XXIII Konferencja Problemowa Bibliotek Medycznych
Polityka gromadzenia i profilowania zbiorów
w polskich bibliotekach medycznych
w dobie nowoczesnych technologii informatycznych

Gdańsk 21-22 czerwca 2004


- Spis treści - Następny

            

Anna Grygorowicz
Biblioteka Główna Akademii Medycznej w Gdańsku

Zmiany jakościowe w gromadzeniu zbiorów wyzwaniem dla nowoczesnej biblioteki naukowej

Trwający od tysięcy lat rozwój cywilizacyjny jest przejawem twórczej inteligencji człowieka, przemieniającej każdy wymiar jego życia zgodnie z otrzymanym poleceniem, aby "czynić sobie ziemię poddaną". Obserwowany w ostatnich latach dynamiczny postęp w technologiach informatycznych oraz teleinformatycznych spowodował jakościowe zmiany w naszym życiu i otoczeniu, otwierając z jednej strony niespodziewane możliwości, z drugiej zaś rodząc nowe dylematy.

Jesteśmy świadkami i czynnymi uczestnikami tych przemian. Informacja i wiedza są czynnikami przyspieszającymi rozwój społeczny, a bibliotekarze i pracownicy informacji naukowej mają swój bezpośredni udział w tworzeniu nowoczesnego społeczeństwa informacyjnego oraz cywilizacji wiedzy. Współczesne technologie oferują czytelnikowi dostęp do takich ilości informacji, z których nawet cząstki nie będzie mógł wykorzystać w całym swoim życiu. Rolą bibliotekarza od wieków jest pomoc w wyborze tych rzeczywiście poszukiwanych i najistotniejszych[1].

Nowa technologia wpływa na nasze procesy myślowe, weryfikuje dotychczasowe podejście do problemów, zmienia sposób mówienia i słownictwo, jakim się posługujemy. Odwiedzającego bibliotekę czytelnika coraz częściej nazywamy użytkownikiem lub klientem, a proces gromadzenia zbiorów organizacją dostępu[2]. Postęp technologiczny, jaki dokonuje się od lat 90-tych, w sposób diametralny zmienia oblicze współczesnej medycyny, stymulując zarówno dynamiczny rozwój nauk podstawowych, jak i otwierając nowe możliwości w diagnostyce, terapii czy technikach medycznych.

Zadaniem nowoczesnej biblioteki medycznej jest zapewnienie naukowcom, pracownikom służby zdrowia, studentom, dostępu do wiarygodnych, najnowszych i pełnych źródeł wiedzy w oparciu o możliwości, jakie oferują technologie informatyczne[3]. Implementacja technologii informatycznych zmieniła sposób działania bibliotek medycznych. Pojawiły się: Internet, katalogi on-line, istnieje możliwość tworzenia dokumentów multimedialnych. Korzystamy z hipertekstów, linków do źródeł w innych miejscach sieci, połączeń między dokumentami, poczty elektronicznej, internetowych forów i list dyskusyjnych, czatów, elektronicznych systemów dostarczania dokumentów, baz danych, czasopism w wersji elektronicznej, zintegrowanych systemów bibliotecznych z coraz bardziej przyjaznymi interfejsami, stron internetowych jako platform świadczenia zintegrowanych usług bibliotecznych, digitalizacji[4]. Biblioteki, chociaż współpracują ze sobą od wieków, teraz są w coraz ściślejszej łączności, bo wszyscy powiązani jesteśmy siecią internetową.

