Ogólnopolska Konferencja Naukowa
Nowoczesna Biblioteka Akademicka
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Biblioteka Główna, Olsztyn 20-21 maja 2004

 

- Spis treści - Poprzedni - Następny

 
   
 

Stanisława Wojnarowicz
Biblioteka Główna UMCS
Lublin

Szkolenie biblioteczne w kontekście rozwoju form komunikacji

Z doświadczeń Biblioteki Głównej UMCS

Wstęp

Uczestnictwo biblioteki w procesie komunikacji społecznej jest postrzegane jako pośredniczenie pomiędzy jej użytkownikami a treścią przekazów zgromadzonych w jej własnych, jak i cudzych zasobach. Istota funkcjonowania biblioteki tkwi w nadaniu informacjom pewnego porządku i wpływaniu na to, by dotarły do odpowiednich odbiorców.

Wykorzystanie nowoczesnej technologii informacyjnej pozwoliło bibliotekom stać się bramami dostępu do źródeł informacji oraz pogłębiło potrzebę i znaczenie tworzenia informacji wspomagających komunikację z użytkownikami zewnętrznymi. Wobec zalewu informacji i stale rozwijanych rozwiązań technologicznych wzrosła rola pomocy w korzystaniu z zasobów i oceny uzyskanych informacji[1]. Nastąpiły zmiany w zakresie wykorzystania form i kanałów komunikacji. Obok głównego sposobu komunikowania, jakim jest komunikacja interpersonalna, bezpośrednią dużą rolę przejęło komunikowanie medialne, zwłaszcza za pośrednictwem Internetu.

Ten środek komunikacji został wykorzystany do wymiany informacji, prezentacji, promocji, szkolenia, kontaktu biblioteki z użytkownikami rzeczywistymi i potencjalnymi, użytkownikami indywidualnymi i zbiorowymi.

Przysposobienie biblioteczne na odległość

Motywacje
Internet dostarcza infrastruktury do uczenia się przez całe życie [2]. Edukacja oparta na wykorzystaniu nowoczesnych technologii informacyjnych stanowi wyjątkową szansę rozwoju usług bibliotecznych. Zdalny dostęp do zasobów elektronicznych - olbrzymiej ilości czasopism elektronicznych, bibliograficznych baz danych, źródeł multimedialnych - daje użytkownikom większą swobodę organizowania sobie pracy i nauki, większą możliwość indywidualizacji korzystania. Zauważalnym zjawiskiem w środowisku bibliotek akademickich jest stały wzrost liczby studiujących zaocznie, a więc mających mniejsze możliwości bezpośredniego kontaktu z uczelnią. Zdalne pozyskiwanie informacji instruktażowych, zdalne szkolenia stanowią ofertę odpowiadającą potrzebom także tej grupy użytkowników.

Podniesienie jakości szkoleń bibliotecznych jest możliwe m.in. przez zróżnicowanie ich treści i dostosowanie do zainteresowań i potrzeb użytkowników oraz dostosowanie do różnych możliwości przemieszczania się i dysponowania czasem przez zainteresowane osoby.

Biblioteka Główna Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie udostępniła kurs przysposobienia bibliotecznego za pośrednictwem Internetu w roku akademickim 2002/2003. Wprowadzone rozwiązanie potraktowano jako test jego przydatności, możliwość wypracowania optymalnej formy szkolenia bibliotecznego.



Rys. 1. Kurs on-line dostępny ze strony internetowej BG UMCS.

Wśród motywacji do takiego rozwiązania można wymienić:

  • potrzebę szkolenia w tym zakresie studentów zaocznych (mimo że przysposobienie biblioteczne jest dla nich nieobowiązkowe, nauczyciele akademiccy wielokrotnie zgłaszają bibliotece zapotrzebowanie na przeszkolenie studentów i nie jest to łatwe do przeprowadzenia w soboty);
  • konieczność równoczesnego przeszkolenia coraz liczniejszych roczników studentów rozpoczynających studia stacjonarne;
  • potrzebę rozwiązania problemu szkolenia studentów, którzy zaliczają przysposobienie biblioteczne w różnych terminach;
  • ułatwienie odbioru treści nauczania za pomocą łączenia tekstu i obrazu, hipertekstu;
  • umożliwienie indywidualizacji szkolenia.

Komputerowy kurs przysposobienia bibliotecznego "Pierwsze kroki w bibliotece..." http://orion.umcs.lublin.pl/~bg został przygotowany we współpracy Biblioteki Głównej UMCS z Uniwersyteckim Centrum Zdalnego Nauczania i Kursów Otwartych.

