Ogólnopolska Konferencja Naukowa
Nowoczesna Biblioteka Akademicka
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Biblioteka Główna, Olsztyn 20-21 maja 2004

 

- Spis treści - Poprzedni - Następny

 
   
 

Marzena Świgoń
Zakład Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej
Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego
Olsztyn

"Library anxiety" - bariera informacyjna w bibliotekach akademickich

W tytule niniejszego referatu występują nazwy dwóch zjawisk opisanych w literaturze przedmiotu z dziedziny bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, nad którymi badania rozwijały się, jak do tej pory, dwutorowo. Tymczasem zakres obu pojęć częściowo pokrywa się, toteż zaistniała potrzeba przedstawienia teorii "library anxiety" w nawiązaniu do rozważań o szerszym zjawisku, tzn. o barierach informacyjnych.

"Library anxiety" (ang.), czyli obawa związana z korzystaniem z biblioteki (niepokój w bibliotece, lęk przed biblioteką)[1] , opisywane są w literaturze przedmiotu jako zespół nieprzyjemnych odczuć, takich jak: niepokój, niepewność, bezradność i zagubienie, których doświadcza początkujący użytkownik dużej biblioteki, np. akademickiej. Zjawisko to kojarzone jest z bibliotekami akademickimi, ponieważ właśnie w nich zostało zaobserwowane i na podstawie badań przeprowadzonych wśród użytkowników tych bibliotek - opisane.

"Bariera informacyjna" jest to przeszkoda utrudniająca, opóźniająca lub uniemożliwiająca korzystanie z informacji. W literaturze przedmiotu wyróżnia się kilkadziesiąt typów takich czynników, które najogólniej można podzielić np. na następujące cztery grupy[2] :

  1. związane z osobą użytkownika,
  2. interpersonalne,
  3. środowiskowe,
  4. związane ze źródłami informacji.

... lub inaczej[3], tzn.:

  1. bariery fizyczne,
  2. bariery psychologiczne,
  3. bariery kulturalne,
  4. bariery społeczne i edukacyjne.

Niewątpliwie odczuwanie niepokoju i bezradności w bibliotece, spowodowane m.in. niewiedzą, jak szukać potrzebnych informacji, jak korzystać z bibliotecznych systemów komputerowych, jest poważną barierą w dostępie do informacji. Zarówno bariery informacyjne, jak i "library anxiety" wywierają negatywny wpływ na zachowania użytkowników związane z poszukiwaniem informacji, z tym, że zakres "library anxiety" ograniczony jest do środowiska bibliotecznego, natomiast zakres "barier informacyjnych" poza to środowisko wykracza.

Kierując się pierwszą typologią, "library anxiety" można by zaliczyć do barier wynikających z charakterystyki osoby użytkownika, zaznaczając, że wpływ na powstawanie uczucia niepokoju w bibliotece mają także czynniki z innych grup barier, tzn. interpersonalnych oraz wynikających z charakterystyki źródła informacji, jakim jest w tym wypadku biblioteka. Biorąc pod uwagę drugą typologię - lęk przed biblioteką - można włączyć do grupy barier psychologicznych, podkreślając, że wpływ na powstanie tego negatywnego odczucia mają przeszkody ze wszystkich pozostałych grup.

Geneza i założenia teorii "library anxiety"

Chociaż teoria "library anxiety" powstała w latach osiemdziesiątych, to pierwsze wzmianki o barierach psychologicznych w korzystaniu z biblioteki można znaleźć w literaturze z dziedziny bibliotekoznawstwa i informacji naukowej z początku lat sześćdziesiątych. Otóż w amerykańskich badaniach z tego okresu, dotyczących opinii studentów o bibliotece uniwersyteckiej, stwierdzono, że większość, bo dwie trzecie badanych studentów (dokładnie 67%) podczas pierwszej wizyty w bibliotece czuła się   z a n i e p o k o j o n a   (użyto terminu "intimidate", ang. zastraszony). Z tego 48% badanych było "trochę" zaniepokojonych czy też onieśmielonych nową biblioteką, a 19% "bardzo" zdenerwowanych. Pozostali, tzn. jedna trzecia (33%), nie mieli takich odczuć. W tych badaniach stwierdzono też m.in., że studenci niechętnie zadają pytania bibliotekarzowi. Zdecydowana większość, tzn. 70% studentów, uważała bowiem, że ich pytania są "zbyt elementarne"[4] , innymi słowy unikała zadawania pytań, ponieważ czuła się skrępowana swoją niewiedzą.

