Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych Wrocław, 4-6 lipca 2007

Poprzedni - Spis treści - Następny

Grzegorz Czapnik Katedra Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytet Łódzki Polski rynek książek internetowych i jego wykorzystanie w bibliotekach Internet-eBooks market in Poland and its utilisation in Polish libraries Abstrakt W ramach przygotowywanej pracy doktorskiej pt. Książki internetowe w bibliotekach – dostęp płatny autor prowadził w latach 2003–2006 cykl badań polskiego rynku komercyjnych książek elektronicznych udostępnianych przez sieć Internet oraz wykorzystania tej formy publikacji w bibliotekach. W wyniku pierwszej fazy prac zdefiniowano 20 podmiotów, które w latach 2000–2005 sprzedawały w Internecie książki w postaci elektronicznej oraz przeprowadzono wywiady z ich przedstawicielami. Zbadano między innymi motywy podjęcia omawianej działalności, zakładane cele, historię rozwoju, ofertę, systemy sprzedaży, założone i osiągnięte wyniki finansowe. Zapytano także o zakupy książek internetowych dokonane przez polskie biblioteki oraz o perspektywy przyszłej współpracy producentów i dystrybutorów płatnych e-booków z bibliotekami. Druga faza badań była skierowana do dużej grupy polskich bibliotek (ponad 1000 respondentów). Badano między innymi znajomość rynku płatnych książek internetowych i jego oferty, zakupy dokonane przez biblioteki, wady i zalety omawianych publikacji i sposobów ich dystrybucji oraz możliwości i warunki przyszłego wykorzystania ich w książnicach. W wystąpieniu autor przedstawia najważniejsze wyniki przeprowadzonych badań. Abstract In article author analyses the Internet-eBooks market in Poland and its utilisation in Polish libraries. The researches were carried out in 2006, in connection with author’s doctoral dissertation “Paid Internet books in libraries”. Thereupon he defines 20 companies selling electronic books in Internet between 2000 and 2005 and interviews their representatives about motives, targets, offer’s development, distribution system and financial results of this activity. Author asks about the range of eBooks purchase made by Polish libraries and about perspectives of cooperation between eBooks editors and sellers. In next phase author carries out research about utilisation of internet-eBooks in more than 1000 Polish libraries. Respondents tell about their knowledge about Internet-eBooks market, their purchasing, advantages and disadvantages of Internet distribution and licenses, and finally about perspectives of utilization web-distributing eBooks in libraries in the future. Wraz z postępującym rozwojem cyfrowych form publikowania zwiększa się obecność i różnorodność elektronicznych dokumentów w bibliotekach. Książnice od wielu lat kupują cyfrowe publikacje na płytach CD-ROM i DVD oraz płacą za sieciowy dostęp do baz danych i czasopism elektronicznych. Równolegle uczestniczą aktywnie w procesie hybrydyzacji zbiorów, digitalizując własne dokumenty i udostępniając informację o dostępie do darmowych kolekcji dokumentów w sieci. Pod koniec lat 90. ubiegłego wieku na świecie zaczął się intensywnie rozwijać nowy sektor rynku elektronicznych wydawnictw – publikacji dostępnych przez sieć komputerową ,nazywanych najczęściej książkami on-line. Użyte w tytule określenie książki internetowe zaproponowała Małgorzata Góralska jako zamiennik pojęcia książki on-line[1]. Oba odnoszą się do typu książek elektronicznych wyodrębnionego ze względu na specyfikę dostępu za pośrednictwem sieci komputerowej. W tym kontekście szersze pojęcie książka elektroniczna jest rozumiane jako forma dokumentu cyfrowego, abstrahując od jego zastosowania do opisu sprzętu lub oprogramowania komputerowego. Góralska definiuje elektroniczną książkę jako: przekaz przetwarzany przy użyciu technologii komputerowej, wyświetlany na ekranie monitora oraz upodobniony w węższym lub szerszym zakresie do tego, który jest charakterystyczny dla drukowanych publikacji [2]. W niniejszym referacie pojęcia „książka internetowa” oraz „książka on-line” są traktowane jako równoznaczniki i używane zamiennie. Od 2000 r. książki internetowe zaczęły być sprzedawane również przez rodzimych wydawców i dystrybutorów. Jednak, pomimo upływu kilku lat, o rozwoju i wykorzystaniu polskiego rynku książek on-line wiadomo niewiele. Autor, przygotowując pracę doktorską pod tytułem Książki internetowe w bibliotekach – dostęp płatny, przeprowadził w latach 2003 – 2006 badania rozwoju polskiego rynku płatnych książek internetowych oraz wykorzystania tej formy publikacji w bibliotekach do końca 2005 r.. W niniejszym wystąpieniu przedstawiono najważniejsze wyniki przeprowadzonych badań. Rozpoznanie rynku przeprowadzono w kilku etapach. W latach 2003 – 2005 wyszukiwano informacje o polskich podmiotach prowadzących sprzedaż książek internetowych w czasopismach bibliotekarskich, księgarskich oraz w prasie komputerowej. Wyszukiwanie realizowano również w Internecie, wykorzystując popularne wyszukiwarki i przeglądając katalogi odsyłaczy tworzone w serwisach związanych tematycznie z rynkiem książki. Dodatkowo, w grudniu 2005 r. do blisko 800 instytucji uczestniczących w obrocie książką (w tym 592 wydawnictw, 74 hurtowni i firm dystrybucyjnych oraz 130 księgarni i megastorów) wysłano pocztą elektroniczną miniankietę zawierającą następujące dwa pytania: Czy przed końcem 2005 r. sprzedawali Państwo (lub aktualnie sprzedają) jakiekolwiek PEŁNOTEKSTOWE KSIĄŻKI ELEKTRONICZNE (w postaci cyfrowej) dostępne poprzez INTERNET? Czy w ciągu 2006 r. zamierzają Państwo sprzedawać jakiekolwiek PEŁNOTEKSTOWE KSIĄŻKI ELEKTRONICZNE (w postaci cyfrowej) dostępne poprzez INTERNET? Odpowiedzi udzieliło ogółem 193 respondentów, spośród których 12 firm