Zawartość kursu
Treść kursu objęła podstawowe wiadomości o:

  • zasobach systemu bibliotecznego,
  • aparacie informacyjnym,
  • usługach.

Zamieszczono także test sprawdzający umiejętności w zakresie korzystania z aparatu informacyjnego biblioteki.

Plan kursu uporządkował materiał, odtwarzając niejako drogę użytkownika w bibliotece - począwszy od informacji ogólnych o zasobach, przez związane z posługiwaniem się aparatem informacyjnym, do informacji o usługach. Na pasku zadań umieszczono okno przewijania stron, które pozwala przyswajać wiadomości zgodnie z porządkującym kurs PLANEM. Swobodne przechodzenie do wybranych zagadnień zapewnia PLAN dostępny z przewijanego menu oraz ze strony drugiej kursu. Okno wyboru strony (PRZEJDŹ DO STRONY) pozwala na bardziej szczegółową selekcję dostępnych informacji - przechodzenie do wybranych stron. Informacje tekstowe zostały wsparte przywołaniem zdjęć, map oraz stron WWW.

Wiadomości o zasobach wzbogaca pokaz zbiorów specjalnych, które posiadają szczególną wartość zabytkową i kulturową.
Do informacji o sposobach przeszukiwania katalogu komputerowego dołączono ekrany egzemplifikujące dostępne rodzaje wyszukiwań z wypunktowaniem elementów zapytania i wyniku wyszukiwania. Kierowaliśmy się wskazaniem, w jakich okolicznościach dany rodzaj wyszukiwania jest przydatny. Nie pominięto omówienia katalogów kartkowych, które są jeszcze niezbędne i błędnie przez niektórych studentów pomijane. Omówienie zasad wyszukiwania w katalogach kartkowych i szeregowania kart jest wsparte przywołaniem zdjęć kart katalogowych z etykietami objaśniającymi zawartość poszczególnych pól.



Rys. 2. Przykład objaśnień do katalogów kartkowych.

Prezentowane w kursie przykłady wyszukiwań i ćwiczeń sprawdzających umiejętności wyszukiwania są ukierunkowane na przygotowanie uczących się do korzystania z wszystkich dostępnych sposobów przeszukiwania katalogu komputerowego, ze szczególnym uwzględnieniem wyszukiwań tematycznych.

Lokalizacja agend udostępniania i katalogów została przybliżona za pomocą planów budynków i fotografii.



Rys. 3. Z wirtualnego spaceru po Bibliotece Głównej UMCS.

Aby odbyć wirtualny spacer po bibliotece, trzeba uruchomić znajdujący się na pasku zadań INTERAKTYWNY PLAN BIBLIOTEKI.

Przebieg szkoleń
Studenci mający obowiązek zaliczenia przysposobienia bibliotecznego otrzymują drukowane zestawy ćwiczeń, które zawierają polecenia zamówienia książek na określony temat poprzez katalog komputerowy, jak też wykonania zamówień pozycji, których opisy występują tylko w katalogach kartkowych.

Na obecnym etapie przewidzieliśmy realizację obowiązkowego przysposobienia bibliotecznego w dwu wariantach, o wyborze wariantu decydują studenci.

Wariant pierwszy - szkolenie indywidualne obejmuje:

  • indywidualne zapoznanie się z treścią materiału dostępnego przez Internet,
  • wykonanie pobranego z Oddziału Informacji Naukowej zestawu ćwiczeń na zaliczenie,
  • sprawdzenie wykonania ćwiczeń przez pracownika Oddziału Informacji Naukowej, który wpisuje zaliczenie.

Wariant drugi - to szkolenie grupowe, podczas którego jest wykorzystywany materiał internetowy. Jego przydatność dobrze się sprawdza przy charakteryzowaniu zbiorów, omawianiu zasad przeszukiwania katalogów, przekazywaniu informacji proceduralnych. Natomiast prezentacja przykładów wyszukiwań odbywa się w trybie on-line. Jednak w przypadku niedostępności bazy katalogowej mogą być wykorzystywane ekrany wkomponowane w treść kursu. Ćwiczenia w przeszukiwaniu katalogu komputerowego wykonywane są w sali dydaktycznej, gdzie każdy student może mieć oddzielny komputer, jeśli grupa nie przekracza 14 osób.