Problemy psychologiczne oraz związane z edukacją w zakresie umiejętności informacyjnych były też podstawą jednej z najstarszych (także sprzed 40 lat) typologii barier informacyjnych[5] , określonych jako bariery w komunikacji między bibliotekarzem a użytkownikiem. Typologia ta obejmowała m.in.:
    brak wiedzy użytkownika o zbiorach biblioteki, ich wielkości i zawartości,
    brak wiedzy o dostępnych narzędziach informacyjno-wyszukiwawczych,
    brak znajomości terminologii używanej w tych narzędziach,
    niepewność i brak swobody użytkownika podczas zadawania pytania.

Od kilkudziesięciu lat teoretycy i praktycy bibliotekoznawstwa zwracają uwagę, że użytkownicy bibliotek, szczególnie mniej doświadczeni, mają trudności z korzystaniem z jej zbiorów i usług, a także z wyrażaniem swoich potrzeb informacyjnych.

Autorką teorii, a także terminu "library anxiety", była Constance A. Mellon z Uniwersytetu w Greenwille w Stanach Zjednoczonych. W przeprowadzonych przez nią badaniach empirycznych wzięło udział sześć tysięcy studentów, a ich zadaniem było opisanie pierwszego kontaktu z biblioteką akademicką, związanego z samodzielnym poszukiwaniem informacji na zadany przez wykładowcę temat. Okazało się, że przeważająca część młodzieży, około 80%, użyła w swoim opisie terminu "strach" lub jemu podobnych. Najczęściej powtarzały się takie określenia, jak: przerażony, przytłoczony, zagubiony, bezradny i zakłopotany, stąd nazwa zjawiska, czyli lęk (niepokój, obawy) w bibliotece. Mellon twierdziła, że wizyta w bibliotece akademickiej wywoływała u studentów I roku zaniepokojenie z kilku powodów: przerażała ich wielkość biblioteki, nie znali rozmieszczenia poszczególnych działów, nie wiedzieli, jak zacząć szukać potrzebnych im informacji i jak kontynuować ten proces.

Na podstawie wypowiedzi studentów C. Mellon ułożyła charakterystykę użytkowników odczuwających lęk przed biblioteką:

  1. Studenci odczuwający lęk przed biblioteką uważają, że nie posiadają wystarczających umiejętności do korzystania z niej, a przy tym wydaje im się, że innych studentów problem ten nie dotyczy.
  2. Brak potrzebnych w bibliotece umiejętności jest dla tych studentów uczuciem wstydliwym, dlatego niedostatki swojej wiedzy starają się ukryć.
  3. Studenci odczuwający lęk przed biblioteką unikają zadawania pytań bibliotekarzowi, ponieważ obawiają się, że może to zdemaskować ich niewiedzę[6] .

Badania nad "library anxiety" w bibliotekach amerykańskich

Kolejne badania nad nazwanym przez C. Mellon zjawiskiem podjęła Sharon L. Bostick. Na podstawie badań empirycznych, przeprowadzonych na początku lat dziewięćdziesiątych, także w środowisku studentów, stwierdziła, że na powstawanie "library anxiety" największy wpływ mają czynniki z pięciu grup; są to:

  1. Problemy związane z personelem biblioteki (barriers with staff), polegające na postrzeganiu bibliotekarzy jako nieprzystępnych i onieśmielających oraz zbyt zajętych, aby zadawać im pytania.
  2. Bariery afektywne (affective barriers), czyli negatywne odczucia studentów dotyczące ich własnych umiejętności korzystania z biblioteki, połączone z przekonaniem, że inni takie umiejętności mają.
  3. Komfort w bibliotece (comfort with the library), tzn. postrzeganie biblioteki jako miejsca niemiłego, niezbyt bezpiecznego oraz niezapewniającego spokoju i komfortu.
  4. Wiedza o bibliotece (knowledge of the library), czyli o rozmieszczeniu jej działów, o funkcji, jaką spełniają.
  5. Bariery mechaniczne (mechanical barriers), związane z korzystaniem z urządzeń technicznych znajdujących się w bibliotece, takich jak: komputery, drukarki komputerowe, czytniki mikrofilmów, kserokopiarki, automaty do rozmieniania pieniędzy[7] .

