{"id":3203,"date":"2014-07-04T15:39:21","date_gmt":"2014-07-04T13:39:21","guid":{"rendered":"http:\/\/www.ebib.pl\/?page_id=3203"},"modified":"2014-07-04T15:40:40","modified_gmt":"2014-07-04T13:40:40","slug":"digitalizacja-co-nam-wyjasni-wyrok-trybunalu-sprawiedliwosci","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.ebib.pl\/?page_id=3203","title":{"rendered":"Digitalizacja \u2013 co nam wyja\u015bni wyrok Trybuna\u0142u Sprawiedliwo\u015bci"},"content":{"rendered":"

W ostatnich tygodniach, Trybuna\u0142 Sprawiedliwo\u015bci w Luxemburgu udost\u0119pni\u0142 opini\u0119 rzecznika generalnego, Nila J\u00e4\u00e4skinena w sprawie C-117\/13, pierwszej kt\u00f3ra dotyczy bezpo\u015brednio dzia\u0142alno\u015bci digitalizacyjnej bibliotek. Sednem sprawy jest interpretacja art. 5.3 (n) dyrektywy INFOSOC (dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2001\/29\/WE z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niekt\u00f3rych aspekt\u00f3w praw autorskich i pokrewnych w spo\u0142ecze\u0144stwie informacyjnym (Dz. Urz. WE L 167 z 22.06.2001, s. 10; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 230). Pe\u0142ne brzmienie przepisu: Pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie mog\u0105 przewidzie\u0107 wyj\u0105tek w zakresie korzystania poprzez udost\u0119pnienia lub podanie do wiadomo\u015bci, w celu bada\u0144 i prywatnych studi\u00f3w, indywidualnym postronnym osobom z dzie\u0142 lub innych przedmiot\u00f3w obj\u0119tych ochron\u0105, kt\u00f3re nie podlegaj\u0105 zasadom zakupu lub licencji, znajduj\u0105cych si\u0119 w zbiorach instytucji, przy u\u017cyciu wyposa\u017conych terminali w pomieszczeniach wymienionych instytucji<\/em>. Na podstawie tego artyku\u0142u ustawodawca polski doda\u0142 art. 28 pkt. 3, kt\u00f3ry reguluje digitalizacj\u0119 i udost\u0119pnianie na terminalach, warto jednak podkre\u015bli\u0107, i\u017c w polskiej implementacji brakuje zastrze\u017cenia dotycz\u0105cego nie podleganiu zasadom zakupu lub licencji.<\/p>\n

Stan faktyczny sprawy przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: Biblioteka uniwersytetu technicznego w Darmstadt podda\u0142a digitalizacji i udost\u0119pni\u0142a na terminalu bibliotecznym podr\u0119cznik wydany przez wydawnictwo Euhen Ulmer KG. Ilo\u015b\u0107 udost\u0119pnianych kopii papierowych zgadza\u0142a si\u0119 z ilo\u015bci\u0105 kopii cyfrowych. Podr\u0119cznik by\u0142 dost\u0119pny w formie ebooka, ale biblioteka nie zdecydowa\u0142a si\u0119 na jego zakup, a jedn\u0105 ze spornych kwestii pozostawa\u0142o czy w momencie digitalizacji biblioteka by\u0142a ju\u017c w posiadaniu oferty zakupu ebooka. Biblioteka zezwala\u0142a na wydruk fragment\u00f3w lub ca\u0142o\u015bci podr\u0119cznika w formacie PDF a tak\u017ce umo\u017cliwi\u0142a skopiowanie podr\u0119cznika na no\u015bnik pami\u0119ci podr\u0119cznej USB. Pliki cyfrowe by\u0142y plikami graficznymi, a zatem nie mo\u017cna by\u0142o ani wyszukiwa\u0107 pe\u0142notekstowo, ani u\u017cywa\u0107 funkcji kopiuj\/wklej.<\/p>\n

