ebib 
Nr 1/2008 (92), Kultura konwergencji - idzie nowe. Komunikat
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Bolesław Rek
Biblioteka Uniwersytecka
Wrocław

Indeks mierzący efektywność badawczą naukowca




Impulsem do napisania tego tekstu była wiadomość, że Scopus (www.scopus.com)[1], baza danych Elseviera, do swych funkcji analitycznych z zakresu rejestracji i cytowań prac naukowych dołączyła indeks h. Nie mając stałego dostępu do Scopusa, autor zwrócił się ku znanemu od lat indeksowi cytowań Science Citation Index Expanded na serwerze ICM UW (http://vls.icm.edu.pl)[2], dostępnemu dla członków porozumienia konsorcyjnego w ramach Biblioteki Wirtualnej Nauki (skądinąd sąsiadującego ze Scopusem w witrynie ICM). Uważny przegląd SCI Expanded ujawnia brak indeksu h w dostępnych funkcjach. Natomiast wprowadzona od tego roku dla członków konsorcjum możliwość korzystania z oryginalnej wersji SCI Expanded na serwerze Thomson – ISI (http://www.isiwebofknowledge.com/)[3] prowadzi łatwą drogą do pojawienia się indeksu h na końcu każdego wyszukiwania, po wywołaniu funkcji Citation Report, wśród:

  • liczby wyszukanych dokumentów,
  • liczby cytowań tych dokumentów,
  • liczby cytowań po wyłączeniu autocytowań,
  • przeciętnej liczby cytowań jednego dokumentu.

Według definicji wydawcy SCI Expanded, indeks h to liczba naturalna, określająca, ile spośród wyszukanych dokumentów według zadanego kryterium było tyle samo lub więcej razy cytowanych. Podany przykład h=20 mówi, że w badanym zbiorze jest 20 dokumentów - co najmniej 20 razy cytowanych. Wskaźnik został wypracowany przez amerykańskiego fizyka J. E. Hirscha[4] i zastosowany w Web of Science w połowie roku 2006. W arkuszu wyników wyszukiwania WoS/SCI (Search Results – Summary) wartość indeksu h jest oznaczona poziomą, zieloną linią. Idąc za J. E. Hirschem w cytowanym wyżej artykule i za wyjaśnieniami autorów portalu ISI, trzeba podkreślić, że podobnie jak innych wskaźników, istniejących od lat na platformie Web of Knowledge i mających szczególne zastosowanie wobec produktów w obrębie Web of Science, indeksu h nie można absolutyzować. Prowadząc własne, intuicyjne rozpoznanie, autor niniejszego artykułu doszedł do potwierdzenia tych zastrzeżeń m.in. wobec zbiorów jednoelementowych: zgodnie z definicją, wartość indeksu h dla dokumentów niecytowanych wynosi 0, natomiast pojedynczy dokument cytowany zawsze ma indeks h=1, niezależnie od liczby cytowań.

W zbiorach wieloelementowych także zdarza się, że przyjęta metoda obliczania indeksu h odcina dokumenty i pozostawia je pod kreską, mimo liczby cytowań identycznej jak ostatni dokument pozostający nad kreską. Przykładowo, jeśli dla danego zbioru dokumentów h=11, to kolejne dokumenty o liczbie cytowań 11 nie są brane pod uwagę, gdyż zachodziłby brak koherencji między liczbą porządkową (12, 13…) a liczbą cytowań (11). Przy tych i innych zastrzeżeniach indeks h wydaje się godnym polecenia prostym narzędziem do mierzenia i porównywania siły oddziaływania twórczości naukowej poszczególnych badaczy, zespołów, autorów zbiorowych i instytucji: im wyższy wskaźnik liczbowy, tym więcej publikacji danej osoby (lub zespołu) było więcej razy cytowanych w literaturze. Jak pisze J. E. Hirsch, tylko dorobek laureatów nagrody Nobla może liczyć na niekwestionowane uznanie; fizycy o najwyższych h – m. in.: E. Witten, h=110; A. J. Heeger, h=107; S. W. Hawking, h=62, etc. Pogłębiona analiza prowadzi do wniosku, że indeks h jest dobrą miarą efektywności badań, zmieniającą swe wartości dynamicznie w czasie i podlegającą, do pewnych granic (10 000 rekordów), swobodnej agregacji. Niżej przedstawiam wycinek analizy dla Uniwersytetu Wrocławskiego, wg stanu na połowę sierpnia 2007.

Badacz SCI 1975-2007

10 163 rekordy

SCI 1996-2007

5 460 rekordów

SCI 2001-2004*

2 242 rekordy

Liczba dok. Liczba cytowań Przec. l. cyt. 1-go dok.

h
Liczba dok. Liczba cytowań Przec. l. cyt. 1-go dok.

h
Liczba dok. Liczba cytowań Przec. l. cyt. 1-go dok.

h

(1)

(2)

(3)

(4)

(5)

(6)

(7)

(8)

(9)

(10)

(11)

(12)

(13)

1. 398 3735 9,38 26 209 1408 6,74 18 82 372 4,54 10
2. 366 4605 12,58 30 140 1352 9,66 18 51 461 9,04 12
3. 295 2817 9,55 24 149 505 3,39 11 27 107 3,96 5
4. 246 2319 9,43 23 119 555 4,66 12 41 142 3,46 6
17. 99 579 5,85 12 79 370 4,68 10 27 98 3,63 5
18. 93 1648 17,72 24 66 857 12,98 18 29 418 14,41 12
19. 93 973 10,46 18 51 410 8,04 12 17 110 6,47 7
Zespół 1.+3. **

695


6564

9,44

31

359

1907

5,31

19

109

479

4,39

10
Zespół 2.+4. **

638


7058

11,06

35

262

1920

7,33

19

92

603

6,55

12
Zespół 17+ 18+19. **

294


3 419

11,63

29

197

1640

8,32

21

73

626

8,58

13

* Okres, dla którego dokonano oceny parametrycznej w tym zakresie według kryteriów załącznika do Rozp. Min. Nauki i Inf. z 4.08.2005[5].