Dzięki możliwościom nowoczesnych technologii biblioteka połączona z wieloma źródłami informacji nie musi już wszystkiego posiadać w swoich zasobach, ale jej pracownicy muszą umieć zapewnić użytkownikom dostęp do poszukiwanego piśmiennictwa, znajdującego się poza jej murami[5]. W chwili obecnej biblioteki, w tym również te o profilu medycznym, realizują hybrydowy model gromadzenia, wprowadzając do zbiorów wydawnictwa w wersji drukowanej i równocześnie zapewniając nowoczesny dostęp do elektronicznych źródeł informacji. Wydaje się, że ten model nie zmieni się w najbliższym czasie. Z praktyki wiemy, że dla naszego czytelnika najbardziej cenna jest elektroniczna, pełnotekstowa wersja poszukiwanej publikacji, dostępna z domowego komputera lub dostarczona za pomocą poczty elektronicznej do skrzynki mailowej[6]. Możliwość korzystania z dowolnego komputera, po dokonaniu autoryzacji, zapewnia w chwili obecnej coraz więcej twórców baz i nasi czytelnicy z tej opcji chętnie korzystają. Zwiększając liczbę udostępnianych źródeł na nośnikach cyfrowych należy pamiętać o konieczności organizacji dostępu do tego typu zasobów[7]. Wymagają one odpowiedniej przestrzeni, drogiego sprzętu komputerowego, w który muszą być wyposażone stacje robocze w bibliotece, a także sprawnej sieci internetowej i szybkich łączy, co jest dodatkowym obciążeniem finansowym dla bibliotek. Miniaturyzacja sprzętu, rozwój technologii "papieru elektronicznego" czy postęp w sieciach bezprzewodowych pozwoli zapewne w niedalekiej przyszłości na korzystanie przez użytkowników z urządzeń przenośnych[8]. Gromadzenie zbiorów na nośnikach cyfrowych minimalizuje nakłady ponoszone przez biblioteki na ich magazynowanie, dając jednocześnie możliwość efektywnego wykorzystania tych źródeł przez nieograniczoną ilość zainteresowanych w dogodnym dla nich czasie. Przykładem zmian jakościowych w gromadzeniu zbiorów są konsorcja ELSEVIER SCIENCEDIRECT i SPRINGER LINK. Już w ubiegłym roku biblioteki w nich uczestniczące zdecydowały o przyjęciu opcji "Internet only", czyli dostępu do czasopisma on-line jako podstawowej postaci wydawnictwa ciągłego oferowanego czytelnikowi. Zapewnianie przez biblioteki dostępu do coraz liczniejszych baz wymaga organizowania ustawicznych szkoleń tak, by użytkownicy mogli posiąść umiejętność przeszukiwania różnorodnych źródeł informacji, potrafili ocenić jakość otrzymanych wyników i umiejętnie je zanalizować.

Problemem towarzyszącym gromadzeniu zasobów elektronicznych jest stale rosnący koszt i często niekorzystne warunki ich pozyskiwania. Uzyskanie centralnych dotacji bezpośrednio z Ministerstwa Nauki i Informatyzacji na finansowanie dostępów do baz danych dla wszystkich bibliotek w kraju, tak jakby zrzeszone były one w jednym konsorcjum, stanowiłoby istotne odciążenie ich budżetów, szczególnie, gdyby zakup odbywał się w drodze np. ogólnopolskiego przetargu, przy realizacji postulatu dążenia do unifikacji platform dostępu do poszczególnych baz[9]. Nie do przewidzenia jest odpowiedź wydawców czasopism w wersji tradycyjnej na zachodzące zmiany na rynku wydawniczym, być może powinniśmy liczyć się ze wzrostem cen drukowanych wydawnictw ciągłych.

Należy zwrócić uwagę, że zmiany jakościowe w gromadzeniu zasobów wpływają na organizację, strukturę i funkcjonowanie bibliotek naukowych. Ograniczenie ilości egzemplarzy nabywanych tytułów wydawnictw zwartych powoduje zwiększenie prezencyjnej formy udostępniania zbiorów i pociąga za sobą wzrost liczby miejsc w czytelniach, skrócenie terminów wypożyczeń i obciąża dodatkowo personel biblioteczny. Z kolei rozbudowa zbiorów cyfrowych, szczególnie stworzenie zdigitalizowanego zasobu dydaktycznego, udostępnianego następnie zdalnie poprzez sieć, spowoduje spadek ilości posiadanych wydawnictw drukowanych i częstotliwości odwiedzin w bibliotece, co niekorzystnie odbije się nie tylko na wszelkich rankingach, ale także na tradycyjnie pojętej funkcji biblioteki[10].

Wszystkie biblioteki uczelni medycznych realizują centralny model gromadzenia zbiorów[11], najczęściej w oparciu o zapotrzebowania i dezyderaty płynące ze środowiska naukowego. Jest to zasadne pod względem merytorycznym i ekonomicznym, pozwala bowiem najlepiej zaspokajać potrzeby czytelników oraz obniżać wydatki ponoszone na zakup zbiorów, dzięki uzyskiwanym upustom i rabatom u dostawców literatury medycznej.