Zajęcia grupowe prowadzone są w Bibliotece UMCS przez określony zespół bibliotekarzy z Biblioteki Głównej i bibliotek zakładowych. Ich realizacja odbywa się w pierwszym i częściowo drugim miesiącu roku akademickiego. Szkolenie indywidualne wśród studentów, dla których przysposobienie biblioteczne jest obligatoryjne, w pierwszym roku wdrożenia nie cieszyło się dużą popularnością. Obserwowaliśmy obawę przed samodzielnym wykonywaniem ćwiczeń. W roku akademickim 2002/2003 z tej formy szkolenia skorzystało tylko 5% studentów I roku, w następnym roku 2003/2004 na naukę indywidualną zdecydowało się ponad 10%. Osoby, które chcą się uczyć indywidualnie, a nie mają dostępu do sieci Internet, mogą otrzymać kurs na CD-ROM lub korzystać z wydzielonych do tego celu komputerów w Informatorium.

Duży nacisk na wieloaspektowe przeszukiwanie katalogu on-line oraz stworzenie warunków lokalowych i sprzętowych do ćwiczeń wpłynęło na jakość przygotowania studentów, jak też na podniesienie rangi szkolenia.

Dostępny kurs traktujemy jako twór dynamiczny, którego wykorzystanie dostarczy informacji o niezbędnych modyfikacjach i dostosowaniu do bieżących potrzeb. Rozważane jest sprawdzenie zdalnego zaliczania przysposobienia bibliotecznego. Kryje się tu utrudnienie możliwości potwierdzenia autentyczności sprawdzianu danej osoby. Można jednak przyjąć, że przeniesienie ciężaru odpowiedzialności za efekty nauki na uczącego się jest właściwym kierunkiem rozwijania szkoleń bibliotecznych. Najlepiej byłoby, gdyby użytkownik biblioteki wybierał szkolenie adekwatnie do stwierdzonej potrzeby. Oczywiście musi to być poprzedzone odpowiednią ofertą biblioteki, która wcześniej (lub systematycznie) rozpoznaje potrzeby użytkowników i na nie odpowiada. Wydaje się słusznym udostępnienie w Internecie materiałów instruktażowych do korzystania z baz bibliograficznych i czasopism elektronicznych. Takie samouczki Biblioteka Główna UMCS wkrótce udostępni.

Oczekiwania użytkowników

Wdrożenie technologii informacyjnych do pracy biblioteki stało się dodatkowym impulsem do sprawdzania skuteczności inicjowanej przez nią komunikacji, stopnia wykorzystania tworzonych zasobów i oferowanych usług - do badania potrzeb użytkowników.

Z prowadzonych w BG UMCS rozpoznań w 1995 r. [3] i 2003 r. [4] dowiedzieliśmy się m.in. o potrzebie rozwijania szkoleń, zwróciło też uwagę oczekiwanie - przez 71,42% respondentów - pomocy bibliotekarzy w wyszukiwaniu informacji, mimo że aż 76,66% przyznało, że posiada bardzo dobrą lub dobrą umiejętność posługiwania się źródłami elektronicznymi. Stwierdziliśmy, że często obrazkowe instrukcje wyszukiwania w poszczególnych bazach i serwisach (dostępne w Informatorium BG UMCS) nie są wystarczające do rozwiązania problemu wyszukiwawczego. Indywidualną potrzebę informacyjną można najtrafniej określić wspólnie z pracownikiem informacji, który wie, co jest dostępne i najskuteczniej potrafi kontrolować "filtry" informacyjne...[5]. Indywidualne szkolenia i konsultacje mają ciągle bardzo duże znaczenie – w BG UMCS realizowane są one często i spełniają zadanie zarówno dydaktyczne, jak i promocyjne.

Promocja usług bibliotecznych ma istotne znaczenie dla kształtowania społeczeństwa informacyjnego, zadanie jej realizacji znalazło się w zaleceniach dotyczących usług bibliotecznych dla edukacji na odległość, opublikowanych przez The Association of College and Research Libraries w USA – Guidelines for Distance Learning Library Services[6].

Warto zaznaczyć, iż spośród form przekazu informacji promocyjnych, na pierwszym miejscu pod względem efektywności jest notowana bezpośrednia komunikacja osobista[7]. Aby ją zrealizować, biblioteka może wykorzystać usługę wzbudzającą zainteresowanie szerokiego kręgu użytkowników potencjalnych. Okazuje się, że może to być m.in. udostępnienie Internetu. W BG UMCS dostęp do Internetu wpłynął znacznie na zwiększenie liczby wyszukiwań w bazach dla nauki, indywidualnych informacji bezpośrednich, informacji wymagających dłuższych poszukiwań, jak też liczby udostępnień źródeł tradycyjnych[8].