potwierdziło, iż w omawianym okresie sprzedawało internetowe książki[3]. Ogółem w wyniku prowadzonego rozpoznania wyodrębniono 20 podmiotów, które w latach 2000 – 2005 sprzedawały w Internecie książki w postaci elektronicznej. Wśród nich znalazły się duże firmy wyspecjalizowane w odsprzedaży publikacji zagranicznych, mniejsze serwisy dystrybuujące książki z kilku wydawnictw polskich, internetowe księgarnie pojedynczych oficyn, a także indywidualne inicjatywy autorskie. Następną fazę badań realizowano od stycznia do maja 2006 r., przeprowadzając wywiady z przedstawicielami 12, z 20 wyodrębnionych wcześniej firm[4]. Posługując się standaryzowaną listą pytań, ustalano między innymi motywy podjęcia omawianej działalności, zakładane cele, ofertę i historię jej rozwoju, systemy sprzedaży, założone i osiągnięte wyniki finansowe. Zapytano także o zakupy książek internetowych dokonane przez polskie biblioteki oraz o perspektywy przyszłej współpracy producentów i dystrybutorów płatnych książek on-line z bibliotekami. Pomiędzy lipcem a wrześniem 2006 r. poddano analizie wykorzystanie oferty rynku książek internetowych w bibliotekach. W badaniu kwestionariuszowym pytano między innymi o znajomość oferty, zakupy dokonane przez biblioteki do końca 2005 r., czynniki decydujące o zakupie (lub rezygnacji z zakupu), ocenę metod ich dystrybucji oraz możliwości i warunki przyszłego wykorzystania książek on-line w książnicach. Wyniki tej fazy badań przedstawiam w dalszej części artykułu. Rozwój rynku, sprzedawcy, wydawcy i ich oferta Tworzenie polskiego rynku internetowych książek zapoczątkowano w 2000 r. [5] W tym czasie amerykańscy producenci e-booków realizowali największe i najgłośniejsze inwestycje – pionierzy rynku z serwisu NetLibrary, przygotowując się do wejścia na giełdę, przedstawiali obiecujące analizy finansowe ze swej dwuletniej działalności, internetowe eksperymenty Stephena Kinga oraz prognozy Andersen Consulting wzbudzały w amerykańskich wydawcach nadzieję na błyskawiczny rozwój publikacji on-line, a najwięksi entuzjaści nowych technologii wieszczyli szybki koniec książki drukowanej. Pierwsze rodzime inicjatywy miały charakter eksperymentalny – sierpniowe wydanie powieści Dom dzienny, dom nocny Olgi Tokarczuk, udostępnianej za darmo przez dwa miesiące w internetowym serwisie Świata Książki wykazało ogromne zainteresowanie internautów nową formą publikacji[6]. Miesiąc później na stronach serwisu Arena.pl, pojawiła się pierwsza płatna książka internetowa. Opublikowany przez warszawskie wydawnictwo Nowy Świat zbiór opowiadań Jak nie dać się ogłupić. 46 krótkich kazań Wielebnego [Jarosława] Kamińskiego można było skopiować w postaci pliku PDF za jedyne 7 zł (ryc. 1). Równocześnie wydano drukowaną wersję książki w cenie 20 zł. Eksperyment również zakończył się sukcesem - przez pierwsze trzy tygodnie plik z książką został pobrany aż 800 razy. Tradycyjną książkę kupiło tylko 45 osób. Ryc.1. Internetowy formularz zamówienia pierwszej polskiej płatnej książki internetowej. Źródło: Internet Archive Wayback Machine. http://web.archive.org/web/20010224083156/ksiazka.arena.pl/zamow.htm[7] Optymistyczne wyniki pierwszych eksperymentów zapowiadały szybki rozwój polskiego rynku książek internetowych. 7 grudnia 2000 r. gdańskie wydawnictwo Tower Press uruchomiło serwis Literatura.net.pl pierwszy w Polsce specjalistyczny portal oferujący czytelnikom książki elektroniczne. Określany przez samych twórców jako Port wydawniczy lub – w innym miejscu - biblioteka elektroniczna, oferował na początku 215 tytułów, wśród których poza książkami Tower Press - właściciela serwisu - znalazły się publikacje wydawnictw: Oficyna Literacka, Sic!, Twój Styl, W.A.B. i Iskry. Od samego początku istnienia Portu część oferowanego księgozbioru było dostępne bezpłatnie – w momencie otwarcia serwisu było to 20 tytułów. Pobieranie książek płatnych było możliwe po opłaceniu miesięcznego abonamentu w wysokości 20 zł[8]. Zasób dokumentów był szybko i systematycznie powiększany – codziennie dodawano przynajmniej jeden tytuł - w rocznicę istnienia portalu liczba dostępnych książek przekroczyła tysiąc[9]. Zwiększyła się także liczba współpracujących wydawnictw – do 14 i autorów – do kilkuset. Pomimo szybkiego rozwoju oferty, portal po roku działalności nie osiągnął zysku. Nie udało się go osiągnąć również w kolejnych latach. Niższe od zakładanych dochody, wyczekująca postawa innych wydawców oraz uruchomienie następnych, zarówno darmowych, jak i komercyjnych „bibliotek elektronicznych” spowodowało zahamowanie rozwoju Literatury.net.pl – liczba tytułów przestała rosnąć, a niektóre oficyny wycofały częściowo swoją ofertę. W następnych latach sprzedaż książek on-line rozpoczynały kolejne firmy. Rekordowy pod tym względem był rok 2004, kiedy na rynek weszło 8 nowych podmiotów. Ostatni rok analizowanego okresu przyniósł już mniej debiutów, a także pierwsze likwidacje wcześniej powstałych serwisów. Zmiany liczby firm tworzących rynek książek internetowych przedstawia ryc. 2. Ryc. 2. Wzrost ilości sprzedawców książek on-line w latach 2000-2005. Źródło: Opracowanie własne. Rynek sprzedaży książek internetowych w wyraźny sposób dzieli się na dwa sektory, różniące się wielkością i rodzajem oferty, systemem dystrybucji oraz docelową grupą odbiorców. Sektor pierwszy tworzą polscy dystrybutorzy odsprzedający zagraniczne publikacje cyfrowe (ang. resellers), natomiast drugi - wydawcy i dystrybutorzy książek polskich. Resellerzy zagranicznych książek on-line Dystrybucją zagranicznych książek internetowych zajmują się cztery warszawskie firmy: Info Technology Supply Poland, A.B.E. Marketing, International Publishing Service oraz Akme Archive. ITS – Polska, założona przez Dariusza Kuźmińskiego, od 