Dzisiaj, za sprawą S. Bostick, zjawisko "library anxiety" kojarzone jest z wyżej wymienionymi pięcioma komponentami.
Dalsze badania w zakresie "library anxiety", prowadzone wśród studentów amerykańskich przez Qun G. Jiao i Anthonego J. Onwwuegbuzie, pozwoliły na dokładniejszą charakterystykę osób najbardziej narażonych na odczuwanie tego rodzaju stresu. Badacze ci skoncentrowali się na związkach (korelacjach) pomiędzy poziomem lęku przed biblioteką a innymi cechami studentów, zarówno cechami osobowości, jak i demograficznymi.

Ważnym wnioskiem z ich badań jest fakt, że osoby narażone na lęk przed biblioteką nie są z natury lękliwe i podatne na stres w innych sytuacjach życiowych, jak mogłoby się wydawać. Natomiast są to osoby, które m.in. dążą do perfekcjonizmu narzuconego przez środowisko, tzn. rodzinę, nauczycieli, kolegów. Są to osoby, które mają tendencję do odkładania ważnych zadań na później, np. z powodu strachu przed popełnieniem błędu. To studenci, którzy mają dużą motywację do nauki, ale brakuje im wytrwałości w dążeniu do celu, a także pewnych dobrych nawyków będących kluczem do efektywnej nauki[8] . Ponadto są to osoby, które łączą naukę z pracą zawodową, osiągają bardzo dobre wyniki na studiach, lecz rzadko, z powodu braku czasu, odwiedzają bibliotekę[9] . Wśród użytkowników bibliotek amerykańskich wyjątkowo wysoki poziom lęku przed biblioteką odczuwają obcokrajowcy, nieznający dobrze języka angielskiego (wpływ barier kulturowych i językowych na powstawanie obaw w bibliotece). O problemach, jakie napotykają przedstawiciele mniejszości narodowych, można przeczytać też w innych pracach, niezwiązanych bezpośrednio z tematem "library anxiety"[10] . Z badań Jiao i Onwuegbuzie wynika, że odczuwanie niepokoju związanego z korzystaniem z biblioteki związane jest też z płcią respondentów, mianowicie częściej odczuwają go mężczyźni niż kobiety. Wiadomo ponadto, że zdecydowanie bardziej narażeni na "library anxiety" są studenci I roku w porównaniu z ich starszymi kolegami.

Badania nad "library anxiety" w bibliotekach polskich

W Polsce badania związane z "library anxiety" przeprowadzono, jak do tej pory, dwukrotnie: w 2001 r. w Olsztynie oraz w 2003 r. w Krakowie. Celem pierwszych badań było stwierdzenie, czy w ogóle problem "library anxiety" dotyczy polskich studentów, oraz które z pięciu zmiennych przyczynowych, zidentyfikowanych na gruncie amerykańskim, mają największe znaczenie dla naszych studentów. Grupę respondentów stanowiło 86 studentów I roku Wydziału Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. Kolejne badania, przeprowadzone z użyciem tego samego kwestionariusza, co pierwsze, lecz wśród studentów nauk technicznych, umożliwiły porównanie uzyskanych wyników i stwierdzenie, czy rodzaj studiowanej dziedziny wpływa na odczuwanie obaw w bibliotece. Grupę respondentów w tym wypadku stanowiło 74 studentów I roku Wydziału Wiertnictwa Nafty i Gazu Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie[11] .

Badania składały się z dwóch części. W pierwszej, dla której inspiracją były badania Constance Mellon, poproszono respondentów o opisanie wrażeń z pierwszego poszukiwania informacji na zadany przez wykładowcę temat. Niestety, w badaniach wśród studentów AGH nie uzyskano wystarczającej liczby odpowiedzi, aby wyciągnąć wnioski statystyczne, toteż poniżej przedstawiono tylko wyniki z badań na UWM. W drugiej części, zainspirowanej wnioskami Sharon Bostick, studenci mieli ustosunkować się do pięciu stwierdzeń związanych z ich opinią o bibliotece oraz o własnych umiejętnościach korzystania z niej. W tym wypadku możliwe było porównanie wyników uzyskanych wśród studentów nauk humanistycznych oraz technicznych.