Zanim pytanie trafi\u0142o do Trybuna\u0142u Sprawiedliwo\u015bci, s\u0105d niemiecki w pierwszej instancji orzek\u0142, i\u017c biblioteka ma prawo digitalizowa\u0107 swoje zbiory niezale\u017cnie od istnienia oferty cyfrowej przygotowanej przez wydawnictwa, stwierdzi\u0142 jednak, \u017ce kopiowanie nie mie\u015bci si\u0119 w zakresie przepisu niemieckiej ustawy, zezwalaj\u0105cej bibliotekom na digitalizacj\u0119. Doda\u0107 nale\u017cy, \u017ce w prawie niemieckim dozwolony u\u017cytek osobisty obejmuje kopiowanie fragment\u00f3w ksi\u0105\u017cek dost\u0119pnych w bibliotekach. Wydawca, kieruj\u0105c spraw\u0119 do s\u0105du niemieckiego, podkre\u015bla\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 udost\u0119pniania na terminalach dotyczy wy\u0142\u0105cznie ksi\u0105\u017cek dost\u0119pnych w wersji cyfrowej.<\/p>\n

Bundesgerichtshof – Niemiecki S\u0105d Najwy\u017cszy, do kt\u00f3rego odwo\u0142a\u0142 si\u0119 uniwersytet, zada\u0142 Trybuna\u0142owi Sprawiedliwo\u015bci pytanie prejudycjalne. Celem takiego zapytania jest interpretacja przepis\u00f3w dyrektywy, kt\u00f3ra pos\u0142u\u017cy nast\u0119pnie s\u0105dowi krajowemu do interpretacji przepis\u00f3w. Orzeczenie Trybuna\u0142u jest wi\u0105\u017c\u0105ce dla wszystkich s\u0105d\u00f3w w Europie, nie tylko tego, kt\u00f3ry zada\u0142 pytanie<\/p>\n

Pytanie prejudycjalne, skierowane przez S\u0105d Najwy\u017cszy do Trybuna\u0142u Sprawiedliwo\u015bci dotyczy\u0142o zatem interpretacji trzech problem\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n\n\n
1)<\/td>\nCzy zasady zakupu lub licencji w rozumieniu art. 5 ust. 3 lit. n) dyrektywy 2001\/29\/WE (1)<\/a> obowi\u0105zuj\u0105 w przypadku, gdy w\u0142a\u015bciciel prawa proponuje wymienionym tam instytucjom zawarcie um\u00f3w licencyjnych o korzystanie z dzie\u0142a na odpowiednich warunkach?<\/td>\n<\/tr>\n
2)<\/td>\nCzy art. 5 ust. 3 lit. n) dyrektywy 2001\/29\/WE uprawnia pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie do przyznania instytucjom prawa do digitalizacji dzie\u0142 zawartych w ich zbiorach, gdy jest to konieczne do udost\u0119pnienia tych dzie\u0142 za po\u015brednictwem ko\u0144c\u00f3wek systemu informatycznego (terminali)?<\/td>\n<\/tr>\n
3)<\/td>\nCzy prawa przewidziane przez pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie zgodnie z art. 5 ust. 3 lit. n) dyrektywy 2001\/29\/WE mog\u0105 si\u0119ga\u0107 tak daleko, \u017ce u\u017cytkownicy terminali mog\u0105 drukowa\u0107 na papierze udost\u0119pnione tam dzie\u0142a lub zapisywa\u0107 je na kluczach USB?<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

W czerwcu ubieg\u0142ego roku Konferencja Dyrektor\u00f3w Bibliotek Akademickich Szk\u00f3\u0142 Polskich przedstawi\u0142a opini\u0119 w zakresie zasadno\u015bci przy\u0142\u0105czenia si\u0119 przez Rz\u0105d Rzeczypospolitej Polskiej do tej sprawy. Polski rz\u0105d zdecydowa\u0142 si\u0119 przyst\u0105pi\u0107 do sprawy, stosown\u0105 opini\u0119 przygotowa\u0142o Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Poza polsk\u0105 do sprawy przyst\u0105pi\u0142y Niemcy, W\u0142ochy oraz Finlandia.<\/p>\n

