Ogólnopolska Konferencja Naukowa
Nowoczesna Biblioteka Akademicka
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Biblioteka Główna, Olsztyn 20-21 maja 2004

 

- Spis treści - Poprzedni - Następny

 
   
 

Ewa Dobrzyńska-Lankosz
Biblioteka Główna AGH
Kraków

Digitalizacja zbiorów bibliotecznych jako jedna z form wspomagania procesu dydaktycznego

Wprowadzenie

Zanim powszechne stały się komputery, zanim sprawnie zaczęły one funkcjonować w sieci, znane były formy zdalnego nauczania za pośrednictwem radia. Rozwiązania takie stosowano głównie w krajach o licznych, małych skupiskach ludzi oddalonych od szkół o setki kilometrów, np. w Australii, Stanach Zjednoczonych. Zdalne nauczanie w tej formie obejmowało głównie edukację na poziomie podstawowym i średnim. Kształcenie na poziomie wyższym miało charakter stacjonarny i odbywało się w ośrodkach uniwersyteckich.

W okresie późniejszym pewną rolę we wspomaganiu nauczania zaczęła odgrywać telewizja. Także dzisiaj niektóre szkoły prowadzą kursy czy szkolenia w oparciu o przekazy telewizyjne.

Nowe perspektywy dla zdalnego nauczania pojawiły się wraz z rozwojem informatyki i telekomunikacji i upowszechnieniem się komputerów. Inicjatorami nauczania na odległość lub wspomagania nauczania z wykorzystaniem komputerów i sieci teleinformatycznych w większości stały się ośrodki uniwersyteckie, które dzisiaj do tej formy nauczania przywiązują coraz większą wagę. Poza indywidualnymi programami poszczególnych uczelni, odnotowuje się także przykłady wspólnych przedsięwzięć (np. OKNO[1] ).

Zasadniczo edukacja na odległość ma zastosowanie jako element wspomagający procesy dydaktyczne (uzupełnienie wiedzy lub ułatwienie dostępu do niej). Niebagatelną rolę w procesie zdalnego nauczania odgrywają materiały dydaktyczne, które dla każdego przedmiotu muszą być starannie przygotowane. Powstają zatem programy komputerowe, zawierające nie tylko określony zasób wiedzy, ale także wyposażone w narzędzia umożliwiające kontrolę stopnia przyswojenia wiedzy przez uczącego się. Materiałami są także same źródła wiedzy. O ile przygotowanie pierwszej grupy materiałów leży w obowiązkach i kompetencjach nauczyciela, o tyle dostęp do drugiej grupy na ogół organizują biblioteki szkół.

Elektroniczne źródła wiedzy - to zarówno kupowane w wyspecjalizowanych firmach komercyjnych bazy danych (bibliograficzne, abstraktowe, faktograficzne itp.), czasopisma i książki elektroniczne, jak i źródła tworzone przez biblioteki.

Proces budowania przez biblioteki baz danych trwa od wielu lat, natomiast działania w zakresie digitalizacji zbiorów biblioteki podejmują od niedawna. Opracowywane są projekty, w ramach których między innymi określa się rodzaje zbiorów przeznaczanych do digitalizacji. Na ogół są to stare zbiory, co do których wygasły już prawa autorskie, w tym także Narodowy Zasób Biblioteczny, regionalia i wreszcie podręczniki, głównie wydane przez daną uczelnię. Najrzadziej digitalizowane są monografie wydane przez duże wydawnictwa profesjonalne (PWN, WKiŁ, WNT i in.). Wszystkie wymienione rodzaje zbiorów w mniejszym lub większym stopniu mogą wspomagać procesy dydaktyczne, szczególnie gdy ich wersje cyfrowe udostępniane są w sieciach komputerowych.

Biblioteka cyfrowa - problemy do rozwiązania

Co to jest biblioteka cyfrowa? Czy opracowano jej koncepcję? Czy biblioteka taka powinna stanowić odrębny zbiór? Jakie dokumenty powinna zawierać? Co powinno stanowić podstawową jednostkę opisywaną w bibliotece?

