ebib 
Nr 6/2010 (115), Nowy wymiar zabezpieczania zasobów. Komunikat
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Krystyna Hudzik
Biblioteka Główna Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

Niemiecka Biblioteka Cyfrowa – portal kultury i nauki


Tworzenie narodowych portali przez poszczególne kraje europejskie wpisuje się w ideę zapoczątkowaną uruchomieniem pod koniec 2008 r. Europeany (Europejskiej Biblioteki Cyfrowej), łączącej zasoby bibliotek, muzeów i archiwów, z możliwością nieograniczonego do nich dostępu. W tym otwartym, europejskim kontekście inicjatywy i2010 należy postrzegać także projekt Niemieckiej Biblioteki Cyfrowej (Deutsche Digitale Bibliothek – DDB)[1], która w przyszłości będzie centralnym portalem oferującym dostęp do kultury i nauki niemieckiego obszaru językowego, ściśle zintegrowanym z Europeaną. Jego założeniem jest bezpłatne udostępnianie w Internecie milionów książek, filmów, obrazów i dokumentów dźwiękowych, pochodzących z ponad 30 tysięcy instytucji kultury i nauki. Twórcy projektu podkreślają, że oferta skierowana będzie do każdego obywatela, nie tylko do użytkowników zajmujących się nauką i edukacją, lecz także kulturą i gospodarką. Tak szerokie zestawienie informacji z różnych dziedzin i różnorodnych mediów będzie wymagało zapewnienia dogodnych form korzystania, dopasowanych do możliwości poszczególnych użytkowników – od laika do badacza. W planach uwzględnia się również takie grupy użytkowników, jak dzieci i osoby niepełnosprawne.

Projekt będzie realizowany w dwóch etapach:
etap 1: 2009 – pierwszy kwartał 2010 r. – koncepcja i planowanie (dopracowanie projektu pod względem technicznym i organizacyjnym),
etap 2: druga połowa 2010 – 2011 – realizacja zadań i uruchomienie portalu.

Prace zespołu ekspertów nad projektem trwały od stycznia 2009 r., a jego pierwsza pisemna wersja gotowa była już w październiku. Wielokrotnie w tym czasie zasięgano opinii zewnętrznych specjalistów oraz przedstawicieli samorządów i instytucji kultury. Ich celem była dokładna, krytyczna analiza koncepcji DDB po to, aby przyjęta strategia tworzenia tej biblioteki stanowiła solidną podstawę do konkretnych działań.

Budowie portalu patronują centralne władze państwa (federacji) wraz z rządami poszczególnych krajów (landów) i samorządami lokalnymi. Umocowanie prawne projektu stanowi dokument Uzgodnienia administracyjne i finansowe[2], w wersji przyjętej 2 grudnia 2009 r., podpisany przez pełnomocnika rządu federalnego ds. kultury i mediów, ministra Bernda Neumanna oraz przedstawicieli władz poszczególnych krajów. Wspólnie powołano gremium, nazwane „siecią kompetencyjną” (Kompetenznetzwerk DDB), w skład której weszły następujące instytucje:

  1. Bayerische Staatsbibliothek (Bawarska Biblioteka Państwowa).
  2. Bibliotheksservicezentrum Baden-Württemberg (Centrum Obsługi Bibliotek Badenii Wirtembergii).
  3. Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum (Krajowy Urząd Opieki nad Zabytkami i Muzeum Archeologiczne Brandenburgii).
  4. Bundesarchiv (Archiwum Państwowe).
  5. Deutsches Filminstitut (Niemiecki Instytut Filmowy).
  6. Deutsche Nationalbibliothek (Niemiecka Biblioteka Narodowa).
  7. Landesarchiv Baden-Württemberg (Archiwum Krajowe Badenii-Wirtembergii).
  8. Max-Planck-Institut für Wissenschaftsgeschichte (Instytut Historii Nauki Maxa-Plancka).
  9. Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek Göttingen, Göttinger Digitalisierungszentrum (GDZ) (Dolnosaksońska Biblioteka Państwowa i Uniwersytecka w Getyndze, w tym Getyńskie Centrum Digitalizacji).
  10. Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden (Saksońska Biblioteka Krajowa-Państwowa i Uniwersytecka w Dreźnie).
  11. Stiftung Historische Museen Hamburg, Projekt DigiCult (Fundacja Muzeum Historycznego w Hamburgu, w tym Projekt DigiCult).
  12. Stiftung Preußischer Kulturbesitz (Fundacja Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego).
  13. Digitales Kunst- und Kulturarchiv Düsseldorf (d:kult) (Archiwum Cyfrowej Sztuki i Kultury w Düsseldorfie).

