Ewa Turczyńska, Renata Birska

Akademia Medyczna w Lublinie

Ewa Turczyńska

Renata Birska

Analiza ankiety na temat kształcenia użytkowników polskich bibliotek medycznych

Streszczenie

W celu efektywnego wykorzystania bogactwa elektronicznych kolekcji bibliotek medycznych niezbędne jest ciągłe dokształcanie zarówno bibliotekarzy, jak użytkowników. Aby rozpoznać aktualny model szkoleń użytkowników informacji, przeprowadzono badanie ankietowe dotyczące tego tematu. Ankietę rozesłano do polskich bibliotek uczelni medycznych oraz Głównej Biblioteki Lekarskiej. Składa się ona z 3 głównych części. Pierwsza część dotyczy ramowego zakresu tematycznego prowadzonych zajęć z przedmiotów nauczania: przysposobienie biblioteczne i podstawy informacji naukowej. Druga część ankiety zawiera zagadnienia dotyczące metod kształcenia studentów na poszczególnych wydziałach oraz kształcenia innych grup użytkowników (doktoranci, pracownicy naukowi, pracownicy służby zdrowia). W trzeciej części wskazano propozycje doskonalenia procesu dydaktycznego.

Wyniki ankiety wskazują na znaczącą niespójność programową w poszczególnych ośrodkach. Jednym z głównych problemów realizacji kształcenia użytkowników pozostaje niewystarczająca liczba bibliotekarzy realizujących zadania dydaktyczne. Rozwiązaniem tych problemów byłoby opracowanie i centralne zatwierdzenie standardów kształcenia użytkowników informacji w bibliotekach uczelnianych, zgodnie ze standardami europejskimi.

***

Wykorzystywane coraz powszechniej w bibliotekach elektroniczne źródła informacji: abstraktowe lub pełnotekstowe bazy danych oraz książki i czasopisma elektroniczne stanowią bogactwo i różnorodność bibliotecznych kolekcji. Jednakże efektywne wykorzystanie tych źródeł uwarunkowane jest przygotowaniem środowisk uczelni medycznych poprzez promocję i odpowiednio modyfikowany proces kształcenia użytkowników, aby środki wydawane na te materiały nie pozostawały zamrożone w niewykorzystywanych kolekcjach e-źródeł.

Nadal brak w Polsce jednolitych wytycznych programowych odnośnie nauczania umiejętności informacyjnych. Ramowy program nauczania z przysposobienia bibliotecznego i podstaw informacji naukowej zastał zatwierdzony na XVII Konferencji Bibliotek Medycznych w Poznaniu w 1998 roku. Podczas tej konferencji E. Janowicz przedstawił wyniki ankiety obrazujące ówczesny stan dydaktyki realizowanej w bibliotekach uczelni medycznych[1]. Jednak dynamika rozwoju dostępnych źródeł informacji powoduje ciągłą konieczność wzbogacania programu nauczania o nowe treści kształcenia. Rozszerzenie tematyki programów szkoleń ma wpływ na przygotowanie zarówno bibliotekarzy, jak i użytkowników bibliotek do umiejętnego korzystania ze źródeł elektronicznych. Prowadzone w 2003 roku przez B. Niedźwiedzką badanie dotyczące kształcenia użytkowników w zakresie umiejętności informacyjnych, miało na celu wskazanie, czy formy kształcenia w polskich bibliotekach medycznych odpowiadają światowym kierunkom rozwoju. Badanie to wykazało wielkie zróżnicowanie w odniesieniu do oferty szkoleń, umiejscowienia w programie studiów, obowiązkowości i zawartości programowej[2].

W celu ponownego rozpoznania aktualnego modelu kształcenia użytkowników polskich bibliotek medycznych, na początku 2006 roku przeprowadzono ankietę dotyczącą realizacji programu nauczania z przysposobienia bibliotecznego i podstaw informacji naukowej w poszczególnych bibliotekach medycznych. Ankietę wysłano pocztą elektroniczną do 11 bibliotek uczelni medycznych i GBL. Odpowiedzi otrzymano od 11 bibliotek potwierdzających prowadzenie szkoleń użytkowników w wyżej wymienionym zakresie nauczania. Ankieta składa się z 3 głównych części. Pierwsza część dotyczy ramowego zakresu tematycznego prowadzonych zajęć z przedmiotów nauczania: przysposobienie biblioteczne i podstawy informacji naukowej, w poszczególnych bibliotekach. Druga część ankiety zawiera zagadnienia dotyczące metod kształcenia studentów na poszczególnych wydziałach oraz kształcenia innych grup użytkowników (doktoranci, pracownicy naukowi, pracownicy służby zdrowia). W trzeciej części wskazano propozycje doskonalenia procesu kształcenia.