Wyniki badań - część 1.

Materiał zebrany w części pierwszej w badaniach olsztyńskich to ponad sto stron indywidualnych opinii i komentarzy, składających się na obraz wrażeń z pierwszego samodzielnego poszukiwania informacji na zadany temat w bibliotece akademickiej. Niestety, przeważająca część tych wypowiedzi była opisem różnych trudności i problemów, na jakie napotkali badani studenci (ponad 80% opisów). Wykaz opisywanych problemów przedstawia tabela 1.

Tabela 1. Rodzaje przeszkód napotykanych przez studentów w bibliotece - na podstawie opisów wrażeń z poszukiwania informacji (UWM, 2001 r.)

Lp.Rodzaj przeszkody (bariery informacyjnej)L=84%
1.Brak źródeł lub niewystarczająca liczba egzemplarzy danego tytułu w bibliotece akademickiej3744,1
2.Bariera psychologiczna (uczucie niepewności, zagubienia, niepokoju uczucie wstydu, opór przed zadawaniem pytań)3541,6
3.Problemy w korzystaniu z katalogów komputerowych2125,0
4.Długi czas oczekiwania na zarezerwowaną książkę1720,2
5.Niemożność robienia odbitek kserograficznych.146,7
6.Brak pomocy ze strony bibliotekarza (bariery interpersonalne)1113,1
7.Konieczność przeszukiwania dwóch katalogów: kartkowego (nabytki sprzed 1993 r.) i komputerowego (nowsze zbiory)1012,0
8.Zbyt mała liczba stanowisk komputerowych78,3
9.Niewiedza, jak zacząć proces poszukiwania informacji67,1
10.Problemy wyszukiwania w kartkowym katalogu rzeczowym wg UKD56,0

Dane w tabeli pokazują, jak ważne miejsce wśród różnych barier informacyjnych zajmują bariery psychologiczne użytkowników. Gdyby uznać je za osobną kategorię, chociaż wiadomo, że wpływ na ich powstawanie mają inne czynniki (nie tylko zresztą te zawarte w tabeli), to zajmowałyby wysoką drugą pozycję wśród barier informacyjnych. Pod pojęciem bariery psychologicznej kryją się te wypowiedzi studentów, w których znaleziono określenia typu: niepokój, lęk, obawa, zagubienie, wstyd itp. Z pierwszej części badań wynikało, że około 40% studentów odczuwało niepokój związany z poszukiwaniem potrzebnych im informacji[12] .

Wyniki badań - część 2.

W drugiej części badań studenci mieli w stosunku do każdego z zaproponowanych stwierdzeń (wymieniono je pod tabelą 2) określić swoje stanowisko w skali od 1 do 5, gdzie odpowiedź "1" (w tabeli 2 i na wykresach "zdecydowanie tak") oznaczała całkowitą zgodę ze stwierdzeniem, czyli brak obaw w danym zakresie, natomiast "5" (w tabeli 2 i na wykresach "zdecydowanie nie") - brak zgody. Odpowiedź "3" była wyrazem zgody połowicznej, toteż w niniejszym referacie przydzielono jej odpowiednik "trudno powiedzieć", chociaż w pierwotnych badaniach użyto określenia "zgoda ze stwierdzeniem w 50%". Ponadto, trzeba zaznaczyć, że nazwy pięciu grup barier były tłumaczeniem oryginalnych angielskich terminów, natomiast zaproponowane stwierdzenia zostały ułożone przez autorkę niniejszego referatu i dostosowane do warunków panujących w okresie prowadzenia badań (2001 r.) w Bibliotece Zbiorów Humanistycznych UWM w Olsztynie (zob. bariery mechaniczne).

Rozkład odpowiedzi w obu grupach respondentów, tzn. wśród studentów nauk humanistycznych (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski) oraz studentów nauk technicznych (Akademia Górniczo-Hutnicza), porównano za pomocą testu chi-kwadrat. W obliczeniach przyjęto poziom istotności: p = 0,001. Uzyskane wyniki przedstawia tabela 2. W omówieniu wyników zwracano uwagę na liczbę odpowiedzi "4" i "5", świadczących o odczuwaniu obaw w omawianym zakresie, oraz na liczbę odpowiedzi "1" i "2", wskazującą na brak lub niewielkie obawy.