Wymienione instytucje reprezentują nie tylko najbogatsze niemieckie zbiory biblioteczne, archiwalne i muzealne, lecz mają także duże osiągnięcia w ich cyfryzacji – od lat tworzą już centra digitalizacji oraz własne biblioteki cyfrowe. Wnoszą więc do projektu sprawdzone umiejętności w zakresie skanowania i cyfryzacji cennych dóbr kultury oraz własne gotowe zasoby cyfrowe. Zadania tych instytucji w ramach sieci kompetencyjnej dotyczą merytorycznego doradztwa i nadzoru nad rozwojem DDB, a w szczególności takich kwestii, jak: dobór digitalizowanych dóbr kultury i zasobów informacji naukowej; stosowanie standardów zapewniających kompatybilność i wymianę danych między bazami, serwerami i portalami; integracja DDB z portalem Europeana; struktura danych i długoterminowe zabezpieczenie metadanych; konserwacja oryginałów; przestrzeganie praw autorskich; pozyskiwanie dodatkowych środków na digitalizację ze źródeł publicznych i prywatnych.

Wspomniany dokument określa również sposoby finansowania projektu. Środki mają pochodzić z funduszy państwa oraz poszczególnych krajów, z podziałem po 50% kosztów z każdego źródła, w wysokości kwoty ustalonej na podstawie kalkulacji wydatków. Przyjęto zasadę, że sieć kompetencyjna ma otrzymywać rocznie sumę do 2,6 mln EUR, począwszy od roku 2011. Finansowanie będzie utrzymane przez okres kolejnych pięciu lat, w celu zabezpieczenia dalszego rozwoju DDB.

Od strony rozwiązań informatycznych prace zostały zlecone znanemu ośrodkowi Fraunhofer-Institut für Intelligente Analyse- und Informationssysteme (Fraunhofer IAIS), który będzie kierował techniczną koncepcją portalu. Instytut ten ma wieloletnie doświadczenie w zakresie kultury cyfrowej i inteligentnych systemów sieciowych, co kwalifikuje jako zadań koordynatora dużego projektu. Zamierzeniem projektodawców jest prezentacja DDB w Internecie w standardach Semantic Web, umożliwiających dzięki odpowiednim programom przetwarzanie informacji w sposób odpowiedni do ich treści. Poszukiwanie informacji odbywać się będzie nie tylko za pomocą haseł czy słów kluczowych, lecz także poprzez samodzielne wykrywanie treści przez program i następnie zestawianie (łączenie) jej z innymi informacjami, modelowanie i logiczne porządkowanie według wyznaczonych reguł. Te semantyczne technologie stanowią podstawę rozwijanego w Niemczech programu badawczego Theseus, który ma na celu stworzenie nowych możliwości korzystania z Internetu przez automatyczne łączenie usług, obecnie niezintegrowanych. Chodzi więc przykładowo o to, aby rezultatem wyszukiwania hasła Beethoven były nie tylko pełne teksty książek o tym kompozytorze, lecz także rękopisy jego partytur, fragmenty muzyczne do słuchania oraz nagranie filmowe opery „Fidelio”.

Przedstawiona koncepcja DDB pozwala z przekonaniem stwierdzić, że projekt zawiera wszystkie elementy składające się na niemal idealny portal. Pozostaje jeszcze kwestia realizacji, czyli napełnienia portalu treścią w określonym (niezbyt długim) czasie. To ogromne przedsięwzięcie prasa nazwała już wieżą Babel[3]. Pytania i wątpliwości budzą koszty digitalizacji na tak masową skalę, w której chodzi o miliony obiektów. Według szacunków skanowanie jednego starodruku z wieku XVI czy XVII kosztuje 70–140 EUR, tytuły współczesne, według cennika są znacznie tańsze. Propozycję dokonania wyboru 5,5 mln woluminów przeznaczonych do digitalizacji w ciągu najbliższych dziesięciu lat (za kwotę ok. 165 mln EUR) złożył Niemiecki Związek Bibliotekarzy. Trzeba dodać, że Niemcy zazdrośnie spoglądają na swoich zachodnich sąsiadów w związku z inicjatywą Biblioteki Narodowej Francji w zakresie cyfryzacji francuskiego dziedzictwa kulturowego, w szczególności w związku z deklaracją rządu o wyasygnowaniu na ten cel 750 mln EUR! Jak widać, kwestia kosztów digitalizacji jest kluczowa i stanowi poważną barierę także w bogatych krajach. Faktem jest, że budowa dużych portali narodowych nie jest możliwa bez odpowiedniego zaangażowania środków publicznych.