Przeprowadzenie tej ankiety miało na celu aktualne określenie przedmiotu nauczania (czego się uczy), określenie metodyki (jak się uczy), a także identyfikację problemów utrudniających proces dydaktyczny wraz z próbą wskazania ich rozwiązań (co można zrobić by lepiej uczyć).

Poniższe tabele (tab. 1 i tab. 2) opracowano na podstawie pierwszej części ankiety. Zawierają dane dotyczące liczby bibliotek medycznych stosujących wyszczególnione zakresy tematyczne w obrębie wymienionych przedmiotów związanych z umiejętnością korzystania z biblioteki i oferowanych przez nią źródeł informacji.

Tab.1. Zakres tematyczny w obrębie przedmiotu przysposobienie biblioteczne.

Tab. 2. Zakres tematyczny w obrębie przedmiotu podstawy informacji naukowej.

Analiza przedstawionych tutaj danych wskazuje na ujednolicone tematycznie szkolenia użytkowników w ankietowanych bibliotekach, z obu przedmiotów. Najmniej bibliotek potwierdziło prowadzenie szkolenia z przysposobienia bibliotecznego w formie wycieczki po bibliotece (4) i krytyczną analizę piśmiennictwa w ramach podstaw informacji naukowej (8). Prawie połowa ankietowanych bibliotek (5) rozwinęła otwarty punkt ankiety dotyczący innych - niewymienionych propozycji tematycznych.

Druga część ankiety zawiera informacje na temat stosowanych w bibliotekach medycznych środków i metod kształcenia użytkowników w poszczególnych grupach (studenci, pracownicy naukowo-dydaktyczni i inni, np. pracownicy służby zdrowia). Wyszczególniono tutaj liczbę godzin, lata studiów objętych programem nauczania, formy prowadzenia zajęć oraz sposoby weryfikacji wiedzy zdobytej w procesie kształcenia. W części tej zaznaczono, jakie grupy bibliotekarzy prowadzą szkolenia, a także określono czy prowadzone zajęcia mają charakter obowiązkowy czy fakultatywny oraz czy wykonywane są w ramach obowiązków służbowych bądź za dodatkowym wynagrodzeniem. Określono również miejsce szkoleń.

Analiza danych ankietowych zamieszczonych w tabeli nr 3 wskazuje na to, że większość bibliotek prowadzi zajęcia z przysposobienia bibliotecznego (9) na wydziale lekarskim (lekarsko-dentystycznym, stomatologicznym lub wojskowo-lekarskim). Na tych wydziałach zajęcia z podstaw informacji naukowej prowadzą 3 biblioteki. Zajęcia te prowadzi się w bardzo zróżnicowanym wymiarze czasowym - od 2 do 10 godzin z PB i od 2 do 20 godzin z PIN. Przysposobienie biblioteczne na wydziałach lekarskich realizowane jest na I roku studiów, natomiast podstawy informacji naukowej na różnych latach w różnych ośrodkach (1,3,4,5,6). Biblioteki potwierdzające szkolenia na wydziale lekarskim wykorzystują zarówno formę wykładu, wykładu z wizualizacją, ćwiczenia przy komputerze oraz nauczanie na odległość (e-learning).

W poszczególnych ośrodkach stosuje się niekiedy jednocześnie różne metody zaliczenia szkolenia, np. bierze się pod uwagę zarówno obecność na zajęciach, jak zaliczenie ustne lub test sprawdzający (zob. tabela nr 3, załączniki).

Tabela nr 4 (załączniki) zawiera dane nt. szkoleń prowadzonych dla studentów wydziałów farmaceutycznych. Szkolenia z PB prowadzone są głównie w wymiarze 2 godzin na I roku studiów, w trybie zajęć obowiązkowych (7) i w jednej bibliotece jako zajęcia fakultatywne. Biblioteki wykorzystują tutaj różne formy zajęć, w tym 3 biblioteki potwierdziły e-learning. Stosuje się zróżnicowane metody zaliczania zajęć.

7 ankietowanych bibliotek prowadzi zajęcia z podstaw informacji naukowej dla studentów wydziału farmacji w bardzo różnym wymiarze czasu (3,4,6,10,15,20) i na różnych latach (2,3,4,5) z tym, że w większości na V roku. W 4 ankietowanych bibliotekach są to zajęcia obowiązkowe i w 3 - fakultatywne. Najczęściej stosowany jest tutaj wykład z wizualizacją (6) i ćwiczenia przy komputerze (6), a podstawą zaliczenia przedmiotu w tej grupie jest test sprawdzający (4), obecność na zajęciach (3) lub zaliczenie ustne (1).