1993 r. zajmuje się dystrybucją elektronicznych zasobów informacyjnych i specjalistycznych systemów komputerowych. Jest polskim przedstawicielem czołowego brytyjskiego dystrybutora elektronicznych baz danych na CD-ROM-ach i on-line oraz producenta najbardziej nowoczesnego systemu rozpowszechniania baz CD-ROM-owych w sieciach komputerowych. Firma jest przedstawicielem takich uznanych organizacji i wydawców jak OCLC, Micromedex Inc. Institute for Scientific Information, SilverPlatter i UMI [University Microfilm International – dop. G.C.] oraz ma bezpośrednie umowy dystrybucyjne z większością liczących się wydawców baz danych[10]. ITS - Polska w latach 90. dystrybuowało przede wszystkim naukowe bazy danych i czasopisma elektroniczne. Jednak już w 1998 r. wśród produktów potentatów, z którymi ITS współpracowało, znajdowały się również dostępne sieciowo pełnotekstowe kolekcje cyfrowych książek wydawnictwa Chadwyck-Healey - Literature Online, zawierające ponad 250 tysięcy dzieł literatury angielskiej i amerykańskiej oraz Deutsche Literatur Online obejmujące między innymi dzieła Marcina Lutra, Goethego i Schillera. W następnych latach firma Kuźmińskiego zaoferowała dostęp do bazy ProQuest Digital Dissertations (PQDD) poprzez platformę ProQuest Direct firmy UMI[11] oraz do kolekcji podręczników wydawnictwa CRCPress Engineering Database Online oferowanych w serwisie Engineering Information Village[1]. W sierpniu 2002 r. ruszyła nowa wersja internetowego serwisu ITS PL, w której wyodrębniono sekcję „e-books”. Początkowo na podstronie znalazły się informacje o tytułach podręczników CRC Press oraz baner bazy Stat!REF Electronic Medical Library obejmującej pełne teksty 60 monografii medycznych[13]. Później dodano jeszcze kolekcję Gale Virtual Reference Library firmy Thomson Gale zawierającą ponad 1000 podręczników on-line oraz informację o dostępie (wraz z odsyłaczem do listy wydawców) do NetLibrary - należącej od 2002 r. do OCLC, biblioteki komercyjnej, gromadzącej ponad 40 tysięcy tytułów książek on-line. Dwie następne firmy - A.B.E Marketing i IPS - weszły na rynek internetowych książek w podobny sposób. Obie powstały w 1990 r., obie specjalizują się przede wszystkim w imporcie zagranicznych, drukowanych publikacji naukowych. Różnią się liczbą współpracujących wydawnictw (ABE korzysta z oferty ponad 2000 wydawców, IPS z około 100) oraz wielkością oferty (odpowiednio 85 tysięcy tytułów, w tym 25 tysięcy dostępnych „od ręki” w ofercie ABE i ponad 6 tysięcy tytułów dostępnych natychmiast w księgarni IPS). I jedna i druga firma deklaruje możliwość sprowadzenia z zagranicy niemal każdej publikacji naukowej, co rozszerza ich ofertę poza podane wyżej liczby. Obydwie firmy importują również zagraniczne czasopisma naukowe, a IPS zajmuje się także eksportem publikacji polskich. Książki on-line stały się dostępne u obu resellerów pod koniec lat 90. wraz z wprowadzeniem tej formy publikacji przez współpracujących, zagranicznych wydawców. Ich rzeczywista sprzedaż krajowym odbiorcom rozpoczęła się znacznie później – w wywiadzie udzielonym 21 kwietnia 2006 r. przedstawiciel A.B.E Marketing określił, iż książki elektroniczne są przez firmę sprzedawane od 2-3 lat […] i stanowią obecnie około 5% całej oferty[14]. Wymieniona liczba oznacza, że w 2005 r. za pośrednictwem firmy można było zakupić ponad 4 tysiące tytułów internetowych książek. Mimo bogatej oferty, cyfrowe tytuły nie stanowiły wydzielonego zbioru, a informacja o nich była rozproszona na stronach WWW zagranicznych wydawnictw, z którymi ABE współpracowało. Zorganizowana informacja o tej formie publikacji w serwisie internetowym firmy pojawiła się dopiero pod koniec 2005 r. i dotyczyła darmowego dostępu do Encyclopaedia Britannica Online – specjalnej oferty trwającej od 1 września do 31 października 2005 r. Sprzedaż całych kolekcji książek internetowych, wraz z utworzeniem wydzielonych podstron serwisu sieciowego firmy, rozpoczęła się w maju 2006 r. Na przebudowanych stronach umieszczono działy: Bazydanych, w którym oferowano (już odpłatnie) Encyclopaedia Britannica Online oraz e-książki, obejmujący początkowo kolekcję 1680 tytułów wydawnictwa Taylor & Francis. Obecnie, poza kolekcją T&F, ABE sprzedaje również książki on-line Wydawnictwa Springer, Ovid Ebook Collection oraz oferuje dostęp do platformy Ebrary gromadzącej ponad 120 tysięcy tytułów. Internetowy serwis sprzedaży książek on-line firmy International Publishing Service powstał jeszcze później - dopiero w drugiej połowie 2006 r. pojawił się dział e-booki, w którym zamieszczono oferty grup wydawniczych Taylor & Francis, Springer Verlag, Oxford Unversity Press, Cambridge University Press, Elsevier Science, John Wiley & Sons i IOS Press. Podobnie jak w przypadku opisanej wyżej A.B.E. Marketing książki on-line były dostępne u partnerów firmy kilka lat wcześniej[15], jednak w przeprowadzonych badaniach nie odnotowano żadnego przypadku ich wykorzystania przed końcem 2005 r. Obecnie IPS oferuje ponad 32 tysiące tytułów książek elektronicznych. Odmienny charakter posiada serwis dystrybucyjny utworzony przez najmłodszą z wymienionych firm - powstałą w 2004 r. Akme Archive. Specjalizuje się ona w sprzedaży i dystrybucji zagranicznych publikacji elektronicznych, w tym baz danych, czasopism i książek cyfrowych. Współpracuje z największymi światowymi wydawcami i dystrybutorami cyfrowych treści, w tym ProQuest Information & Learning, Knovel, MyiLibrary i OECD, w których ofercie znajduje się łącznie ponad milion tytułów. W 2004 r. Akme Archive podpisało umowę na wyłączność dystrybucji produktów ProQuest na Polskę (wybrane produkty ProQuest były wcześnej dostępne w ofercie ITS i IPS) w tym między innymi bazy ProQuest Dissertations & Theses. Oferty dystrybutorów zagranicznych książek naukowych częściowo się dublują – internetowe książki wydawnictwa Taylor & Francis oraz kolekcja Springer Ebook Collection są dostępne poprzez serwis A.B.E. Marketing oraz IPS, choć każdy z dostawców podaje inną liczbę proponowanych tytułów. W wypadku książek T&F podobieństwo dotyczy nie tylko oferty, lecz również wyglądu internetowych serwisów informujących o tej ofercie. Równolegle tytuły niektórych wydawnictw, jak T&F, Springer, Knovel, Wiley czy Cambridge University Press są dostępne w ramach oferty kilku agregatorów: Ebrary, MyiLibrary, NetLibrary oraz Gale Virtual Reference Library. Dlatego rzeczywistą liczbę oferowanych przez polskich resellerów zagranicznych książek internetowych (wraz z dysertacjami z baz ProQuest DD&T) można ocenić jedynie szacunkowo na około 1,5 miliona tytułów. Do tego wszelkie podsumowania posiadają jedynie chwilową aktualność ze względu na bardzo szybkie powiększanie kolekcji. W tabeli 1 zestawiono taki „chwilowy” stan oferty czterech przedstawionych wyżej polskich firm dystrybucyjnych obliczony na początku marca 2007 r. (z wyjątkiem produktów firmy ProQuest, których stan pochodzi z grudnia 2006 r.). Tabela 1. Zestawienie najważniejszych kolekcji książek internetowych oferowanych przez polskich dystrybutorów zagranicznych publikacji naukowych. Polski dystrybutor Platforma lub kolekcja Liczba tytułów Info Technology Supply (ITS Polska) Gale Virtual Reference Library 1116 NetLibrary 40000 STAT!Ref 160 International Publishing Service Sp. z o.o.(IPS) Cambridge University Press 5600 Elsevier Science 245 IOS Press 1040 John Wiley & Sons 2434 Oxford Unversity Press 1400 Springer eBook Collection 7019 Taylor & Francis 16000 A.B.E. Marketing Ebrary 120000 Ovid Ebook Collection 460 Springer 9000 Springer Online Book Series Archives 4800 Taylor & Francis 9000 Akme Archive Knovel Library 935 MyiLibrary 55264 ProQuest Acta Sanctorum Database 68 ProQuest Dissertations & Theses (Kolekcje pełnotekstowe: Business Dissertations & Theses Subset, ProQuest Psychology Dissertations, ProQuest Medical & Surgery Dissertations, ProQuest Religion Dissertations, ProQuest Maths Dissertations, ProQuest Agriculture Dissertations.) 830000 ProQuest Early English Books Online 125000 ProQuest Literatura Niemiecka  * ProQuest Literature Online 350000 ProQuest SafariBuisnessBooksOnline 2000 ProQuest SafariTechBooksOnline 4491 SourceOECD Books 1831 * - ProQuest Literatura Niemiecka obejmuje 6 baz gromadzących między innymi kompletne edycje krytyczne dzieł Goethego, Schillera, Kafki, Brechta oraz ogromną kolekcję poezji niemieckiej. Ze względu na charakter tego zbioru jego wielkość wyrażana jest raczej liczbą tomów drukowanego odpowiednika niż liczbą tytułów (np. baza Goethes Werke jest elektronicznym odpowiednikiem 143 tomowej edycji weimarskiej dzieł poety, wzbogaconym o liczne materiały dodatkowe.) Źródło: Opracowanie własne na podstawie oferty internetowej dystrybutorów polskich oraz danych resellerów zagranicznych. Liczbę tytułów zaktualizowano na marzec 2007 r., z wyjątkiem baz ProQuest, których stan pochodzi z grudnia 2006 r. Ponad 53% powyższej oferty stanowią pełnotekstowe dysertacje z bazy ProQuest D&T, blisko 15% to inne książki naukowe. Około 1% wszystkich oferowanych tytułów to tak zwana literatura pomocnicza (ang. reference books), czyli słowniki, encyklopedie, podręczniki i leksykony. Pozostałe 30% stanowią dzieła literatury pięknej w edycjach krytycznych zgromadzone głównie w trzech bazach ProQuest: Early English Books Online, Literature Online i Literatura Niemiecka. Wraz z szybkim powiększaniem się oferty książek internetowych zwiększa się również wybór modeli ich licencjonowania. Jeszcze na początku zeszłego roku Scott Rice w artykule opublikowanym na łamach Against The Grain[16] omawiając warunki zawarte w umowach licencyjnych, wyodrębniał jedynie dwa[17] podstawowe modele sprzedaży e-booków do bibliotek – Model książki drukowanej (ang. Print model), w którym tytuł wykorzystywany przez jednego użytkownika jest równocześnie niedostępny dla innych czytelników, a biblioteka, chcąc umożliwić dostęp kolejnym czytelnikom, musi zakupić następne „egzemplarze” książki oraz Model subskrypcji baz danych (ang. Database subscription model) charakteryzujący się możliwością współbieżnego wykorzystywania publikacji przez nieograniczoną liczbę uprawnionych użytkowników w okresie trwania subskrypcji. Według Rice’a te modele obejmują większość dostawców, z kilkoma wariantami i jednym znaczącym wyjątkiem[18]. Za wyjątkową uznał licencję Nielinearnego wypożyczania oferowaną przez EBL (Ebook Library), polegającą na subskrybowaniu przez bibliotekę określonej liczby „wypożyczeń” tytułów. W ramach tego modelu nie ogranicza się liczby współbieżnych użytkowników, lecz limituje liczbę „aktów wypożyczenia” w czasie trwania subskrypcji. W ciągu następnych trzech lat po publikacji Rice’a warunki licencjonowania książek internetowych uległy dalszemu zróżnicowaniu. Obecnie nawet pojedyncze kolekcje są oferowane w kilku wariantach licencyjnych, z których każdy nakłada mniejsze lub większe ograniczenia w pełnym wykorzystaniu możliwości i właściwości dokumentu elektronicznego. Wszystkie oferowane licencje uniemożliwiają lub znacznie ograniczają możliwość kopiowania oraz drukowania dokumentów. Poza tym ograniczenia mogą dotyczyć: a) liczby kupowanych tytułów i/lub kwoty zakupu – wielu dostawców określa minimalną liczbę zakupionych tytułów, czasem też minimalną kwotę zakupu - przykładem jest MyiLibrary, w której zakup musi objąć co najmniej 20 tytułów za co najmniej 3050$, b) okresu, na jaki biblioteka nabywa książki on-line - najczęściej oferowana jest subskrypcja na minimum rok. Wyłącznie