Tabela 2. Rozkład odpowiedzi dotyczących pięciu komponentów "library anxiety"
uzyskanych wśród studentów nauk humanistycznych (UWM, 2001) oraz technicznych(AGH, 2003).
Test chi-kwadrat, p - poziom istotności.

*stwierdzenia zaproponowane w kwestionariuszu:
Bariery związane z personelem biblioteki - Nie mam żadnych oporów przed proszeniem o pomoc bibliotekarzy. Nie unikam zadawania im pytań.
Bariery afektywne - Czuję, że mam odpowiednie i wystarczające umiejętności do samodzielnego i efektywnego korzystania z biblioteki.
Komfort w bibliotece - Bibliotekę postrzegam jako miejsce miłe i bezpieczne. Czuję się w niej komfortowo.
Wiedza o bibliotece - Wiem, gdzie są zlokalizowane poszczególne działy w bibliotece oraz jakie materiały i źródła można w nich znaleźć.
Bariery mechaniczne - Umiem samodzielnie i efektywnie korzystać z komputerowych systemów informacyjnych.

Podobieństwa w wynikach na UWM i AGH:

W i e d z a  o  b i b l i o t e c e

Problem niewystarczającej wiedzy o swojej bibliotece akademickiej, a ściślej o tym, jakie materiały i w jakich działach biblioteki można znaleźć, okazał się jednym z najważniejszych komponentów "library anxiety" wśród polskich studentów. W hierarchiach czynników (ułożonych na podstawie ogólnej liczby przyznanych punktów, a przedstawionych na końcu referatu) problem ten znalazł się na pierwszej (AGH) i na drugiej pozycji (UWM). Zastanawia znikoma liczba studentów (w przypadku AGH - brak studentów), którzy wyrazili całkowitą zgodę z przytoczonym stwierdzeniem (UWM - 4,7%; AGH - 0%). Duża lub bardzo duża niepewność w odniesieniu do własnej wiedzy o bibliotece charakteryzowała niespełna 30% respondentów w obu grupach, w tym 6% studentów nauk humanistycznych oraz 12% z nauk technicznych przyznało się do zupełnej niewiedzy z tego zakresu.

K o m f o r t  w  b i b l i o t e c e

W tym wypadku wyniki uzyskane na obu uczelniach były najbardziej zbliżone do siebie w porównaniu z pozostałymi czterema stwierdzeniami. Podobna grupa ankietowanych uznała swoją bibliotekę akademicką za miejsce miłe, bezpieczne i komfortowe (po około 40%), natomiast przeciwnego zdania był co czwarty student z AGH i co piąty z UWM. W hierarchiach czynników w dwóch grupach, komfort w bibliotece znalazł się na trzecim miejscu.

B a r i e r y  z w i ą z a n e   z  p e r s o n e l e m  b i b l i o t e k i

Postrzeganie bibliotekarzy jako nieprzystępnych i wynikająca z tego niechęć do zadawania im pytań jest najmniej istotnym problemem ze wszystkich pięciu grup (ostatnie miejsce w hierarchiach). Problem ten dotyczył co piątego studenta z UWM i mniej więcej co trzeciego z AGH. Ponad połowa respondentów nie miała żadnych (lub większych) oporów przed zadawaniem pytań bibliotekarzowi.
Różnice w wynikach na UWM i AGH (p < 0,001):

B a r i e r y  m e c h a n i c z n e

W literaturze przedmiotu pojęcie "barier mechanicznych" obejmuje, jak już wspomniano, trudności związane z obsługą wszelkich urządzeń technicznych, znajdujących się w bibliotece: komputerów, drukarek, kserokopiarek, czytników mikrofilmów, automatów do rozmieniania pieniędzy. Ponieważ w okresie prowadzenia badań (2001 r.) w Bibliotece Humanistycznej UWM studenci samodzielnie korzystali jedynie z komputerowych systemów wyszukiwawczych, zakres tego pojęcia ograniczono do umiejętności obsługi dwóch systemów, tzn. baz danych BN w systemie MAK oraz katalogu komputerowego w systemie HORIZON. Analogicznie w badaniach na AGH pojęcie to odnosiło się do obowiązującego tam systemu, tzn. VTLS.