Te i podobne pytania stawiamy sobie od dłuższego czasu i wciąż nie potrafimy na nie jednoznacznie odpowiedzieć. W odczuciu części osób badających metody udostępniania zasobów, biblioteka cyfrowa powinna stanowić odrębny zbiór, w którym zawarte są wyłącznie dokumenty elektroniczne. Takie biblioteki powstają zatem na bazie odrębnego oprogramowania. Niewątpliwą zaletą programów do obsługi bibliotek cyfrowych są narzędzia umożliwiające kontrolę dostępu do baz. Każdemu dokumentowi można zatem przypisać odpowiednie kategorie określające poziom dostępu do dokumentów, a użytkownikowi - zróżnicowane uprawnienia (prawo do przeglądania, wydruku, kopiowania itp.). Natomiast struktura bazy na ogół jest bardzo uproszczona, co sprawia, że już w przypadku nieco bardziej skomplikowanego opisu bibliograficznego nie ma możliwości opisania dokumentu w sposób kompletny. Brak odsyłaczy, powiązań sprawia, że po wprowadzeniu zaledwie kilkudziesięciu opisów powstaje duży szum informacyjny, dokumenty są trudne do odszukania i zidentyfikowania.

Jeśli zatem wyżej wymienione programy nie spełniają wszystkich oczekiwań, to może do obsługi pełnych tekstów, które chcemy udostępniać w sieci, można by wykorzystać zintegrowane systemy biblioteczne? Czym są takie systemy i czemu służą? W wielkim uproszczeniu można powiedzieć, że obecnie zintegrowane systemy biblioteczne wykorzystywane są do tworzenia komputerowych katalogów bibliotecznych i obsługi wypożyczeń. Czy zatem baza, zawierająca dane katalogowe, może być powiązana z dokumentami elektronicznymi? Systemy zintegrowane dają takie możliwości, zatem odpowiedź brzmi - tak. Jakie są zalety tego rozwiązania w stosunku do poprzedniego? Otóż biblioteczne systemy zintegrowane wyposażone są w komplet narzędzi niezbędnych do opisu różnych typów dokumentów. W czym zatem problem?

Jest kilka wątpliwości. Po pierwsze, zdaniem części bibliotekarzy, informatyków i wielu użytkowników, w uzasadnionych przypadkach jednostką opisywaną w bibliotece cyfrowej powinna być część niesamoistna dokumentu. Głównie chodzi o opisy poszczególnych referatów w materiałach konferencyjnych i rozdziałów w książkach, w których każdy rozdział napisany został przez innego autora. Może także pojawić się potrzeba opisywania oddzielnie poszczególnych artykułów w czasopismach wydawanych przez daną instytucję. Takie rozwiązanie pozostaje w sprzeczności z dotychczasowym pojęciem katalogu bibliotecznego.

Po drugie, jeśli nawet dana biblioteka zdecydowałaby się na powyższe rozwiązanie, to czy ma ono pozostać na poziomie bazy lokalnej, czy taką koncepcję należałoby zastosować także wobec narodowego katalogu centralnego?

Kolejne zagadnienie to pytanie o mechanizmy kontroli dostępu do danych. Czy zintegrowane systemy biblioteczne posiadają moduły zarządzania bibliotekami cyfrowymi? Jeśli tak - to czy biblioteki zdobędą odpowiednie środki, by takie dodatkowe oprogramowanie zakupić?

Od pewnego czasu bibliotekarze i informatycy podejmują próby odpowiedzi na powyższe pytania. Mówi się o dokonaniu podstawowych rozstrzygnięć na poziomie ogólnopolskim. Wiele bibliotek chciałoby podjąć w tym zakresie współpracę, ale dopóki nie odpowiemy sobie na postawione wyżej pytania, trudno będzie podjąć dalsze kroki. Prawdopodobnie można by zintensyfikować prace, gdyby powstał program ogólnopolski, na który znalazłyby się stosowne środki finansowe. Na razie nadziei na dotacje nie ma. A czy istnieją szanse na powstanie w najbliższym czasie spójnego programu budowy biblioteki cyfrowej?