taka forma dostępu jest możliwa do: STAT!ref, baz Knovela, wszystkich produktów ProQuesta oraz SourceOECD. Skrajnie odmiennym przykładem jest kolekcja e-booków Springera, która po zakupie przechodzi na własność biblioteki, c) lokalizacji zakupionych książek – biblioteka może zakupić dostęp za pośrednictwem platformy dostępowej do książek zlokalizowanych na serwerach dystrybutora lub też pobierać dokumenty (w formatach przenośnych – najczęściej wykorzystywany jest PDF) i przechowywać je „u siebie”. Przykładem pierwszego rozwiązania są kolekcje ProQuesta, natomiast drugiego – elektroniczne książki Cambridge University Press dystrybuowane przez serwis partnera handlowego ebooks.com, d) grupy użytkowników i/lub miejsca użytkowania – najczęściej możliwość wykorzystania kolekcji jest ograniczona do grona pracowników i/lub studentów uczelni, zaś miejsce użytkowania może być określane numerami IP komputerów sieci uniwersyteckiej lub ograniczone do konkretnej lokalizacji (na przykład wyłącznie w bibliotece), e) możliwości współbieżnego wykorzystywania, która była omówiona wyżej w postaci klasyfikacji Rice’a. Przedstawiona powyżej charakterystyka licencji jest bardzo ogólna, lecz ponieważ według programu Konferencji po tym wystąpieniu mają przemawiać przedstawiciele firm Akme Archive oraz IPS, którzy na pewno lepiej zaprezentują szczegóły dotyczące konkretnych kolekcji, autor nie będzie rozwijać tego zagadnienia. Na zasadzie dygresji warto jednak zauważyć, że niższy od wersji drukowanej koszt produkcji i dystrybucji książek elektronicznych, akcentowany przez zwolenników cyfrowego publikowania, w omawianych kolekcjach zagranicznych nie przekłada się wprost na niższe ceny oferowane klientom. Wydaje się, że cenniki internetowych książek są kształtowane w większym stopniu przez popyt oraz rodzaj licencyjnych ograniczeń ich wykorzystania. Sektor rodzimych książek internetowych Drugi sektor rynku książek internetowych w omawianym okresie budowało 16 sprzedawców publikacji polskojęzycznych. Wśród nich wyróżnić można: Jeden serwis dystrybucyjny, utworzony przez wydawców znanych z rynku „drukowanego” – wymieniony wcześniej Port wydawniczy Literatura.net.pl należący do wydawnictwa Tower Press, w którego ofercie znajdowały się tytuły z 14 wydawnictw. Pięć wydawnictw funkcjonujących wcześniej na rynku książki drukowanej, które rozszerzyły swoją ofertę o cyfrową formę własnych publikacji – w tym Verlag Dashofer, Wydawnictwo C. H. Beck, Wydawnictwo WAM, Inicjatywa Wydawnicza „Jerozolima” i Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Trzy serwisy dystrybucyjne utworzone przez nowo powstałych wydawców publikacji elektronicznych – wśród nich nieistniejący już serwis E-biblioteka.pl firmy informatyczno–wydawniczej Rangelsoft, oferujący poza własną produkcją elektroniczne wersje książek 13 wydawców z rynku „drukowanego”; serwis Wydawnictwa publikacji elektronicznych Escape Magazine, które podjęło współpracę z wydawnictwami Ligatura i Mandragora oraz serwis E-books.com.pl firmowany przez Dobopack Trading, w ofercie którego pojawił się tytuł wydawnictwa Akademia Familijna. Siedmiu wydawców, którzy sprzedawali wyłącznie książki internetowe własnej produkcji – w tej liczbie znalazły się zarówno obszerne kolekcje, jak w serwisie e-biblioteka.com stworzonym przez Jarosława Moździocha, jak i niewielkie zbiory, np. Wydawnictwo autorskie Aleksandra Sowy czy efemerydalne projekty Wydawnictwa CITO.pl i Agencji artystyczno – promocyjnej 555. Ogółem, do końca 2005 r. w ofercie sprzedawców polskich książek internetowych znajdowało się około 2600 tytułów z 45 wydawnictw. Na ryc. 3 przedstawiono procentowy udział najważniejszych wydawnictw w tej produkcji. Ryc. 3. Udział wydawnictw w rynku polskich książek internetowych według ilości wydanych tytułów. Żródło: Opracowanie własne. W przeciwieństwie do oferty dystrybutorów książek zagranicznych firmy te oferowały przede wszystkim literaturę piękną (około 52% całej oferty), wydawnictwa zawodowe (27%, głównie z wydawnictw C.H. Beck, Verlag Dashofer oraz W.A.M.) oraz książki popularne (10%, w tym książki popularnonaukowe oraz poradniki), natomiast książki naukowe stanowiły tylko 4,5%. Wśród pozostałych publikacji znajdowały się: literatura faktu i eseistyka (3,3%) oraz podręczniki szkolne, akademickie i materiały metodyczne (3%). Sprzedawcy i dystrybutorzy internetowych książek tworząc ich ofertę, kierowali się różnorodnymi motywami. W przeprowadzonych wywiadach respondenci wymienili między innymi: chęć podzielenia się własnymi zainteresowaniami literackimi z innymi czytelnikami, zwiększenie dostępności tytułu i zniesienie ograniczeń wynikających z określonego nakładu publikacji, umożliwienie dostępu do publikacji 24 godziny na dobę i 7 dni w tygodniu, rozszerzenie rynku odbiorców na środowisko internautów, stworzenie kanału promocji i weryfikacji debiutów, promowanie mało znanych i dawno nie wznawianych książek, przekroczenie ograniczenia portatywności charakteryzującego drukowane książki o bardzo dużej objętości[19], zwiększenie częstotliwości wydawania aktualizacji publikacji, promocja systemu informatycznego służącego do czytania, administrowania i zabezpieczania elektronicznych publikacji, i wreszcie jak mawiają Anglicy „last but not least” – obniżenie kosztów produkcji, zwiększenie sprzedaży i osiągnięcie dodatkowego dochodu. Ostatni z wymienionych celów publikowania elektronicznego udało się zrealizować jedynie kilku firmom sprzedającym polskie książki internetowe. Do osiągnięcia dochodów (lub przynajmniej pokrycia kosztów publikacji) przyznały się wydawnictwa sprzedające tytuły zawodowe i fachowe, jak wymieniony wyżej Verlag Dashofer i Wydawnictwo W.A.M., oraz Wydawnictwo Złote Myśli dystrybuujące