W dwóch badanych grupach studentów zaobserwowano bardzo istotne statystycznie różnice. Otóż studenci nauk humanistycznych mieli zdecydowanie więcej problemów z korzystaniem z komputerowych systemów wyszukiwawczych niż studenci nauk technicznych. Z zaproponowanym stwierdzeniem zgodziło się tylko 23,3% studentów I roku UWM i prawie trzykrotnie więcej, bo 60% studentów I roku AGH. W związku z tym w hierarchiach - bariery mechaniczne znalazły się na pierwszym miejscu wśród humanistów i na czwartym wśród studentów nauk technicznych.

B a r i e r y  a f e k t y w n e

Bariery afektywne, czyli odczucia studentów co do własnych umiejętności samodzielnego korzystania z biblioteki, są poważniejszym problemem wśród studentów nauk technicznych niż humanistycznych. Istotne różnice zaobserwowano w odpowiedziach świadczących o całkowitej niezgodzie z zaproponowanym stwierdzeniem, tzn. na AGH było to 24% respondentów, podczas gdy na UWM tylko 2%. W hierarchiach barier ten komponent "library anxiety" znalazł się na drugim miejscu w przypadku studentów nauk technicznych i czwartym wśród humanistów.

Porównanie wyników badań nad "library anxiety" prowadzonych w obu bibliotekach, tzn. Bibliotece Humanistycznej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie oraz Bibliotece Głównej Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, przedstawiono dodatkowo na poniższych wykresach.

Kliknij by powiększyć
Kliknij by powiększyć       Kliknij by powiększyć
Kliknij by powiększyć       Kliknij by powiększyć

Hierarchie barier:

UWM
Studenci I roku nauk humanistycznych
AGH
Studenci I roku nauk technicznych
1. Bariery mechaniczne1. Wiedza o bibliotece
2. Wiedza o bibliotece2. Bariery afektywne
3. Komfort w bibliotece3. Komfort w bibliotece
4. Bariery afektywne4. Bariery mechaniczne
5. Bariery związane z personelem5. Bariery związane z personelem

Wnioski z badań

Na podstawie wyników części pierwszej badań polskich można stwierdzić, że:

  1. Trudności w poszukiwaniu informacji w bibliotece napotyka ok. 80% studentów I roku.
  2. Odczuwanie niepokoju związanego z korzystaniem z biblioteki akademickiej dotyczy ok. 40% studentów I roku.
  3. Istnieją przesłanki do ustalenia szóstego komponentu "library anxiety" (przynajmniej w warunkach mniejszych bibliotek akademickich), tzn. brak źródeł w bibliotece (w literaturze przedmiotu istnieje termin "resource anxiety", czyli obawa związana z brakiem źródła). Brak źródeł może wynikać albo z braku zakupu (prenumeraty) materiałów, albo z braku wystarczającej liczby egzemplarzy danego tytułu. W opisanych tu badaniach niemal połowa respondentów spotkała się z tym problemem, a z przeprowadzonych przez autorkę badań także w innych grupach użytkowników[13] wynika, że jest to jedna z najpoważniejszych, najbardziej uciążliwych barier związanych z korzystaniem z bibliotek.

Wyniki uzyskane z drugiej części badań pozwalają na wyciągnięcie następujących wniosków:

  1. Na poziom niepokoju związanego z wizytą w bibliotece największy wpływ wśród polskich studentów ma niewystarczająca wiedza o bibliotece (pierwsze i drugie miejsce w hierarchiach). Innymi słowy, nasi studenci pod koniec I roku studiów wciąż nie mają wystarczającej wiedzy o swojej bibliotece akademickiej, tzn. o lokalizacji działów, o funkcji, jaką one spełniają, o rodzajach źródeł, jakie można w nich znaleźć. Oznacza to, że szkolenia biblioteczne, połączone z oprowadzaniem po bibliotece (zakładając, że w ogóle miały miejsce), z pewnością nie wystarczają.
  2. Najmniejsze znaczenie w powstawaniu niepokoju w bibliotece mają bariery związane z personelem biblioteki (ostatnie miejsce w hierarchiach).
  3. Istnieją różnice w odczuwaniu "library anxiety" związane z rodzajem studiowanych nauk. Dotyczą one przede wszystkim barier mechanicznych, w znaczeniu problemów związanych z korzystaniem z komputerowych systemów wyszukiwawczych (takich jak: biblioteczne katalogi komputerowe i inne bazy dostępne w sieci uczelnianej). Więcej takich problemów napotykają humaniści w porównaniu ze studentami nauk technicznych (zgodę z zaproponowanym stwierdzeniem wyraziło około 23% humanistów w porównaniu z 60% studentów z kierunków technicznych). Wydaje się oczywiste, że studenci nauk technicznych są lepiej zorientowani i zainteresowani nowymi technologiami niż humaniści, jednak nie można też wykluczyć wpływu systemów stosowanych w obu bibliotekach (Horizon i VTLS) na uzyskane wyniki. Potrzebne są więc dalsze badania porównawcze w grupach studentów różnych kierunków, lecz korzystających z tego samego systemu komputerowego. Istotne różnice stwierdzono też w odniesieniu do barier afektywnych, tzn. większa grupa studentów nauk technicznych ma wyraźne przekonanie (odczucie), że ich umiejętności potrzebne w bibliotece (information skills) są stanowczo niewystarczające (24% w stosunku do 2% humanistów; odsetek osób nieodczuwających barier afektywnych był podobny, po około 50%). Innymi słowy, pomimo trudności w korzystaniu z katalogów komputerowych, humaniści wydają się być bardziej zaprzyjaźnieni ze środowiskiem biblioteki niż studenci kierunków technicznych.

Podsumowanie

U źródła problemów związanych z odczuwaniem lęku przed korzystaniem z biblioteki leżą z pewnością niewystarczające umiejętności użytkowników. Dlatego bezdyskusyjna wydaje się potrzeba zwiększenia liczby godzin "Przysposobienia bibliotecznego" na I roku studiów i dostosowania jej formy do potrzeb i oczekiwań studentów. Z pewnością na tych szkoleniach należy poinformować studentów o tym, że odczuwanie niepokoju i bezradności podczas pierwszych wizyt jest zupełnie normalne i zachęcić do zwracania się o pomoc do bibliotekarzy [14], zapewniając, że otrzymają odpowiedź nawet na najbardziej elementarne pytania. Z drugiej strony zjawisko to w największym stopniu dotyczy osób niedoświadczonych w zakresie korzystania z nowoczesnej biblioteki akademickiej, od których trudno oczekiwać adekwatnych umiejętności, dlatego niektórzy bibliotekarze podkreślają, że jeszcze ważniejszą sprawą jest otwarta i pozytywna postawa w stosunku do biblioteki i bibliotekarzy, a tę należy kształtować w szkole średniej, a nawet jeszcze wcześniej[15] . Należałoby więc zachęcić bibliotekarzy z bibliotek akademickich i szkolnych do nawiązania współpracy, np. do organizowania wycieczek gimnazjalistów i licealistów do biblioteki akademickiej.

Miejmy świadomość, że w przełamywaniu barier wywołujących uczucie lęku przed biblioteką bardzo dużo mogą zrobić sami bibliotekarze, począwszy od zadbania o wystrój pomieszczeń, przez przygotowywanie odpowiednich instrukcji i szkoleń[16] dla użytkowników, chętne służenie im pomocą, a skończywszy na rozpowszechnianiu informacji o istnieniu takiego zjawiska, jak "library anxiety" w środowisku bibliotekarskim[17] , co także dzięki tej konferencji uczyniono.

Przypisy

[1] Istnieje potrzeba stworzenia polskiego terminu, adekwatnego i możliwie krótkiego. Na niniejszej konferencji padła propozycja, autorstwa dr. Artura Jazdona, "bibliofobia", jednak fobia jest chyba zbyt mocnym określeniem w stosunku do angielskiego "anxiety"... Może są jeszcze inne propozycje?

[2] WILSON, T.D. Information behaviour: an interdisciplinary perspective. Information Processing & Management 1997, Vol. 33, nr 4, s. 556-562.

[3] VANES, S.I. Do you communicate? Library Management 1993, Vol. 14, nr 2, s. 19-23.