Wnioski

Rozwinięcie usług informacyjnych w przestrzeni cybernetycznej, dążenie do podnoszenia jakości usług, określanej m.in. satysfakcją użytkownika, przywiązywanie znaczenia do public relations mają odzwierciedlenie w rozwoju form komunikacji, zwielokrotnieniu komunikacji pośredniej. Jednakże zarówno bezpośrednia komunikacja osobista, jak i zwielokrotniona pośrednia komunikacja medialna wymagają wzajemnej rekomendacji, dopełniania się, współistnienia[9].

Przypisy:

[1] KISILOWSKA, M. Już nie wiem jak mam do ciebie mówić, czyli Komunikacja w bibliotece. Warszawa: Centrum Edukacji Bibliotekarskiej Informacyjnej i Dokumentacyjnej, 2001, s. 21.

[2] ACHLEITNER, H. K. Społeczeństwo wiedzy i wirtualna edukacja. In KOCÓJOWA, M. (red.). Edukacja na odległość. Nowe technologie w informacji i bibliotekarstwie. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2003, s. 20.

[3] GROCHOLSKI, H. Wyniki ankiety dotyczącej korzystania z usług Biblioteki Głównej i bibliotek zakładowych UMCS. Folia Bibliologia 1994/1995, R. 42/43, s. 85-92.

[4] Materiały z badań ankietowych w 2003 r., archiwum BG UMCS.

[5] NICOLAS, D. Ocena potrzeb informacyjnych w dobie Internetu: idee, metody, środki. Warszawa: Wydawnictwo SBP, 2001. s. 27.

[6] BALL, R. Integracja bibliotek i edukacji. In KOCÓJOWA M. (red.). Edukacja na odległość. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2003, s.162.

[7] SÓJKA, J. Promocja w strategii marketingowej biblioteki. Poznań: Akademia Ekonomiczna, 1994, s. 56.

[8] WOJNAROWICZ, S. Narzędzia promocji w ujawnianiu potrzeb informacyjnych użytkowników bibliotek. Z doświadczeń Biblioteki Głównej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Praktyka i Teoria Informacji Naukowej 2004, nr 1 [art. w druku].

[9] WOJCIECHOWSKI, J. Praca z użytkownikiem w bibliotece. Warszawa: Wydawnictwo SBP, 2000, s. 115.

Bibliografia:

  1. DOBEK-OSTROWSKA, B. (red.). Współczesne systemy komunikowania. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1997. ISBN 83-229-1574-8.
  2. FISKE, J. Wprowadzenie do badań nad komunikowaniem. Wrocław: Astrun,1999. ISBN 83-7249-019-8.
  3. GŁODOWSKI, W. Komunikowanie interpersonalne. Warszawa: Hansa Communication, 1994. ISBN 83-911498-5-4.
  4. JUSZCZYK, S. Komunikacja człowieka z mediami. Katowice: Śląsk, 1998. ISBN 83-7164-095-18.
  5. KISILOWSKA, M. Już nie wiem jak mam do ciebie mówić, czyli Komunikacja w bibliotece. Warszawa: Centrum Edukacji Bibliotekarskiej, Informacyjnej i Dokumentacyjnej, 2001. ISBN 83-88581-02-3.
  6. KOCÓJOWA, M. (red.). Biblioteka i informacja w komunikowaniu. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2000. ISSN 1230-7025.
  7. KOCÓJOWA, M. (red.). Edukacja na odległość. Nowe technologie w informacji i bibliotekarstwie. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2003, s. 20. ISSN 1505-9286.
  8. PINDLOWA, W. Informacja naukowa w komunikowaniu. In KOCÓJOWA, M. (red.). Zarządzanie i komunikowanie: tendencje rozwoju badań naukowych u progu XXI wieku. Kraków: Wydawnictwo UJ, 1999. ISBN 83-233-1301-6.
  9. WOJCIECHOWSKI, J. Praca z użytkownikiem w bibliotece. Warszawa: Wydawnictwo SBP, 2000. ISBN 83-87692-49-9.
  10. ZYBERT, E. B. (red.). Biblioteka w otoczeniu społecznym. Warszawa: Wydawnictwo SBP, 2000. ISBN 83-87629-48-0.
   


- Spis treści - Poprzedni - Następny

(c) 2004 EBIB
(c) 2000-2004 Biblioteka Główna Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

Szkolenie biblioteczne w kontekście rozwoju form komunikacji / Stanisława Wojnarowicz // W:Nowoczesna Biblioteka Akademicka : Olsztyn 20-21 maja 2004. - Dane tekstowe. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2004. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 9). -
Tryb dostępu : http://www.ebib.pl/publikacje/matkonf/nba/wojnarowicz.stanislawa.php . - Nowoczesna Biblioteka Akademicka - ISBN 83-915689-8-9