Wielokrotnie podejmowany był problem specjalizacji i współpracy w gromadzeniu zbiorów. Bardzo rozległa oferta wydawnicza w dziedzinie nauk biomedycznych, stale rosnące ceny materiałów drukowanych i ograniczone środki finansowe, jakimi dysponują biblioteki medyczne, zmuszają do podjęcia wspólnych prób pozyskiwania zarówno zbiorów zwartych, jak i ciągłych. Ograniczenie w skali całego kraju liczby nabywanych egzemplarzy jednego tytułu na korzyść innego, przyniosłoby znaczne wzbogacenie oferowanych wspólnie wydawnictw naukowych i większą ich kompletność. Niedostępne w macierzystej bibliotece materiały można przecież pozyskać w ciągu 48 godzin, sprowadzając je poprzez system elektronicznego dostarczania dokumentów medycznych DOC@MED, o ile znajdują się one w zasobach bibliotek w nim uczestniczących. Trudno dzisiaj ocenić, w jakim stopniu byłaby możliwa specjalizacja zbiorów w sieci bibliotek medycznych. Zasoby bibliotek instytutów medycznych ze względu na profil instytucji macierzystych, niejako z założenia mają charakter zbiorów wąskospecjalistycznych. W chwili obecnej w Bibliotece Głównej Akademii Medycznej w Gdańsku trwają prace nad przejęciem zbiorów biblioteki Instytutu Medycyny Morskiej i Tropikalnej w Gdyni w związku z włączeniem go w struktury AMG. Unikatowe zbiory Instytutu w dziedzinie medycyny hiperbarycznej, chorób tropikalnych, czy medycyny morskiej mogłyby być początkiem specjalizacji naszej biblioteki w skali kraju w gromadzeniu literatury z tego zakresu. Zapewne ustalenie wspólnej polityki gromadzenia jest łatwiejsze w odniesieniu do wydawnictw ciągłych. Względy racjonalne i ekonomiczne przemawiają za podjęciem takich prób po raz kolejny. Być może przekonanie środowiska naukowego, w poszczególnych uczelniach, do zaakceptowania sygnalizowanych zmian będzie trudne, ale wsparcia bibliotekom mogłaby w tej sprawie udzielić Rada Rektorów Uczelni Medycznych.

Działania optymalizujące proces gromadzenia powinny być podejmowane także w ramach współpracy regionalnej[12]. Dzięki ubiegłorocznej inicjatywie Biblioteki Głównej Uniwersytetu Gdańskiego, zainteresowane biblioteki naukowe Trójmiasta, w tym także Biblioteka Główna AMG, pozyskały część otrzymywanego przez bibliotekę uniwersytecką egzemplarza obowiązkowego odpowiadającego ich profilom gromadzenia. Pragnę podkreślić, iż zbiór ten jest bardzo często wykorzystywany przez naszych czytelników.

Jak pokazuje praktyka, przyszłość bibliotek należy do działań wspólnych. Najlepszym tego przykładem są wymierne korzyści, jakie czerpią biblioteki zrzeszone np. w Poznańskiej Fundacji Bibliotek Naukowych, czy w zbliżonych organizacjach we Wrocławiu i w Krakowie. Podobna inicjatywa zrodziła się w ubiegłym roku w Gdańsku. Powstający międzyuczelniany Zespół Bibliotek Naukowych Województwa Pomorskiego jest jeszcze ciągle w fazie organizacyjnej. Uzgodniony tekst porozumienia wymaga ostatecznej akceptacji poszczególnych rektorów. Tylko wspólne przedsięwzięcia mogą liczyć na pozyskanie znaczących środków finansowych.

Problemy związane ze zmianami, jakie mają miejsce w procesie gromadzenia zbiorów i sposobach funkcjonowania bibliotek naukowych, a wynikające z wpływu, jaki na ten proces mają nowoczesne technologie informatyczne, poruszył w swoim wystąpieniu w ramach konferencji Nowoczesna biblioteka akademicka dr Artur Jazdon, dyrektor Biblioteki Głównej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Konferencja odbyła się w maju 2004 roku w Olsztynie, a jej organizatorem był Uniwersytet Warmińsko-Mazurski[13].

Kończąc, chciałabym podkreślić, że nowoczesne technologie informatyczne z pewnością są wyzwaniem dla bibliotek medycznych, są także ogromną szansą na jeszcze lepszą i pełniejszą realizację misji, jaką pełnią te placówki, zapewniając medycznemu środowisku naukowemu i rzeszy lekarzy-praktyków dostęp do najnowszych informacji i wiedzy, którą nieustannie wykorzystuje się, służąc choremu i cierpiącemu człowiekowi.