[4] LINE, M.B. Student attitudes to the University Library: a survey at Southampton University. Journal of Documentation 1963, Vol. 19, nr 3, s. 110-113.

[5] MOUNT, E. Communication Barriers and the Reference Question. Special Libraries 1966, no. 8, s. 575-578.

[6] MELLON, C.A. Library Anxiety: a grounded theory and its development. College & Research Libraries 1986, Vol. 47, nr 2, s. 160-165.

[7] BOSTICK, S.L. The development and validation of the Library Anxiety Scale, PhD Dissertation. Wayne State University, 1992. Za Qun G. Jiao i Anthony J. Onwuegbuzie. (przyp. 5, 8, 9 i inne publikacje tych autorów).

[8] JIAO, S.L., ONWUEGBUZIE, A.J. Library anxiety and characteristic strengths and weaknesses of graduate students'study habits. Library Review 2001, Vol. 50, nr 2, s. 77.

[9] Inne cechy osób narażonych na odczuwanie lęku przed biblioteką oraz literatura do tematu zob. ŚWIGOŃ, M. "Library anxiety", czyli lęk przed biblioteką. Bibliotekarz 2002, nr 4, s. 13-14. Bibliografia do tematu "library anxiety" zob. też Mississippi State University [on-line]. Last updated 9/08/04 [dostęp 11 maja 2004]. Bibliography: Library anxiety. Dostępny w World Wide Web: http://nt.library.msstate.edu/li/lib_anxiety_bib.asp.

[10] LIU, Z. Difficulties and characteristics of students from developing countries in using american libraries. College & Research Libraries 1993, Vol. 54, nr 1, s. 25 - 31; LIU, M., REDFERN, B. Information-seeking behaviour of multicultural students: a case study at San Jose State University. College & Research Libraries 1997, Vol. 58, nr 4, s. 348 - 354.

[11] Materiały z tych badań [w posiadaniu autorki referatu] są częścią pracy magisterskiej pani Barbary Wójcik, pt. Bariery w korzystaniu z informacji. Badanie studentów jako użytkowników informacji, napisanej pod kierunkiem prof. UJ dr hab. W. Pindlowej, obronionej na Uniwersytecie Jagiellońskim w 2003 r.

[12] Wyniki z tej części badań i cytaty z wypowiedzi respondentów zob. ŚWIGOŃ, M. Poszukiwanie informacji w bibliotece jako źródło niepokoju - badania wśród studentów. Praktyka i Teoria Informacji Naukowej i Technicznej 2002, nr 1, s. 13-14; tenże, Problemy użytkowników a biblioteka idealna. Bibliotekarz 2003 nr 6, s. 3-4.

[13] ŚWIGOŃ, M. Bariery informacyjne w środowisku naukowym - badania pilotażowe. Przegląd Biblioteczny 2003, nr 4 [w druku].

[14] MELLON, C.A. Library Anxiety, s. 164.

[15] JOSEPH, M.E. The cure for library anxiety - it may not be what you think. Catholic Library World 1991, Vol. 63, nr 2, s. 111-114.

[16] Ciekawe propozycje takich szkoleń przedstawiono na tej konferencji, zob. referaty WILKIN, M., SKŁAD, M. Przysposobienie biblioteczne on-line. Z doświadczeń e-learningu na Uniwersytecie Warszawskim oraz WOJNAROWICZ, S. Komunikacja w bibliotece uczelnianej na tle rozwoju technologii informatycznych. Z doświadczeń BG UMCS.

[17] WESTBROOK, L., DeDECKER, S. Supporting user needs and skills to minimize library anxiety: considerations for academic libraries. Reference Service Expertise 1993, nr 40, s. 43 - 51.

   


- Spis treści - Poprzedni - Następny

(c) 2004 EBIB
(c) 2000-2004 Biblioteka Główna Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

"Library anxiety" - bariera informacyjna w bibliotekach akademickich / Marzena Świgoń // W:Nowoczesna Biblioteka Akademicka : Olsztyn 20-21 maja 2004. - Dane tekstowe. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2004. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 9). -
Tryb dostępu : http://www.ebib.pl/publikacje/matkonf/nba/swigon.marzena.php . - Nowoczesna Biblioteka Akademicka - ISBN 83-915689-8-9