Przykłady bibliotek cyfrowych w Polsce wspomagających procesy dydaktyczne

Obecnie w Polsce realizowanych jest kilka pilotażowych projektów digitalizacji zbiorów. Spośród nich wymienić należy między innymi projekt realizowany w Akademii Górniczo-Hutniczej (AGH) oraz inicjatywę poznańską pod nazwą Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa.

Eksperymentalny program pod nazwą "Elektroniczna archiwizacja skryptów AGH" uruchomiony został w 1999 r. w Bibliotece Głównej AGH. Idea projektu zrodziła się na skutek rozważań nad sposobem rozwiązania problemu braku w zbiorach biblioteki odpowiedniej liczby egzemplarzy starszych, niewznawianych, a wciąż poszukiwanych skryptów uczelnianych AGH. Projekt stał się zaczątkiem większego projektu obejmującego dzisiaj nie tylko skrypty uczelniane, ale i materiały konferencyjne, monografie, dzieła zaliczane do Narodowego Zasobu Bibliotecznego (głównie starodruki oraz druki XIX-wieczne). Projekt digitalizacji zbiorów wpisał się także w rozpoczęty wówczas przez władze AGH program, który zakładał wykorzystanie środków i metod informatycznych dla wspomagania nauczania poprzez włączenie do Internetu całej uczelni oraz miasteczka studenckiego.

Do udostępniania zasobów cyfrowych wykorzystywany jest zintegrowany system biblioteczny VIRTUA (wcześniej VTLS). W bazie katalogowej, obsługiwanej przez wyżej wymieniony system, równolegle występują opisy bibliograficzne książek w formie papierowej i w formie elektronicznej. Użytkownik korzystający z katalogu komputerowego AGH może zatem nie tylko uzyskać informację o zasobach biblioteki, ale także - w przypadku dokumentu elektronicznego - sięgnąć do pełnego tekstu książki. Zasób pozycji udostępnianych w tej formie wynosi obecnie ok. 70 pełnych tekstów książek (w tym ok. 25 skryptów uczelnianych, ok. 25 monografii, ok. 20 druków XIX-wiecznych). Sieciowo nie są udostępniane jedynie wersje elektroniczne starodruków.

Jednostką opisywaną w bazie katalogowej są dokumenty samoistne piśmienniczo i wydawniczo. Takie podejście stosuje się także do dokumentów elektronicznych. Przykładowo, zdigitalizowane materiały konferencyjne opisywane są jako całość; nie opisuje się poszczególnych referatów. Z uwagi jednak na obserwowane tendencje do poszukiwania przez użytkowników fragmentów (referaty, rozdziały, artykuły) wyżej wymienionych dokumentów, postanowiono zorganizować do nich dodatkowy dostęp ze strony domowej biblioteki. Wszystkie dokumenty podzielono na kilka grup: skrypty, monografie i materiały konferencyjne ("Inne książki"), druki XIX-wieczne. W każdym dziale dokumenty danej grupy ułożone są alfabetycznie według autorów. Listy - w przypadku materiałów konferencyjnych i rozdziałów książek - odsyłają do fragmentów dokumentu. Jest to zasadnicza różnica pomiędzy prezentacją danych w systemie zintegrowanym a prezentacją z poziomu strony domowej. Przeszukiwanie list bez mechanizmów wyszukiwawczych jest - w miarę przyrastania liczby dokumentów - coraz bardziej uciążliwe, zatem wkrótce ten sposób udostępniania dokumentów trzeba będzie zawiesić.

Na podstawie prowadzonych statystyk można stwierdzić, że wzrasta zainteresowanie użytkowników dostępem do wersji cyfrowej skryptów. Im więcej dokumentów w bazie, tym większy popyt na dostęp do tego typu dokumentów.