Poni\u017cej przedstawiam analiz\u0119 najwa\u017cniejszych tez z opinii rzecznika.<\/p>\n

Rzecznik uzna\u0142, \u017ce nawet je\u017celi podmiot praw autorskich proponuje bibliotece zawarcie na odpowiednich warunkach umowy licencyjnej na u\u017cywanie swojego utworu, nie oznacza to tym samym, i\u017c dany utw\u00f3r nale\u017cy uzna\u0107 za podlegaj\u0105cy zasadom zakupu i licencji.<\/p>\n

W opinii przygotowanej przez Konferencj\u0119 zwracali\u015bmy uwag\u0119, \u017ce cho\u0107 w polskiej ustawie nie ma tego zastrze\u017cenia, to sama dost\u0119pno\u015b\u0107 na rynku danej pozycji w formie cyfrowej nie powinna by\u0107 rozumiana jako \u201epodleganie zasadom zakupu lub licencji\u201d. Wydawca mo\u017ce obwarowa\u0107 zakup warunkami niemo\u017cliwymi do przyj\u0119cia przez bibliotek\u0119, czy te\u017c zaproponowa\u0107 wyg\u00f3rowan\u0105 cen\u0119. Z do\u015bwiadczenia bibliotek wynika, i\u017c umowy licencyjne zawieraj\u0105 klauzule ograniczaj\u0105ce dozwolony u\u017cytek czy te\u017c rz\u0105dz\u0105 si\u0119 prawem innego kraju ni\u017c licencjobiorca. W zwi\u0105zku z tym stali\u015bmy na stanowisku, \u017ce „podleganie zasadom zakupu i licencji”, powinno by\u0107 oceniane r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie relacji do zakresu dozwolonego u\u017cytku prywatnego i publicznego i nie mo\u017ce by\u0107 ograniczone do jednostronnej oferty wydawcy. Argumentacja rzecznika jest zbli\u017cona. W opinii zwraca on uwag\u0119, \u017ce<\/p>\n

ograniczenie mo\u017cliwo\u015bci digitalizacji zbior\u00f3w do tych, kt\u00f3re nie podlegaj\u0105 zasadom zakupu lub licencji doprowadzi\u0142oby w efekcie do uzale\u017cnienia stosowania wyj\u0105tku od jednostronnych decyzji dysponent\u00f3w praw autorskich, pozbawiaj\u0105c beneficjent\u00f3w wyj\u0105tku mo\u017cliwo\u015bci jego stosowania.<\/p>\n

Proponowana przez rzecznika interpretacja art. 5 ust. 3 lit. n dyrektywy, w zakresie mo\u017cliwo\u015bci uprzedniej digitalizacji zbior\u00f3w jest r\u00f3wnie\u017c w\u0142a\u015bciwa. W naszej argumentacji podkre\u015blili\u015bmy, \u017ce wielu bibliotekarzy dziwi fakt, i\u017c s\u0105dy niemieckie mia\u0142y w\u0105tpliwo\u015bci z tym zwi\u0105zane. C\u00f3\u017c innego mo\u017cna by udost\u0119pnia\u0107 na terminalach je\u015bli nie zbiory uprzednio poddane digitalizacji? By\u0107 mo\u017ce wydawca uwa\u017ca\u0142, \u017ce dozwolony u\u017cytek obejmuje tylko materia\u0142y dost\u0119pne w formie cyfrowej, ale nie b\u0119d\u0105ce w obiegu komercyjnym? To oczywi\u015bcie znacz\u0105co ograniczy\u0142oby zas\u00f3b zbior\u00f3w udost\u0119pnianych na terminalach.<\/p>\n