głównie poradniki w oparciu o program partnerski. Inni interlokutorzy, zwłaszcza próbujący sprzedawać literaturę piękną, stwierdzili jednak, że na internetowych książkach nie udało im się zarobić. Nierentowność handlu dobitnie wyraził Jarosław Moździoch, twórca serwisu e-biblioteka.com, mówiąc: To działalność deficytowa i jeśli ktokolwiek myśli, że na „interesie e-bookowym” zarobi kokosy, to niech od razu zrezygnuje i zainteresuje się handlem przysłowiową pietruszką[20]. Brak dochodu nie oznacza jednak braku zainteresowania – strony serwisów odwiedza wielu internautów, udostępniane promocyjnie darmowe tytuły cieszą się ogromnym zainteresowaniem, lecz niewielu czytelników chce płacić za cyfrowe książki. Na przykład w roku 2005 strony serwisu e–biblioteka.com odwiedzało miesięcznie 3000 osób, 800 z nich pobierało darmowe publikacje, a w ciągu całego roku zakupu dokonało zaledwie… 6 klientów[21]. O podobnej dysproporcji wspominali w wywiadach także Antoni Pawlak[22] oraz Patrycja Kierzkowska z wydawnictwa Escape Magazine, która diagnozując powody takiego zachowania internautów, wskazała na brak poszanowania prawa własności w środowisku elektronicznym i przekonanie, że wszystko w sieci powinno być za darmo[23]. Kolejną przyczyną niskich obrotów na rynku krajowych książek on-line jest niedoinformowanie społeczności sieciowej o istnieniu tej formy publikacji. Jak stwierdza Kierzkowska: Świadomość na temat e-booków nie istnieje poza gronem innym niż zaawansowani użytkownicy Internetu[24]. Stan ten jest przynajmniej częściowo zasługą samych wydawców i dystrybutorów. Spośród badanych firm jedynie Verlag Dashofer przed wprowadzeniem każdego nowego tytułu prowadził badania rynku i konsultacje z potencjalnymi klientami. Niewielu wydawców podejmowało także działania promocyjno–marketingowe w celu rozreklamowania własnej działalności. Podejmowane jednorazowe przedsięwzięcia tego rodzaju, jak rozsyłanie tysięcy listów elektronicznych z informacją o uruchomieniu serwisu (e-biblioteka.pl i Wydawnictwo W.A.M.) lub organizacja konferencji prasowej (Literatura.net.pl) okazały się mało skuteczne. Efektywne natomiast okazało się oparcie sprzedaży na programach partnerskich będących formą marketingu bezpośredniego, który zastosowały wydawnictwa Złote Myśli, Escape Magazine, Ardeo, a także Verlag Dashofer. Jak podała Kierzkowska, partnerzy wydawnictwa promujący jego ofertę w ramach takich programów generują nawet do 90% całkowitego obrotu wydawnictwa[25]. Kolejna istotna różnicy między omawianymi sektorami rynku książek internetowych dotyczy zakładanej grupy odbiorców oferty. Dystrybuowane przez polskich resellerów kolekcje zagraniczne są adresowane głównie do klientów instytucjonalnych, w tym przede wszystkim dużych bibliotek i konsorcjów bibliotecznych natomiast większość wydawców i dystrybutorów polskich książek on-line kieruje ofertę przede wszystkim do odbiorcy indywidualnego. Spośród badanych firm omawianego sektora jedynie Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne oraz C. H. Beck sprzedawały kilkukrotnie pojedyncze tytuły bibliotekom. Jednorazowa sprzedaż do książnic „przytrafiła się” również Dashoferowi i Wydawnictwu W.A.M. Na tym tle wyróżniała się inicjatywa firmy Rangelsoft, która tworząc serwis e-biblioteka.pl, współpracowała z Politechniką Warszawską i przymierzała się do stworzenia oferty dla bibliotek. Niestety, ten najbardziej obiecujący projekt został najpierw czasowo zamknięty, a w końcu całkowicie zarzucony z braku funduszy. Warte jest podkreślenia, że przedstawiciele badanych firm „polskiego” sektora, zapytani o perspektywy przyszłej współpracy z bibliotekami, prawie bez wyjątku deklarowali możliwość tworzenia specjalnej oferty promocyjnej dla książnic, uwzględniającej sprzedaż kolekcji tytułów czy rabaty cenowe. Ich opracowanie uzależniali jednak od aktywności i zainteresowania bibliotek. Książki on-line w bibliotekach Przedmiotem kolejnego etapu badań było wykorzystanie przedstawionej wyżej oferty książek internetowych w polskich bibliotekach do końca 2005 r. Badania realizowano od czerwca do września 2006 r. Informacje gromadzono za pomocą kwestionariusza ankiety kierowanego do bibliotek. Próbę badawczą dobrano, uwzględniając dwa podstawowe warunki - biblioteka musiała mieć dostęp do Internetu (przynajmniej połączenie komutowane), by mogła korzystać z cyfrowej oferty oraz musiała samodzielnie prowadzić akcesję dokumentów. Ze względu na pierwszy warunek autor zdecydował się wykorzystać do rozsyłania i odbioru ankiet pocztę elektroniczną. Ogółem ankiety dotarły do 1061 bibliotek różnych typów[26]. Wśród nich większość stanowiły biblioteki uczelniane i inne naukowe, uwzględniono również wojewódzkie biblioteki pedagogiczne wraz z miejskimi filiami, wojewódzkie i miejskie biblioteki publiczne oraz wybrane biblioteki innych typów. Ważnych odpowiedzi udzieliło ogółem 209 respondentów, co stanowi 19,70% całej próby. Strukturę próby badawczej oraz otrzymanych odpowiedzi przedstawia tabela 1. Tabela 1. Struktura próby badawczej ankietowanych bibliotek i uzyskanych odpowiedzi. TYP BIBLIOTEKI Liczba wysłanych ankiet Odsetek całej próby Liczba odpowiedzi Odpowiedzi / ankietowanych bibliotek Ogółem ankietowanych: 1061 100% 209 19,70% W tym:         Biblioteki uczelni publicznych (biblioteki główne, wydziałowe i instytutowe) 558 52,59% 78 13,98% Biblioteki uczelni niepublicznych 129 12,16% 32 24,81% Biblioteki Polskiej Akademii Nauk i innych instytutów i placówek naukowych 102 9,61% 35 34,31% Biblioteki Pedagogiczne (wojewódzkie i filialne) 215 20,26% 43 20,00% Biblioteki Publiczne (wojewódzkie i miejskie) 35 3,30% 12 34,29% Biblioteki Teologiczne 18 1,70% 7 38,89% Inne biblioteki 4 0,38% 2 50,00%           Biblioteki naukowe