętą achillesową Wikipedii jest raczej redakcja językowa i korekta tekstów. W wielu hasłach, nawet poprawnych merytorycznie, chaotyczna struktura i błędy stylistyczne uniemożliwiają zrozumienie tekstu.

Wikipedia nie jest kolejną encyklopedią w 24 tomach oprawionych w skórę

Mamy wrażenie, że większość dyskusji pomija znaczące różnice, które dzielą Wikipedię, a ogólniej rzecz biorąc, otwartą produkcję wiedzy, od dotychczasowych modeli, do których wszyscy zdążyliśmy się przez lata przyzwyczaić. Wikipedia zarazem jest bez wątpienia encyklopedią, a jednocześnie pod wieloma względami wykracza poza dość wąskie ramy tego pojęcia. Jest projektem otwartym, a więc żywym i zmieniającym się. Jest też projektem, w którym odbiorcy i konsumenci stają się jego współtwórcami. Tak więc postawy roszczeniowe wobec „producentów” tracą sens, a rośnie znaczenie poczucia odpowiedzialności za jakość projektu. W dyskusji na stronie z internetową wersją tekstu z Gazety Wyborczej, ktoś napisał: Przeczytalem pare hasel w polskiej Wikipedii z mojej dziedziny zawodowej. Niestety byly one belkotem i powtarzaniem opinii z trzeciej reki. [...] Pierwsze wrazenie liczy sie dla mnie bardzo mocno, wiec dalej z Wikipedii juz nie korzystam [przypis red. pisownia oryginalna]. Autor tego wpisu zdaje się zapominać, że może również korzystać z Wikipedii jako producent, a nie tylko odbiorca.

Projektom tworzącym wolne i otwarte oprogramowanie zarzuca się czasem nadmierną elitarność, zamknięcie wszelkich dyskusji w kręgu kompetentnych programistów zaangażowanych w projekt. Wikipedia nie jest elitarna, bowiem praktycznie każdy internauta posiada wystarczające kompetencje, by stworzyć lub zredagować jakiś choćby najprostszy wpis. Wobec czego zaangażowanie w projekt można uznać za warunek uczestnictwa w dyskusji i możliwości krytyki. Proponujemy więc traktować Wikipedię, szczególnie w polskim kontekście, jako wielkie laboratorium społecznego zaangażowania, które do tej pory kojarzyło się z działalnością polityczną lub społeczną – i pamiętać, że Wikipedia pozwala działać nam jako producentom wspólnej, swobodnie tworzonej i dostępnej wiedzy.

Zarzuty antyelitarności wynikają, naszym zdaniem, także z nieuprawomocnionego dystansu wobec projektu. Formułują je merytokratyczne środowiska naukowe, zdaniem których produkcja wiedzy jest przywilejem zarezerwowanym dla świata naukowców. Trudno im pogodzić się z faktem, że Wikipedię tworzy na przykład opisany przez Wired Einar Kvaran, 56-letni bezrobotny mieszkający w przyczepie kempingowej w małym amerykańskim miasteczku, historyk sztuki bez formalnego wykształcenia, który przez sześć godzin dziennie tworzy hasła o rzeźbie i sztuce publicznej. Kvaran uważa siebie za nauczyciela. Dla wielu strażników katedry wiedzy – bibliotekarzy, leksykografów, naukowców – na tym właśnie polega problem. Kto mianował tego faceta profesorem? Żaden badacz z rodowodem nie analizuje jego pracy. Brak mu asystentów, którzy sprawdzaliby wiarygodność faktów [Wired]. Okazuje się więc, że choć produkcja wiedzy w modelu open source opiera się na podobnej metodzie weryfikacji przez równych sobie tak, jak w świecie nauki, jednak radykalnie demokratyczny charakter Wikipedii jest dla wielu trudny do zaakceptowania. Powtórzymy jeszcze raz, otwarte projekty okazują się być otwarte również w wymiarze społecznym – są arenami, które wciągają do szerszej debaty naukowców, czasem funkcjonujących w instytucjach odgrodzonych od otaczającego je świata.