Interpretacja rzecznika oparta by\u0142a na troch\u0119 innych przes\u0142ankach. A mianowicie, w zakresie dozwolonego u\u017cytku zawartego w art. art. 5 ust. 3 lit. n mie\u015bci si\u0119 „podanie do wiadomo\u015bci”, kt\u00f3rego konsekwencj\u0105 jest „udost\u0119pnienie”. Natomiast w art. 5 ust. 3 lit. c bibliotekom zezwolono na „szczeg\u00f3lne czynno\u015bci zwielokrotniania”, kt\u00f3re w rozumieniu rzecznika, s\u0105 niezb\u0119dne dla zrealizowania udost\u0119pniania na terminalach. Pe\u0142ne brzmienie art. 5 ust. 3 lit. c ogranicza te szczeg\u00f3lne czynno\u015bci do indywidualnych <\/em>\u201edzie\u0142 i innych przedmiot\u00f3w obj\u0119tych ochron\u0105\u201d. Bazuj\u0105c na tym, w opinii rzecznika na podstawie art. art. 5 ust. 3 lit. n nie jest mo\u017cliwa digitalizacja ca\u0142ego ksi\u0119gozbioru a jedynie wybranych obiekt\u00f3w, np. ksi\u0105\u017cek cz\u0119sto czytanych, kt\u00f3re ulegaj\u0105 szybkiemu zniszczeniu. W polskiej ustawie digitalizacja w celu ochrony, nawet ca\u0142ych kolekcji, jest mo\u017cliwa na podstawie art. 28 pkt 2. Dodatkowo, rzecznik wskaza\u0142, i\u017c udost\u0119pnianie na terminalach nie powinno by\u0107 wykorzystywane w celu unikni\u0119cia kupna wystarczaj\u0105cej liczby egzemplarzy. W \u00a7 52b niemieckiej ustawy o prawie autorskim, odmiennie ni\u017c w polskiej, takie ograniczenie jest wprost wprowadzone (na zainstalowanych w czytelni stanowiskach komputerowych nie mo\u017cna udost\u0119pnia\u0107 wi\u0119cej egzemplarzy dzie\u0142a, ni\u017c liczba egzemplarzy znajduj\u0105cych si\u0119 w zbiorze instytucji).<\/p>\n

Nie do ko\u0144ca przekonuj\u0105c s\u0105 wyja\u015bnienia dotycz\u0105ce tego w jaki spos\u00f3b u\u017cytkownik b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 pracowa\u0107 z tekstem. Biblioteki polskie zwykle zakazuj\u0105 wszelkich form kopiowania z terminali, z g\u00f3ry poddaj\u0105c si\u0119 w\u0105skiej interpretacji art. 28 pkt. 3, mimo i\u017c prof. J. Preussner-Zamorska w tomie !2 Systemu Prawa Prywatnego, po\u015bwi\u0119conego Prawu autorskiemu wskazuje, i\u017c daje on czytelnikom mo\u017cliwo\u015b\u0107 czytania, przegl\u0105dania i kopiowania \u2013 w zakresie uzasadnionym celem badawczym lub poznawczym \u2013 utwor\u00f3w, a tak\u017ce innych materia\u0142\u00f3w udost\u0119pnionych przez sie\u0107 komputerow\u0105<\/em>.<\/p>\n

Niemiecki S\u0105d Najwy\u017cszy, formu\u0142uj\u0105c wiosek do Trybuna\u0142u Sprawiedliwo\u015bci uzna\u0142 , \u017ce wydruki na papierze mieszcz\u0105 si\u0119 w zakresie art. 5 ust. 3 lit. n, natomiast mo\u017cliwo\u015b\u0107 zapisywania na kluczu USB nie. Te argumentacj\u0119 popar\u0142y rz\u0105dy W\u0142och i Finlandii. Rzecznik stoi na stanowisku, \u017ce art. 5 ust. 3 lit. n dyrektywy nie daje bibliotekom prawa do jakiejkolwiek formy kopiowania, ani na papierze ani na no\u015bnikach pami\u0119ci. Co prawda wskaza\u0142 on, i\u017c ewentualna mo\u017cliwo\u015b\u0107 wydruku na papier mo\u017ce mie\u0107 oparcie w przepisach o dozwolonym u\u017cytku osobistym. Tym bardziej, \u017ce w przypadku wydruku, w ocenie rzecznika, nie wyst\u0119puje zagro\u017cenie bezprawnym wprowadzaniem do obrotu publicznego na wielk\u0105 skal\u0119, maj\u0105cym miejsce w przypadku kopiowania cyfrowego. Dla nas to rozstrzygni\u0119cie jest niesatysfakcjonuj\u0105ce, bo oznacza, i\u017c dozwolony u\u017cytek przyznany bibliotekom jest do\u015b\u0107 ograniczony. Je\u015bli zatem dozwolony u\u017cytek bibliotek, zgodnie z wyja\u015bnieniami rzecznika nie obejmuje \u017cadnych form kopiowania, powo\u0142ywanie si\u0119 przez u\u017cytkownik\u00f3w na dozwolony u\u017cytek osobisty mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 martwym uprawnieniem.<\/p>\n