ogółem w próbie: 699 65,88% 113 16,17% Ankieta zawierała 11 pytań o zróżnicowanej złożoności, przy tym respondenci, którzy dokonali zakupu książek on-line do końca 2005 r., odpowiadali na 10 z nich, zaś pozostali jedynie na 4. Wśród 209 bibliotek, które wypełniły kwestionariusz, zaledwie 14 zakupiło książki internetowe w omawianym okresie (6,70% odpowiedzi). W tej grupie znalazło się 11 bibliotek uczelni państwowych (w tym 9 bibliotek głównych i 2 wydziałowe)[27], 2 biblioteki uczelni niepaństwowych[28] oraz 1 biblioteka pedagogiczna[29]. Spośród nich 10 zakupiło w analizowanym okresie więcej niż 10 tytułów, natomiast 3 książnice zakupiły tylko jedną książkę. Połowa z tej grupy bibliotek zakupiła zagraniczne kolekcje książek internetowych, w czterech wypadkach korzystając z pośrednictwa firmy Akme Archive, natomiast w pozostałych - kupując bazy bezpośrednio od wydawcy zagranicznego. Biblioteki Politechniki Warszawskiej i Wrocławskiej korzystały zarówno z usług Akme, jak też kupowały od dostawców zagranicznych (Knovel Corporation USA i Elsevier Engineering). Z oferty polskiego sektora skorzystało 5 bibliotek, kupując pojedyncze tytuły od Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych, Verlag Dashofera, Wydawnictwa W.A.M. oraz kolekcje tytułów od Wydawnictw C. H.Beck i Lexis Nexis. Większość kupujących (57%) prowadziło z dostawcami kolekcji negocjacje cen i warunków licencji. W jednej bibliotece nie prowadzono negocjacji, ponieważ przedstawiona oferta od początku była bardzo korzystna. Biblioteki, które dokonały w analizowanym okresie zakupu książek internetowych, były proszone o ocenę czynników decydujących o ich nabyciu. Ocena miała charakter jakościowy. Polegała na przyporządkowaniu do każdego z 8 zaproponowanych przez autora czynników jednego z 4 stopni opisujących jego znaczenie w podjęciu decyzji o zakupie – od „bez znaczenia” poprzez „niewielkie znaczenie”, „czynnik ważny” aż po „czynnik decydujący”. Wyniki oceny przedstawia ryc. 4. Ryc. 4. Czynniki, które zdecydowały o zakupie książek w formie elektronicznej. Odsetki prezentują liczbę ocen „czynnik decydujący” lub „ważny czynnik” w stosunku do ogółu ocen danego czynnika. Źródło: Opracowanie własne. Za najważniejsze czynniki, które zdecydowały o zakupie książek w formie elektronicznej, biblioteki uznały: szczególną atrakcyjność oferty,np. dostęp do wielu tytułów w ramach jednej licencji (9 ocen „ważny” lub „decydujący”), nieograniczoną w czasie (24h na dobę, 7 dni w tygodniu) dostępność zakupionej książki (także 9), chęć rozszerzenia oferty biblioteki o nowe formy dokumentów (również 9 „wyższych” ocen). Zrównoważoną ocenę istotności otrzymały: oszczędność miejsca w bibliotece (8 ocen „ważny” lub „decydujący” przy 6 ocenach „bez znaczenia”), atrakcyjność książek elektronicznych jako nowinki technicznej (7 do 7). Za mniej istotne lub bez znaczenia dla decyzji zakupu uznano: zgłaszane przez użytkowników potrzeby, trudności w zdobyciu wersji drukowanej przy równoczesnej dostępności wersji cyfrowej, niższa cena książki internetowej od odpowiednika drukowanego. Dodatkowo Biblioteka Główna Politechniki Wrocławskiej jako inny czynnik, który zdecydował o zakupie kolekcji wskazała Ogromne zainteresowanie użytkowników po okresach testowych e-książek. Pozostałe biblioteki oceniały przyczyny, z powodu których nie kupowały książek internetowych. Ocenie poddano 11 czynników, które uzyskały od 165 do 169 ocen. Wyniki przedstawiono na ryc. 5. Ryc. 5. Przyczyny, z powodu których biblioteki nie kupowały książek internetowych. Odsetki prezentują liczbę ocen „czynnik decydujący” lub „ważny czynnik” w stosunku do ogółu ocen danego czynnika. Źródło: Opracowanie własne. Zdecydowana większość bibliotek za najważniejsze bariery uniemożliwiające wykorzystanie oferty rynku książek internetowych uznała: brak zainteresowania użytkowników formą elektroniczną (100 ocen „ważny” lub „decydujący”), brak środków finansowych na zakup publikacji cyfrowych (również 100 „wyższych” ocen), dostępność drukowanego odpowiednika (99 „wyższych” ocen), zbyt wysokie ceny książek elektronicznych (87 „wyższych” ocen). Zrównoważoną liczbę ocen otrzymały czynniki: zbyt mała lub nieinteresująca oferta dostępnych tytułów książek internetowych (81 ocen „ważny” przy 86 „nieistotny”), brak informacji o książkach internetowych w katalogach wydawniczych i czasopismach fachowych (76 ocen „ważny” przy 89 „nieistotny”). Za nieistotne większość bibliotek uznała: nieznajomość oferty książek elektronicznych, brak wytycznych dotyczących zasad gromadzenia dokumentów elektronicznych w bibliotece, brak możliwości negocjowania cen i/lub warunków licencji z dostawcami, brak technicznych możliwości zakupu i wykorzystania książek internetowych Konieczność podjęcia dodatkowych obowiązków przez personel biblioteki. Podsumowanie Przedstawione wyniki badań stanowią jedynie wybór najciekawszych (w opinii autora) analizowanych zagadnień. Widać z nich przede wszystkim rozwój rynku zagranicznych publikacji przy silnym niedorozwoju oferty publikacji polskich. I choć w ciągu ostatniego półtora roku, nieuwzględnionego już w programie badań, pojawiło się kilka interesujących inicjatyw (jak na przykład firmowany przez PWN serwis ibuk.pl), to dla większości bibliotek oferowane przez polskie firmy książki internetowe znajdują się poza zasięgiem finansowym lub też nie są wystarczająco interesujące.. W opinii autora, jedynie wspólne zaangażowanie wydawców, sprzedawców, dystrybutorów i bibliotek, traktowanych jako poważny masowy odbiorca, może być czynnikiem, który przełamie marazm rodzimego rynku internetowych książek. Przypisy [1] GÓRALSKA, M. Książka on-line: próba objaśnienia zjawiska. In Biuletyn EBIB [on-line]. 