Analizując kwestię mistyfikacji w polskiej Wikipedii, trzeba przede wszystkim stwierdzić, że krytyczne, dekonstruujące projekty takie, jak mistyfikacja z Henrykiem Batutą, przestają być skutecznym narzędziem w sytuacji, gdy zamiast krytykować można obiekt swojego ataku ulepszyć. Bezkonstruktywna krytyka okazuje się być reliktem czasów, gdy zamknięte modele produkcji wiedzy wykluczały wielu odbiorców, którym w najlepszym wypadku pozostawała krytyka. Winy nie powinna ponosić Wikipedia jako pewien model i narzędzie do produkcji wiedzy, lecz ludzie – w tym wypadku próbujący ją oczernić „dywersanci”.

Po drugie, uwaga mediów skupiła się na 15 miesiącach, przez które hasło istniało, niezmienione, na stronach Wikipedii – pominięto prędkość, z jaką błędy zostały usunięte w chwili wykrycia. Oczywiście naprawienie błędów w materiałach drukowanych lub nawet cyfrowych, ale opartych na zamkniętym systemie redakcji, zabiera nieporównywalnie więcej czasu. Stwierdzając więc, że Wikipedia jest podatna na błędy, trzeba jednocześnie dodać, że skutecznie radzi sobie z ich naprawianiem. Kwestię zgrabnie podsumował David Weinberg: [Wikipedia] nie wypiera się nieścisłości, lecz skromnie przyjmuje za fakt, że hasła będą zawierać błędy. Pozostaje więc tylko zabrać się za niekończące się zadanie ich poprawiania (Weinberg 2005). Zwolennicy Wikipedii przypominają, że także oczekiwania użytkowników nie powinny być wygórowane. Wikipedia nie jest wyrocznią, lecz jedynie podręcznym źródłem informacji, punktem startu w poszukiwaniach, a nie ostateczną instancją.

Wreszcie dużo bardziej rzeczowe, niż rozdmuchiwane co pewien czas fale „paniki” dotyczące jakości wiedzy zawartej w Wikipedii, są głosy mówiące o strukturalnym skrzywieniu (systemic bias) widocznym podczas analizy doboru haseł tworzonych przez wikipedystów. Wikipedyści potrafią zazwyczaj wypracować konsensus w kwestiach spornych i przedstawić ostatecznie neutralny punkt widzenia. Natomiast nie radzą sobie ze skrzywionym doborem tematów, nadreprezentacją pewnych zagadnień kosztem innych. Wynika to z faktu, że jak w każdym otwartym projekcie uczestnicy zajmują się tym, co ich interesuje – a większość wikipedystów, zdaniem niektórych krytyków, to biali mężczyźni, technokraci z USA i Europy, którzy znają się na określonych sprawach – technologii, science fiction, libertarianizmie, życiu w USA i Europie – i o tych też sprawach piszą (Zuckerman 2004). Proponowane przez tę grupę krytyków rozwiązanie jest oczywiście konstruktywne – należy zaangażować w tworzenie Wikipedii także inne grupy społeczne i środowiska.

Podsumowanie – Wikipedia to żywa encyklopedia

Jedną z zalet Wikipedii jest jej aktualność; podczas gdy większość encyklopedii zaczyna kostnieć z momentem ich wydrukowania, Wikipedia dzięki narzędziu wiki i stałemu zaangażowaniu internautów jest żywym organizmem. Nowe hasła dotyczące bieżących wydarzeń pojawiają się na stronach internetowej encyklopedii praktycznie natychmiast – stało się tak po tragedii w hali targowej na Śląsku czy azjatyckim tsunami pod koniec 2004 r. Być może właśnie witalność Wikipedii, stan ciągłej zmiany, jest tak szokujący dla jej krytyków. „Najgorętsze” hasła, dotyczące na przykład kluczowych polityków lub istotnych naukowych kontrowersji – istnienia i skali efektu cieplarnianego – są każdego dnia wielokrotnie redagowane.

Tego rodzaju „żywa” wiedza podlega innym mechanizmom redakcji i selekcji, niż te, do których przyzwyczaiły nas media analogowe. Chris Anderson, redaktor pisma Wired rozróżnia dwie ogólne kategorie metod selekcji informacji: „pre-filtr” i „post-filtr”. Pierwsza kategoria jest typowa dla mediów analogowych i tradycyjnego rynku medialnego, na którym pilnie dobierano materiały przed ich publikacją lub dystrybucją – po części ze względu na koszty, a po części na dominację zamkniętego modelu produkcji wiedzy. W Internecie sprawy mają się odwrotnie – wiedza jest najpierw produkowana w wielkich ilościach, a dopiero później filtrowana, poprawiana i selekcjonowana. Obowiązek ten często spada na użytkownika, co – ponownie – może być szokiem dla osób dotychczas obcujących z przefiltrowaną wiedzą.