   Rok   Liczba "wejść"
na stronę domową
do pełnych tekstów[2]
   20007.279
   200114.729
   200225.815
   200340.293

Barierą hamującą tempo prac nad digitalizacją jest trud, jaki każdorazowo trzeba podjąć, by pozyskać zgodę autora (autorów) książki na utworzenie wersji elektronicznej i udostępnienie dzieła w sieci. W większości przypadków autorzy taką zgodę wyrażają, niemniej poszukiwanie ich i pozyskiwanie podpisów na oświadczeniach często wydłuża się w czasie. Sprawa dodatkowo komplikuje się, gdy zależy nam na udostępnieniu w sieci jakiegoś dzieła, które ukazało się w wydawnictwie pozauczelnianym. Pertraktacje z wydawcami trwają czasem kilka miesięcy.

W 2001 r. po raz pierwszy zaprezentowana została koncepcja środowiskowej biblioteki cyfrowej Poznania - Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (WBC). Cel, jaki przyświeca twórcom koncepcji, to szersze i powszechniejsze udostępnianie zainteresowanym czytelnikom piśmiennictwa gromadzonego przez biblioteki wielkopolskie. WBC jest wspólną inicjatywą poznańskiego środowiska akademickiego, a uczestnikami projektu są biblioteki naukowe i publiczne Poznania. Nadzór nad projektem sprawują: Poznańska Fundacja Bibliotek Naukowych i Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe.

WBC poprzez Internet organizuje dostęp do czterech grup materiałów cyfrowych. Są nimi: materiały dydaktyczne (skrypty, podręczniki i monografie naukowe wydane lokalnie), materiały regionalne (dokumenty dotyczące Poznania i Wielkopolski), dziedzictwo kulturowe (najcenniejsze zabytki piśmiennictwa znajdujące się w zbiorach bibliotek poznańskich), muzykalia (głównie nuty ze zbiorów biblioteki Akademii Muzycznej w Poznaniu).

WBC wykorzystuje oprogramowanie dLibra - opracowane i rozwijane przez Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe. Niewątpliwą zaletą tego oprogramowania jest możliwość kontroli dostępu do publikacji zamieszczanych w WBC. Dostęp może zostać ograniczony hasłem lub numerem IP. Trwają prace nad udoskonalaniem narzędzi wyszukiwawczych.

Oba ośrodki: krakowski i poznański podjęły rozmowy o nawiązaniu współpracy i koordynacji prac nad budową Akademickiej Biblioteki Cyfrowej (ABC). Wstępna koncepcja zakłada, że dokumenty elektroniczne poszczególnych ośrodków będą przechowywane na lokalnych serwerach. Do obsługi dokumentów elektronicznych planuje się wykorzystywać bądź zintegrowane systemy, bądź oprogramowanie dLibra. Przedmiotem zainteresowania przyszłej biblioteki wirtualnej w pierwszej kolejności będą: skrypty, podręczniki i monografie, w przyszłości także prace habilitacyjne oraz czasopisma wydawane przez wydawnictwa naukowe uczelni współtworzących bibliotekę wirtualną; w dalszej - także materiały wchodzące w zakres narodowego zasobu bibliotecznego poszczególnych bibliotek, a w miarę potrzeb poszczególnych ośrodków, także dokumenty życia społecznego.

Planowane jest również nawiązanie współpracy z innymi ośrodkami dysponującymi podstawowym zapleczem technicznym (wyposażenie w niezbędny sprzęt i oprogramowanie) i doświadczeniem (przygotowana kadra).

Ważnym elementem koncepcji cyfrowej biblioteki akademickiej, która miałaby wspomagać procesy dydaktyczne, a także naukowo-badawcze, jest jakość materiałów oraz dostęp do nich. Co do pierwszej kwestii, zakłada się, że udostępniane będą materiały polecane przez wykładowców i naukowców, a więc dzieła autoryzowane, recenzowane.

Ważny jest także aspekt dostępu do różnych typów dokumentów. Obecnie w zasadzie nie stosuje się żadnych ograniczeń w dostępie do poszczególnych dokumentów. Tak więc możliwe jest nie tylko przeglądanie dokumentów, ale także kopiowanie ich dla własnych potrzeb, tworzenie wydruków. Należy się jednak liczyć z tym, że w przyszłości sytuacja może ulec zmianie, a wynikać ona będzie m.in. z kosztów ponoszonych przez instytucję tworzącą bibliotekę cyfrową czy z zastrzeżeń autorów bądź wydawców.