Warto jeszcze w skrócie przypomnieć o dostępnych aktualnie w sieci internetowej niemieckich zasobach cyfrowych, z których korzystają często także nasi bibliotekarze. Są one bogate, a początki ich tworzenia sięgają wczesnych lat 90. i stanowią rezultat wielu projektów systematycznie finansowanych przez Deutsche Foschungsgemeinschaft (DFG) – Niemieckie Towarzystwo Naukowe. Należą do nich m.in. projekt digitalizacji starodruków z XVI i XVII w. (VD16, VD17) oraz projekt tworzenia Wirtualnych Bibliotek Specjalistycznych (Virtuelle Fachbibliotheken) w liczbie dwudziestu dla wydzielonych dziedzin, które dostępne są od 2003 r. w zintegrowanym portalu informacji naukowej pod nazwą VASCODA. Na tym portalu istnieje też możliwość korzystania z Biblioteki Elektronicznej Czasopism (Die Elektronische Zeitschriftenbibliothek), tworzonej od 1997 r. w Bibliotece Uniwersytetu w Regensburgu oraz z czterech fachowych banków informacji: Econdoc, GetInfo, Infoconnex, MedPilot[4]. Znaczący dorobek posiada również Bawarska Biblioteka Państwowa w Monachium, której Centrum Digitalizacji przeniosło do postaci cyfrowej 45 tys. dzieł. Największym osiągnięciem tej biblioteki z lat 2006-2009 jest przede wszystkim masowa digitalizacja 20 tys. niemieckich druków z wieku XVI. Jako pierwsze w bazie znalazły się druki sprzed okresu reformacji, z lat 1501–1517, z uwagi na treść i uwarunkowania kulturowe stanowią one bowiem pewien zamknięty i odrębny dział. Drugi etap projektu zrealizowany w latach 2007–2009 obejmuje druki z lat 1518–1600 i dotyczy ponad 36 tys. wydań. Skanowanie odbywa się za pomocą wydajnego robota, przy skrupulatnym przestrzeganiu technik chroniących starodruki, możliwym dzięki ścisłej współpracy z Instytutem Konserwacji Książki i Rękopisów monachijskiej biblioteki[5].

Podsumowując prezentację projektu Niemieckiej Biblioteki Cyfrowej, trzeba podkreślić, że jest on na miarę ojczyzny Gutenberga oraz bogactwa dziedzictwa kulturowego, jakie niemiecki obszar językowy wniósł do kultury światowej. Z pewnością warto będzie śledzić praktyczne osiągnięcia naszych sąsiadów w tworzeniu DDB, a niektóre z nich wręcz naśladować. Ta ostatnia sugestia odnosi się przede wszystkim do poważnego traktowania przez rząd niemiecki wielu projektów bibliotecznych, ich wspierania i systematycznego finansowania ze środków publicznych. A tego właśnie brakuje naszym bibliotekom.

Przypisy

[1] Strona internetowa portalu jest dostępna pod adresem: http://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/index.htm.

[2] Dokumente. W: Deutsche Digitale Bibliotek [on-line]. [Dostęp 6.04.2010]. Dostępny w World Wide Web: http://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/dokumente.htm.

[3] DWORSCHAK, M. Babylonischer Bau. Der Spiegel 2010, nr 6, s. 142–144.

[4] PLASSMANN, E. [et al.] Bibliotheken und Informationsgesellschaft in Deutschland: Eine Einführung. Wiesbaden: Harrassowitz, 2006, s. 132–146.

[5] BRANTL, M., CEYNOWA, K. [et al.] Massendigitalisierung deutscher Drucke des 16. Jahrhunderts – Ein Erfahrungsbericht der Bayerischen Staatsbibliothek. Zeitschrift für Bibliothekswesen und Bibliographie 56, 2009, nr 6, s. 327–338.

 Początek strony



Niemiecka Biblioteka Cyfrowa – portal kultury i nauki / Krystyna Hudzik// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 6/2010 (115) sierpień/wrzesień. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/115/a.php?hudzik. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187