Pretekstem do napisania tego tekstu stała się próba krytyki otwartego modelu produkcji wiedzy, która koncentrowała się na zjawisku wandalizmu. Staraliśmy się pokazać, że tworzona na bazie tego modelu Wikipedia wymaga od nas wszystkich, potencjalnych jej użytkowników, przełamania stereotypów powstałych w kontakcie z wiedzą funkcjonującą w zupełnie inny sposób. Zbieżność nazw – zarówno Wikipedia, jak i Britannica to „encyklopedie” – może wprowadzać w błd. Wikipedia to nie tylko zasób wiedzy, ale także żywy twór, który może być sposobem na obywatelskie zaangażowanie. Staraliśmy się również pokazać, że podzielane wartości i wzory zachowania są równie ważnym elementem otwartych projektów, co odpowiednio dostosowane technologie lub metody zarządzania zbiorową pracą.

Bibliografia

1. Hasło “Henryk Batuta”: Wikipedia [on-line]. 17.02.2005 [dostęp 17 lutego 2006]. „Henryk Batuta”. Dostępny w World Wide Web: http://pl.Wikipedia.org/wiki/Henryk_Batuta/.
2. ANDERSEN, Ch. „Pre-Filters” vs. „Post-Filters”. In The Long Tail. A public diary on the way to a book [on-line]. Wpis z dnia 4 lipca 2005 [dostęp 03 marca 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.thelongtail.com/the_long_tail/2005/07/prefiltering_vs.html.
3. BENKLER, Y. Coase's Pinguin, or Linux and the Nature of the Firm. In Yale Law Journal [on-line]. 2002, wol. 112, nr 3 [dostęp 17 lutego 2006]. S. 369–446. Dostępny w World Wide Web: http://www.benkler.org/CoasesPenguin.html.
4. CARR, N. The amorality of Web 2.0 [on-line]. Blog z Rough Tipe z dnia 03.10.2005 [dostęp 17 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php.
5. DOCTOROW, C. Wikipedia proves its amazing self-healing powers [on-line]. In BoingBoing z dnia 20.08.2004 [dostęp 12 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.boingboing.net/2004/08/30/wikipedia_proves_its.html.
6. GILES, J. Internet encyclopaedias go head to head. Nature 2005, vol. 438, nr 7070, s. 900–901.
7. GODLEWSKI, K. Jak komunista Batuta katolikĂłw mordował. Gazeta Wyborcza z 9 lutego 2006.
8. McHENRY, R. The Faith-Based Encyclopaedia [on-line]. TSC Daily z dnia 15.11.2004 [dostęp 17 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A.
9. ORLOWSKI, A. Wikipedia founder admits to serious quality problems [on-line]. [dostęp 17 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.theregister.co.uk/2005/10/18/wikipedia_quality_problem/.
10. ORLOWSKI, A. Who owns your Wikipedia bio? [on-line]. The Register z 6 grudnia 2005 [dostęp 17 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.theregister.co.uk/2005/12/06/wikipedia_bio/.
11. PINK, D. H. The Book Stops Here. In Wired News [on-line]. March 2005 [dostęp 17 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.wired.com/wired/archive/13.03/wiki.html.
12. SANGER, L. Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism. In Kuro5hin [on-line]. 31.12.2004 [dostęp 14 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25.
13. WEINBERG, D. Why the media can't get Wikipedia right. In JOHO. Journal of the Hyperlinked Organization [on-line]. 29 grudnia 2005 [dostęp 17 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.hyperorg.com/backissues/joho-dec29-05.html#Wikipedia.
14. Wikipedia: Policies and guidelines. In Wikipedia [on-line]. [dostęp 17 lutego 2006]. Last modified 20:11, 6 March 2006. Dostępny w World Wide Web: http://en.Wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policy.
15. ZUCKERMAN, Ethan. Systemic Biases in Wikipedia? [on-line]. „Ethan's Weblog – My blog is in Cambridge, but my heart's in Accra”, wpis z dnia 27 września 2004 [dostęp 17 lutego 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://blogs.law.harvard.edu/ethan/2004/09/27#a356.

Wikipedia - pospolite ruszenie encyklopedystĂłw / Justyna Hofmokl, Alek Tarkowski// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska. - Nr 3/2006 (73) marzec. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2006. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2006/73/hofmokl_tarkowski.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187