Wskazano także na inne szkolenia - tutaj dla studentów kół naukowych różnych lat wydziału farmacji prowadzone jako zajęcia fakultatywne w wymiarze 2 i 5 godzin zajęć przy komputerze, z testem sprawdzającym i kontrolowaną listą obecności.

Dane na temat kształcenia studentów wydziale pielęgniarskich lub ochrony zdrowia zawiera tabela nr 5 (załączniki). Przysposobienie biblioteczne dla studentów tych wydziałów stanowi przedmiot obowiązkowy w 10 bibliotekach. Realizowany jest na I roku, w wymiarze od 2 do 5 godzin, głównie z wykorzystaniem wykładu z wizualizacją (5) i ćwiczeń przy komputerze (6). 3 biblioteki realizują zajęcia przy pomocy e-learningu. Stosowane są tutaj zróżnicowane formy zaliczenia: ustne (2), test (3), inne (5). Podstawy informacji naukowej na tym kierunku studiów prowadzone są w 6 bibliotekach, w tym w 5 jako zajęcia obowiązkowe. Kształcenie odbywa się w bardzo zróżnicowanym wymiarze czasowym (od 2 do 30 godzin) na różnych latach, głównie z wykorzystaniem wykładu z wizualizacją (4) i ćwiczeń przy komputerze (5), zakończone testem sprawdzającym (4), ustnie (1) lub w inny sposób (1). W jednej z bibliotek odbywają się jeszcze na tym wydziale inne, poza PB i PIN, zajęcia fakultatywne w formie ćwiczeń przy komputerze, w wymiarze 2 godzin, na różnych latach studiów.

Na podstawie danych z tabeli nr 6 widać, że w bibliotekach kształceniem z przysposobienia bibliotecznego objęte są grupy studentów anglojęzycznych. Zajęcia prowadzi się na I roku studiów, głównie w wymiarze 2 godzin. Stosowane metody to wykład (1), wykład z wizualizacją (4), ćwiczenia przy komputerze (3), e-learning (1). Zajęcia kończą się zaliczeniem ustnym (1) lub zaliczeniem na innej postawie (obecność) (4).

Dla tej grupy studentów w 2 bibliotekach prowadzi się zajęcia z podstaw informacji medycznej w wymiarze 5 i 10 godzin, metodą wykładu z wizualizacją (1) i ćwiczeń przy komputerze (2), wprowadzając na wstępie elementy przysposobienia bibliotecznego. Nie stosuje się metody e-learningu. Zajęcia zalicza się testem (1) lub na podstawie obecności na zajęciach (1).

W środowiskach polskich uczelni medycznych kształcenie obejmuje oprócz studentów również pracowników uczelni, a także pracowników służby zdrowia i inne osoby zainteresowane źródłami elektronicznymi. Szczegółowe dane zawiera tabela nr 7. Przedmiotem zajęć są usługi biblioteczno-informacyjne, elektroniczne źródła informacji i strategie poszukiwania oraz wskaźniki bibliometryczne. Są to m.in. kursy lekarskie w ramach specjalizacji lub wykłady i ćwiczenia w małych grupach, prowadzone również w jednostkach uczelni. Zajęcia odbywają się w wymiarze od 2 do 12 godzin.

Jeśli chodzi o zajęcia dla doktorantów, na podstawie ankiety wskazano na podejmowanie następujących zagadnień tematycznych:

1. podstawy informacji naukowej,
2. ogólne wiadomości o bibliotekach ze szczególnym uwzględnieniem sieci bibliotek medycznych,
3. typologia dokumentĂłw,
4. źródła informacji medycznej,
5. omówienie bibliograficznych i pełnotekstowych baz danych,
6. bibliografia dorobku naukowego pracownikĂłw Uczelni,
7. zasady sporządzania bibliografii do pracy naukowej,
8. ocena wartości czasopism i publikacji naukowych,
9. omĂłwienie systemu biblioteczno-informacyjnego Uczelni,
10. korzystanie z katalogu OPAC,
11. prezentacja strony internetowej biblioteki,
12. bazy bibliograficzne i pełnotekstowe dostępne w sieci uczelnianej,
13. metodyka wyszukiwania informacji w biomedycznych bazach danych,
14. porównanie efektów przeszukiwania baz przy uşyciu róşnych metod wyszukiwania,
15. źródła informacji medycznej dostępne w Internecie,
16. czasopisma dostępne on-line,
17. poszukiwanie informacji o dokumentach znajdujących się w innych bibliotekach,
18. zasady korzystania z elektronicznego systemu dostarczania kopii dokumentĂłw doc@med,
19. zasady sprowadzania materiałów bibliotecznych drogą wypożyczeń międzybibliotecznych.