Zakończenie

Digitalizację zbiorów bibliotecznych można uznać za jedną z form wspomagania procesu dydaktycznego. Proces digitalizacji przebiega jednak powoli i w nielicznych uczelniach. Wiele bibliotek mogłoby przyspieszyć ten proces, gdyby programy digitalizacji były wspierane finansowo. Mimo zabiegów, jak dotąd nie udaje się pozyskać środków na te cele ani przekonać odpowiednich ministerstw czy fundacji do uruchomienia programów digitalizacji.

Wspomniane koszty przedsięwzięcia to koszty sprzętu i oprogramowania, praca ludzi przygotowujących wersje cyfrowe i opracowujących dokumenty, koszty związane pozyskiwaniem praw do udostępniania dzieł w wersji elektronicznej (w sieci) itp. Wiele jest także do zrobienia w zakresie wypracowania szczegółowych koncepcji i projektów bibliotek cyfrowych - prezentacji dokumentów, sposobu ich opisu i wyszukiwania w bazie.

Jesteśmy zatem na początku drogi, ale ten sposób udostępniania tekstów dydaktycznych, naukowych, literackich i innych będzie zapewne coraz powszechniejszy.

Przypisy

[1] OKNO - Ośrodek Kształcenia na Odległość - przedsięwzięcie zainicjowane przez Politechnikę Warszawską, do którego przystąpiło kilka polskich uczelni: OKNO [Ośrodek Kształcenia na Odległość] [on-line]. Warszawa: Politechnika Warszawska. Ostatnia aktualizacja 29.07.2004 12.18 [dostęp 18 sierpnia 2004]. (Dostępny w World Wide Web: http://www.okno.pw.edu.pl/nowyOKNO/index.php)

[2] Podane statystyki nie uwzględniają wykorzystania dokumentów elektronicznych poprzez katalog komputerowy.

Literatura

  1. DOBRZYŃSKA-LANKOSZ, E. Elektroniczna archiwizacja skryptów AGH. In DANIŁOWICZ, C. (red). Multimedialne i Sieciowe Systemy Informacyjne: materiały konferencyjne. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2000, s. 355-362.
  2. DOBRZYŃSKA-LANKOSZ, E. Towards virtual libraries. In EUNIS 2000, Towards virtual universities, Conference Proceedings. Poznań, 13-14 April, 2000, s. 91-99.
  3. DOBRZYŃSKA-LANKOSZ, E. W kierunku biblioteki cyfrowej. Sprawy Nauki 2000, nr 11, s. 8-9.
  4. GANIŃSKA, H. Materiały dydaktyczne online w bibliotece cyfrowej Poznania. In Udział bibliotek akademickich w kształtowaniu społeczeństwa informacyjnego w Polsce - potencjał, możliwości, potrzeby. Materiały z konferencji z okazji 50-lecia Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich, Bydgoszcz - Klonowo, 15-17 maja 2002. Bydgoszcz: Wydawnictwa Uczelniane Akademii Techniczno-Rolniczej, 2002, s. 73-78.
  5. Lokalne zasoby, powszechny dostęp. Wywiad z dr. inż. Janem Andrzejem Nikischem, prezesem zarządu Poznańskiej Fundacji Bibliotek Naukowych, rozmawia Andrzej Gontarz. Computerword 2003, nr 42, s.36-37.
   


- Spis treści - Poprzedni - Następny

(c) 2004 EBIB
(c) 2000-2004 Biblioteka Główna Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

Digitalizacja zbiorów bibliotecznych jako jedna z form wspomagania procesu dydaktycznego / Ewa Dobrzyńska-Lankosz // W:Nowoczesna Biblioteka Akademicka : Olsztyn 20-21 maja 2004. - Dane tekstowe. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2004. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 9). -
Tryb dostępu : http://www.ebib.pl/publikacje/matkonf/nba/dobrzynska.lankosz.ewa.php . - Nowoczesna Biblioteka Akademicka - ISBN 83-915689-8-9