** Wartości tu podane są inne niż sumy wynikające z dodania liczb w kolumnie 2 dla linii: (1.+3.), (2.+4.), (17.+18.+19). Wynika to z odmiennych procedur wyszukiwawczych (funkcja Author Finder liczy autorowi także publikacje o innej afiliacji niż macierzysta).

W tle tych analiz pozostaje wskazany wyżej Wykaz wybranych czasopism wraz z liczbą punktów za umieszczoną w nich publikację naukową..., będący załącznikiem do Rozporządzenia Ministra Nauki i Informatyzacji z 4 sierpnia 2005 r. w sprawie kryteriów i trybu przyznawania i rozliczania środków finansowych na naukę[6].

Z odniesieniem do indeksu h wskazanemu Wykazowi… trzeba wytknąć kilka słabości:

  • objętość (dokument pdf o 134 stronach),
  • opóźnienie - poleganie na wskaźniku impact factor, publikowanym raz w roku za ubiegły rok,
  • cykliczna dezaktualizacja: zarówno lista filadelfijska, jak też impact factor podlegają fluktuacjom,
  • nieodpowiedniość (nierelewantność): dokonywanie oceny dorobku autora na podstawie oceny czasopisma,
  • mechaniczny charakter oceny: czasopisma jednorodne edytorsko i merytorycznie miewają zróżnicowany impact factor, będący m.in. efektem innej liczebności przedstawicieli danej dziedziny w skali międzynarodowej. Przykładem jest Biochimica et Biophysica Acta (BBA) w 10 seriach, którym w zależności od przypisanego wskaźnika impact factor przyznano wartości punktowe 24, 20 i 15[7],
  • pracochłonność ocen prowadzonych na jego podstawie.

Przegląd SCI Expanded poucza, że wykaz publikacji dowolnego autora bądź zespołu autorów, uporządkowany w raporcie (Citation Report) domyślnie wedle liczby cytowań (Times Cited) kończy się dokumentami o zerowej liczbie cytowań, czasem mimo upływu wielu lat od daty publikacji. Co za tym idzie, sam fakt opublikowania artykułu w czasopiśmie ujętym na liście filadelfijskiej i rejestrowanym w Journal Citation Report jest za mało analityczny w sensie sprawozdawczym. Istniejąca od lat miara impact factor służy przede wszystkim ustalaniu hierarchii prestiżu wydawców i redakcji. O wyprowadzonej mierze, jakim jest indeks h, można powiedzieć, że jest odpowiednikiem impact factora dla publikujących autorów. Z tego powodu lepiej powinien stosować się do oceny dorobku naukowców niż lista filadelfijska z przypisaną punktacją. W zakresie nas interesującym można sobie wyobrazić dwojakie zastosowanie indeksu h. W wersji łagodnej – jako uzupełnienie, wraz z innymi miarami SCI Expanded, dotychczasowego mechanizmu oceny. W wersji radykalnej – jako jego zastąpienie.

Przypisy

[1] Scopus [on-line]. [dostęp 11 stycznia 2008]. Dostępny w World Wide Web: http://www.scopus.com.

[2] Biblioteka wirtualna. ICM UW [on-line]. [dostęp 11 stycznia 2008]. Dostępny w World Wide Web: http://vls.icm.edu.pl/ss.html.

[3] Thomson – ISI [on-line]. [dostęp 11 stycznia 2008]. Dostępny w World Wide Web: http://www.isiwebofknowledge.com/.

[4] J. E. Hirsch: An index to quantify an individual’s scientific research output. Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 102 (2005) nr 46. [on-line]. [dostęp 11 stycznia 2008]. Dostępny w World Wide Web: http://www.pnas.org/cgi/doi/10.1073/pnas.0507655102.

[5] Załącznik do Rozporządzenia Ministra Nauki i Informatyzacji z dnia 4.08.2005 [on-line]. [dostęp 11 stycznia 2008]. Dostępny w World Wide Web: http://www.nauka.gov.pl/mein/_gAllery/13/66/13662.pdf.

[6] Aktualizacja z września 2007. [on-line]. [dostęp 11 stycznia 2008]. Dostępny w World Wide Web: http://www.nauka.gov.pl/mein/index.jsp?place=Lead08&news_cat_id=961&news_id=5497&layout=4&page=text.

[7] W aktualizacji, patrz odsyłacz [6], zmiana: punktacja 24 i 20.

Bibliografia

  1. Library Connect Newsletter [on-line]. Elsevier B.V. San Diego vol. 5 (2007) nr 3. [dostęp 11 stycznia 2008]. Dostępny w World Wide Web: http://libraryconnect.elsevier.com/lcn/0503/lcn050303.html lub http://libraryconnect.elsevier.com/lcn/0503/lcn0503.pdf. ISSN 1549-3725.
 Początek strony



Indeks mierzący efektywność badawczą naukowca / Bolesław Rek // W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 1/2008 (92) luty. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/92/a.php?rek. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187