W ankiecie zamieszczono również odpowiedzi dotyczące grup zawodowych bibliotekarzy prowadzących szkolenia (tabela nr 8). Przedmiot przysposobienie biblioteczne prowadzą najczęściej starsi bibliotekarze (6) i kustosze (6), a podstawy informacji naukowej - starsi bibliotekarze (5), kustosze (6) i kustosze dyplomowani (6). W większości bibliotek prowadzi się zajęcia dydaktyczne w ramach obowiązków służbowych.

Tab. 8. Grupy zawodowe uczestniczące w procesie dydaktycznym.

W przypadku miejsca szkoleń, rozszerzono ofertę, wprowadzając szkolenia w jednostkach uczelni oraz kształcenie na odległość. (tabela nr 9)

Tab.9. Miejsce szkoleń organizowanych przez biblioteki.

Trzecia część ankiety dotyczy propozycji zmian mających na celu doskonalenie jakości kształcenia użytkowników. Na podstawie codziennej obserwacji użytkowników, wyników testów sprawdzających oraz prowadzonych badań wiadomo[3], że pomimo szkoleń i działalności promocyjnej bibliotek, użytkownicy nie posiadają ani pełnej wiedzy nt. elektronicznych źródeł informacji, ani umiejętności posługiwania się złożonymi strategiami wyszukiwania. Aby dokonać próby rozwiązania problemów związanych z niedostateczną wiedzą na temat pozyskiwanych źródeł, w ankiecie zawarto pytania dotyczące ustalenia optymalnego czasu zajęć dla studentów poszczególnych wydziałów. Respondenci jednak uznali, że czas prowadzonych zajęć na wydziałach, poza lekarskim, jest raczej wystarczający (tabela nr 10). Poza jedną biblioteką, respondenci nie podali też konkretnych propozycji zmian wymiaru czasu szkoleń.

Tab.10. Ocena wymiaru czasu prowadzonych zajęć dla poszczególnych grup użytkowników.

W tabeli nr 11 (załączniki) zamieszczono z kolei konkretne propozycje zmian w kształceniu oraz punkt otwarty ankiety pozwalający na wskazanie własnych propozycji i uwag dotyczących kształcenia użytkowników.

Najwięcej bibliotek (8) potwierdziło konieczność przeszkolenia większej liczby bibliotekarzy prowadzących szkolenia. 6 bibliotek wskazało na rozpoznanie problemów przez prowadzenie ankiet satysfakcji użytkownika oraz opracowanie ogólnopolskiego skryptu/podręcznika jako istotne rozwiązania wymienionych problemów. Poprawę atrakcyjności zajęć (stosowanie w szerszym zakresie nowych metod: e-learning, gry edukacyjne, multimedia) oraz wypracowanie wspólnej propozycji programu nauczania podkreśliło 5 bibliotek. Najmniej (4) wskazało na rozszerzenie zakresu tematycznego zajęć jako rozwiązanie niezbędne dla doskonalenia procesu dydaktycznego.

Wśród innych propozycji rozwiązań doskonalenia procesu kształcenia wymieniono:

Podsumowanie

Wyniki ankiety analogicznie do badania przeprowadzonego w 1998 roku. przez E. Janowicza i sondażu B. Niedźwiedzkiej z 2003 roku, wskazują na znaczne zróżnicowanie zakresu i przebiegu szkoleń użytkowników w poszczególnych uczelniach medycznych. Odnosi się to zwłaszcza do wymiaru czasu kształcenia, objętych nauczaniem kierunków i terminu realizacji zajęć w toku studiów. Daje się zauważyć brak spójności koncepcji i postrzegania roli dydaktyki bibliotecznej (zarówno PB jak i PIN) na różnych wydziałach nawet w obrębie tej samej uczelni. Ogólne zestawienie zrealizowanych szkoleń PB i PIN zawiera tabela nr 12 (załączniki). Zastanawiający i nieuzasadniony jest brak szkoleń dla studentów wydziału lekarskiego w wielu ośrodkach, co może być powodem ich nieświadomości dostępu do elektronicznych źródeł informacji, najbogatszych właśnie w dziedzinie medycyny. Można przypuszczać, że niejednolity program kształcenia studentów uczelni medycznych w zakresie naukowej informacji medycznej powoduje nierównomierny rozwój umiejętności informacyjnych przyszłych lekarzy, , a przecież w zawód ten ustawowo wpisane jest permanentne uzupełnianie wiedzy. Rozwiązaniem tych problemów byłoby opracowanie i centralne zatwierdzenie standardów kształcenia użytkowników informacji w bibliotekach uczelnianych, zgodnie ze standardami europejskimi.