Niejako mimochodem rzecznik rozstrzygn\u0105\u0142 kluczow\u0105 dla bibliotek kwesti\u0119 definicji terminala. Ot\u00f3\u017c w jego ocenie poj\u0119cie wyposa\u017conego terminala oznacza urz\u0105dzenie przeznaczone do odbioru utworu, w formie czytania, s\u0142uchania lub wizji wzrokowej, kt\u00f3ry ma nast\u0105pi\u0107 w pomieszczeniach biblioteki. A zatem poj\u0119cie wyposa\u017conego terminala nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z okre\u015blonym rozwi\u0105zaniem technicznym. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby komputer osobisty lub komputer przeno\u015bny m\u00f3g\u0142 by\u0107 wykorzystany jako \u201ewyposa\u017cony terminal\u201d. Jednak\u017ce koncepcja \u201ewyposa\u017conego terminala\u201d mo\u017ce wymaga\u0107, by pewne mo\u017cliwo\u015bci technologiczne urz\u0105dzenia nie by\u0142y dost\u0119pne dla u\u017cytkownik\u00f3w w instytucjach. <\/em>Jakkolwiek szeroka interpretacja poj\u0119cia terminal wychodzi naprzeciw oczekiwaniom bibliotek, otwarte pozostaje pytanie jak w praktyce, w \u015bwietle wymogu ograniczania mo\u017cliwo\u015bci technologicznych, ogranicza\u0107 je na prywatnych laptopach czytelnik\u00f3w?<\/p>\n

Opinia rzecznika nie jest wi\u0105\u017c\u0105ca dla Trybuna\u0142u, zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce Trybuna\u0142 orzeka\u0142 inaczej ni\u017c proponowa\u0142 rzecznik. Tym bardziej emocjonuj\u0105ce jest oczekiwanie na decyzj\u0119 Trybuna\u0142u. Termin jej wydania nie jest jeszcze znany, ale zapewne b\u0119dzie to mia\u0142o miejsce jeszcze w tym roku.<\/p>\n

Artyku\u0142 jest zmienion\u0105 i rozszerzon\u0105 wersj\u0105 komentarza opublikowanego w aktualno\u015bciach serwisu EBIB.<\/p>\n

Barbara Szczepa\u0144ska, ekspert Konferencji Dyrektor\u00f3w Bibliotek Akademickich Szk\u00f3\u0142 Polskich<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W ostatnich tygodniach, Trybuna\u0142 Sprawiedliwo\u015bci w Luxemburgu udost\u0119pni\u0142 opini\u0119 rzecznika generalnego, Nila J\u00e4\u00e4skinena w sprawie C-117\/13, pierwszej kt\u00f3ra dotyczy bezpo\u015brednio dzia\u0142alno\u015bci digitalizacyjnej bibliotek. Sednem sprawy jest interpretacja art. 5.3 (n) dyrektywy INFOSOC (dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2001\/29\/WE z dnia … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-3203","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.ebib.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/3203","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.ebib.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.ebib.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ebib.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ebib.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3203"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.ebib.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/3203\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3206,"href":"https:\/\/www.ebib.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/3203\/revisions\/3206"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.ebib.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3203"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}