Przypisy

[1] NEWCOMER, A. P. The technological transformation of health sciences libraries. In FORSMAN, R.B. (ed.). Administration and management in health sciences libraries. Lanham, MD: Scarecrow Press, 2000, s. 101-132.

[2] SMODEREK, A., TROJANOWSKI, J. Koncepcja zmiany kwalifikacji: "czytelnik -klient biblioteki" w aspekcie zmieniających się standardów zachowań użytkownika biblioteki akademickiej XXI wieku. In KIWAŁA, G., WIETECHA, A. (red.). Współpraca bibliotek naukowych w zakresie obsługi użytkowników, Warszawa, 23-24 września 2002 r. [on-line]. [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[wydawnictw] E[elektronicznych], 2002. [dostęp 20 grudnia 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/pw/referaty/ASmoderek_JTrojanowski.pdf.

[3] BUSSE-TURCZYŃSKA, E., BIRSKA, R. Misja biblioteki naukowej a współpraca sieci bibliotek medycznych. In KIWAŁA, G., WIETECHA, A. (red.). Współpraca bibliotek naukowych w zakresie obsługi użytkowników, Warszawa, 23-24 września 2002 r. [on-line]. [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[wydawnictw] E[elektronicznych], 2002. [dostęp 20 grudnia 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/pw/referaty/RBirska_EBusse-Turczynska.pdf.

[4] NEWCOMER, A. P. op. cit.

[5] GÓRNY, M. Od gromadzenia zbiorów do zarządzania zasobami. In JAZDON, A. CHACHLIKOWSKA, A. (red.) Stan i potrzeby polskich bibliotek uczelnianych. Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej Poznań, 13-15.11.2002. Poznań: UAM, 2002, s. 107-124.

[6] SMODEREK, A., TROJANOWSKI, J. op. cit.

[7] JAZDON, A. Problematyka organizacji zasobów w nowoczesnej bibliotece akademickiej. In SZCZEPAŃSKA, B. (red.) Nowoczesna Biblioteka Akademicka, Ogólnopolska Konferencja Naukowa, Olsztyn-Kortowo, 20-21 maja 2004 [on-line]. [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[wydawnictw] E[elektronicznych], 2004. [dostęp 20 grudnia 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/nba/pliki/Konferencja.Prezentacje/Jazdon.Artur.ppt.

[8] GÓRNY, M. Czy społeczeństwo informacyjne w Polsce będzie potrzebowało bibliotek naukowych? In DERFERT-WOLF, L. (red.) Udział bibliotek akademickich w kształtowaniu społeczeństwa informacyjnego w Polsce - potencjał, możliwości, potrzeby: materiały z konferencji naukowej z okazji 50-lecia Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich, Bydgoszcz-Klonowo, 15-17 V 2002. Akademia Techniczno-Rolnicza im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy. Bydgoszcz, 2002, s. 109-117.

[9] JAZDON, A. op. cit.

[10] JAZDON, A. op. cit.

[11] SAWICKA, U. Przełamywanie schematów w zakresie gromadzenia zbiorów w bibliotekach akademickich. In SZCZEPAŃSKA, B. (red.) Problemy funkcjonowania bibliotek uniwersyteckich na przełomie wieków, Olsztyn - Lidzbark Warmiński, 28-29 maja 2001 roku [on-line]. [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[wydawnictw] E[elektronicznych], 2004. [dostęp 20 grudnia 2004]. Dostępny w World Wide Web: http:// ebib.oss.wroc.pl/matkonf/bguwm/sawicka.html.

[12] WOJCIECHOWSKI, J. Z problemów organizacji zasobów bibliotecznych. Przegląd Biblioteczny 1998, nr 1, s. 5-15.

[13] JAZDON, A. op.cit.

Bibliografia

1. BUSSE-TURCZYŃSKA, E., BIRSKA, R. Misja biblioteki naukowej a współpraca sieci bibliotek medycznych. In KIWAŁA, G., WIETECHA, A. (red.). Współpraca bibliotek naukowych w zakresie obsługi użytkowników, Warszawa, 23-24 września 2002 r. [on-line]. [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[wydawnictw] E[elektronicznych], 2002. [dostęp 20 grudnia 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/pw/referaty/RBirska_EBusse-Turczynska.pdf.