2003, nr 7 (47). [dostęp 27 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2003/47/goralska.php. ISSN 1507-7187. Autorka proponuje zastosowanie ujednoliconego terminu „książki internetowe”, ponieważ w publikacjach termin „książka on-line” występuje w kilku formach zapisu (również „on line” i „online”). [2] Tamże. [3] Na drugie pytanie dotyczące planów sprzedaży książek elektronicznych w 2006 r. pozytywnie odpowiedziało ogółem 32 respondentów. [4] Prośbę o udzielenie wywiadu wysłano do wszystkich 20 podmiotów, jednak 7 z nich nie udzieliło żadnej odpowiedzi (spośród nich 2 firmy już nie istniały w okresie, gdy przeprowadzano wywiady, jedna istniała, lecz nie zajmowała się już sprzedażą książek internetowych), natomiast jedna firma odmówiła udzielenia wywiadu. [5] Należy zaznaczyć, że zagraniczne książki internetowe były dostępne w Polsce już od 1998 r. za pośrednictwem firmy dystrybucyjnej ITS Poland. [6] Wyniki eksperymentu okazały się bardzo obiecujące - w ciągu pierwszych dwóch tygodni stronę z tekstem powieści odwiedziło 10 tysięcy osób. [7] Oryginalna strona internetowa była częścią serwisu Arena.pl, który przestał istnieć w 2001 r. [8] Wysokość abonamentu nie uległa zmianie do końca 2005 r. [9] Dokładnie 7 grudnia 2001 r. dostępnych było 1015 publikacji. [10] Info Technology Supply PL – strona domowa [on-line]. ITS PL - Dariusz Kuźmiński. Copyright A. Zandberg 1997. Kopia strony domowej serwisu firmy ITS Poland zachowana w zbiorach Internet Archive. [dostęp 10 lutego 2007]. Dostępne w World Wide Web: http://web.archive.org/web/19991104220630/www.its.com.pl/plmain.htm. [11] Od 2004 r. PQDD jest przenoszone na nową platformę o nazwie ProQuest Dissertations & Theses. W grudniu 2006 r. baza zawierała ponad 2,3 miliona cytowań dysertacji doktorskich i magisterskich, oferując w wolnym dostępie przeszukiwanie opisów prac oraz przeglądanie abstraktów. Dysertacje w wersji pełnotekstowej są udostępniane płatnie poprzez dystrybutorów w formie wydzielonych kolekcji tematycznych (pierwszą z nich była ProQuest Psychology Dissertations). W grudniu 2006 r. zbiór pełnotekstowy obejmował ponad 830 tysięcy prac w formacie PDF. Od 2004 r. wyłączne prawa dystrybucji wszystkich produktów ProQuest na Polskę posiada firma Akme Archive. [12] Początkowo udostępniono 24 tytuły podręczników z CRC Press wydanych w latach 1995-2002. Baza była corocznie powiększana o kilkadziesiąt tytułów. Obecnie (początek 2007 r.) oferuje ponad 300 tytułów podręczników z różnych dziedzin inżynierii. [13] W lutym 2007 r. w kolekcja Stat!REF liczyła 157 tytułów. [14] CZUBAK, B. A.B.E Marketing. Wywiad udzielony Grzegorzowi Czapnikowi dnia 21 kwietnia 2006 r. [15] Oxford Reference Online uruchomiono w marcu 2002 r. [16] RICE, S. Own or rent? A survey of ebook licensing models. Against the Grain Special Reprint [on-line]. 2006, vol. 18, number 3, p. 28-29 [dostęp 21 stycznia 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.eblib.com/pdfs/ATG_Reprint_v18_3_S_Rice.pdf. [17] Obok dwóch wymienionych modeli licencjonowania kolekcji e-booków Rice wymienia również „Free or Open Access Model” obejmujący darmowe kolekcje książek cyfrowych dostępne w Internecie. Ponieważ przedmiotem niniejszego artykułu są wyłącznie płatne książki internetowe, autor pominął omówienie tego „trzeciego modelu”. Zob. RICE, S. Op. cit. s. 29. [18] RICE, S. Op. cit. s. 28. Tłumaczenie własne. [19] Dotyczy publikacji wymiennokartkowych wydawanych między innymi przez Verlag Dashofer. W wyniku wielu częstych aktualizacji niektóre tytuły tego wydawnictwa w wersji drukowanej rozrosły się do kilku tysięcy stron, a ich użytkowanie stało się niewygodne dla czytelników. W wersji elektronicznej, w wyniku zastosowania narzędzi wyszukiwawczych i nawigacyjnych objętość tekstu nie wpływa na możliwości jego wykorzystania. Należy zaznaczyć, że publikacje wymiennokartkowe, zarówno w formie drukowanej, jak i elektronicznej, są wydawnictwem łączącym cechy książki i czasopisma. [20]  MOŹDZIOCH, J. E-biblioteka.com. Wywiad udzielony Grzegorzowi Czapnikowi dnia 30 marca 2006 r. [21] Tamże. [22] PAWLAK, A. Tower Press. Wywiad udzielony Grzegorzowi Czapnikowi dnia 9 maja 2006 r. [23] KIERKOWSKA, P. Wydawnictwo elektroniczne Escape Magazine. Wywiad udzielony Grzegorzowi Czapnikowi dnia 18 kwietnia 2006 r. [24] Tamże. [25] Tamże. [26] Wysłano 1143 ankiety, lecz 82 z nich nie dotarło do adresatów z powodu błędów transmisji lub nieaktualnych adresów poczty elektronicznej w bazie, z której korzystał autor. [27] Były to biblioteki: Biblioteka Główna Akademii Rolniczej w Poznaniu, Biblioteka Główna Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Biblioteka Główna Akademii Górniczo-Hutniczej, Biblioteka Główna i OINT Politechniki Wrocławskiej, Biblioteka Główna Politechniki Krakowskiej, Biblioteka Główna Politechniki Łódzkiej, Biblioteka Główna Politechniki Szczecińskiej, Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej, Biblioteka Główna Uniwersytetu Gdańskiego oraz Biblioteka Katedry Skandynawistyki Uniwersytetu Gdańskiego i Biblioteka Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego. [28] Biblioteka Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji Towarzystwa Wiedzy Powszechnej we Wrocławiu i Biblioteka Wyższej Szkoły Humanistycznej w Pułtusku. [29] Dolnośląska Biblioteka Pedagogiczna we Wrocławiu.

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2007 EBIB

Polski rynek książek internetowych i jego wykorzystanie w bibliotekach / Grzegorz Czapnik, // W: Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 4-6 lipca 2007 roku. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2007. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 17). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat17/czapnik.php