Relatywnie nowym zjawiskiem jest podjęcie przez większość bibliotek dydaktyki dla studentów anglojęzycznych, w związku z pojawieniem się takiego toku studiów w uczelniach.

Nadal obserwuje się problem przeciążenia nadmierną ilością zadań grupy pracowników przygotowanych do prowadzenia zajęć. Pożądane byłoby przeszkolenie większej liczby osób, aby rozszerzyć liczbę bibliotekarzy z kompetencjami dydaktycznymi.

Tematyka zajęć odzwierciedla zmiany w ofercie informacyjnej bibliotek. Podobnie sposób ich realizacji z oczywistych względów uległ wzbogaceniu i uatrakcyjnieniu. Nowością jest wprowadzenie w 3 ośrodkach e-learningu.

W stosunku do badań z 2003 roku respondenci w mniejszym stopniu wskazywali na brak infrastruktury technicznej jako czynnika utrudniającego prowadzenie szkoleń.

Potrzeba prowadzenia szkoleń studentów zarówno w zakresie przysposobienia bibliotecznego, jak i podstaw informacji naukowej/medycznej jest bezsporna. Obowiązkowym kształceniem należałoby objąć studentów wszystkich kierunków, a wymiar czasowy i zakres tematyczny powinny być adekwatne do możliwości intelektualnych i aktualnych potrzeb informacyjnych grup, dla których zajęcia są realizowane.

W stosunku do badania z 2003 roku obserwuje się rozszerzenie działalności dydaktycznej. Biblioteki kierują swoją propozycję szkoleniową nie tylko do studentów. Większość ośrodków jest niezwykle elastyczna, proponując ofertę zróżnicowaną tematycznie i czasowo, adresowaną do osób indywidualnych i zorganizowanych grup, realizowaną na miejscu lub w jednostkach uczelni, w zależności od zapotrzebowania. Warto zwrócić uwagę na wniosek BAM w Gdańsku, dotyczący potrzeby wypracowania skutecznych metod promujących prowadzone przez biblioteki szkolenia. W ostatnich latach znacznie zwiększyła się ilość i dostępność naukowych źródeł. Bogate kolekcje baz bibliograficzno-abstraktowych i pełnotekstowych, serwisy i katalogi czekają na swoich użytkowników przez siedem dni w tygodniu, 24 godziny na dobę - w akademikach, w miejscu pracy i coraz częściej w domu. Pozostaje nadzieja, że dalszy rozwj szkoleń i promocja usług biblioteczno-informacyjnych wpłyną na wzrost statystyk ich efektywnego wykorzystania.

Przypisy :

[1] JANOWICZ, E. Dydaktyka w bibliotekach głównych akademii medycznych. In PIOTROWICZ. A. (red.). XVII Konferencja Problemowa Bibliotek Medycznych: Dydaktyczne funkcje biblioteki głównej akademii medycznej z uwzględnieniem wykorzystania technik informatycznych. Poznań, 3-5 czerwca 1998. Poznań: Wydawnictwo Uczelniane AM, 1998, s. 31-39.

[2] NIEDĹšWIEDZKA, B. Kształcenie w zakresie umiejętności informacyjnych związanych z odszukiwaniem i korzystaniem z informacji naukowej w akademiach medycznych w Polsce, na tle innych krajĂłw. Praktyka i Teoria Informacji Naukowej i Technicznej 2004, nr 1, s. 21.

[3] TamĹźe s. 24.

Bibliografia

[1] JANOWICZ, E. Dydaktyka w bibliotekach głównych akademii medycznych. In PIOTROWICZ, A. (red.). XVII Konferencja Problemowa Bibliotek Medycznych: Dydaktyczne funkcje biblioteki głównej akademii medycznej z uwzględnieniem wykorzystania technik informatycznych. Poznań, 3-5 czerwca 1998. Poznań: Wydawnictwo Uczelniane AM, 1998.

[2] NIEDĹšWIEDZKA, B. Kształcenie w zakresie umiejętności informacyjnych związanych z odszukiwaniem i korzystaniem z informacji naukowej w akademiach medycznych w Polsce, na tle innych krajĂłw. Praktyka i Teoria Informacji Naukowej i Technicznej 2004, nr 1, s. 19-27.

Załączniki