2. CEMPELl C. Społeczeństwo wiedzy a wizja i misja szkół wyższych i bibliotek: próba określenia. In DERFERT-WOLF, L. (red.) Udział bibliotek akademickich w kształtowaniu społeczeństwa informacyjnego w Polsce - potencjał, możliwości, potrzeby: materiały z konferencji naukowej z okazji 50-lecia Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich, Bydgoszcz-Klonowo, 15-17 V 2002. Akademia Techniczno-Rolnicza im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy. Bydgoszcz, 2002, s. 99-108.

3. GÓRNY M. Czy społeczeństwo informacyjne w Polsce będzie potrzebowało bibliotek naukowych? In DERFERT-WOLF, L. (red.) Udział bibliotek akademickich w kształtowaniu społeczeństwa informacyjnego w Polsce - potencjał, możliwości, potrzeby: materiały z konferencji naukowej z okazji 50-lecia Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich, Bydgoszcz-Klonowo, 15-17 V 2002. Akademia Techniczno-Rolnicza im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy. Bydgoszcz, 2002, s. 109-117.

4. GÓRNY M. Od gromadzenia zbiorów do zarządzania zasobami. In JAZDON, A. CHACHLIKOWSKA, A. (red.) Stan i potrzeby polskich bibliotek uczelnianych. Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej Poznań, 13-15.11.2002. Poznań: UAM, 2002, s. 107-124.

5. GRALA, E. Metodyka opracowania zasad gromadzenia zbiorów w bibliotekach Stanów Zjednoczonych. (Czy warto skorzystać z amerykańskich podpowiedzi?). Przegląd Biblioteczny 1996, nr 2/3, s.143-157.

6. FILIPOWICZ, A. Nowe media w pracy działu gromadzenia. In Biuletyn EBIB [on-line].1999 nr 5 (34) [dostęp 20 grudnia 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/arc/e002-02.html.

7. JAZDON, A. Problematyka organizacji zasobów w nowoczesnej bibliotece akademickiej. In SZCZEPAŃSKA, B. (red.) Nowoczesna Biblioteka Akademicka, Ogólnopolska Konferencja Naukowa, Olsztyn-Kortowo, 20-21 maja 2004 [on-line]. [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[wydawnictw] E[elektronicznych], 2004. [dostęp 20 grudnia 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/nba/pliki/Konferencja.Prezentacje/Jazdon.Artur.ppt.

8. NEWCOMER, A. P. The technological transformation of health sciences libraries. In FORSMAN, R.B. (ed.). Administration and management in health sciences libraries. Lanham, MD: Scarecrow Press, 2000, s. 101-132.

9. SAWICKA, U. Przełamywanie schematów w zakresie gromadzenia zbiorów w bibliotekach akademickich. In SZCZEPAŃSKA, B. (red.) Problemy funkcjonowania bibliotek uniwersyteckich na przełomie wieków, Olsztyn - Lidzbark Warmiński, 28-29 maja 2001 roku [on-line]. [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[wydawnictw] E[elektronicznych], 2004. [dostęp 20 grudnia 2004]. Dostępny w World Wide Web: http:// ebib.oss.wroc.pl/matkonf/bguwm/sawicka.html.

10. SMODEREK, A., TROJANOWSKI, J. Koncepcja zmiany kwalifikacji: "czytelnik - klient biblioteki" w aspekcie zmieniających się standardów zachowań użytkownika biblioteki akademickiej XXI wieku. In KIWAŁA, G., WIETECHA, A. (red.). Współpraca bibliotek naukowych w zakresie obsługi użytkowników, Warszawa, 23-24 września 2002 r. [on-line]. [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[wydawnictw] E[elektronicznych], 2002. [dostęp 20 grudnia 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/pw/referaty/ASmoderek_JTrojanowski.pdf.

11. WOJCIECHOWSKI, J. Z problemów organizacji zasobów bibliotecznych. Przegląd Biblioteczny 1998, nr 1, s. 5-15.

               

- Spis treści - Następny

(C) 2005 EBIB

    Zmiany jakościowe w gromadzeniu zbiorów wyzwaniem dla nowoczesnej biblioteki naukowej / Anna Grygorowicz // W:XXIII Konferencja Problemowa Bibliotek Medycznych: Polityka gromadzenia i profilowania zbiorów w polskich bibliotekach medycznych w dobie nowoczesnych technologii informatycznych  : Gdańsk 21-22 czerwca 2004. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2005. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 10). - ISBN 83-915689-9-7. - Tryb dostępu : http://www.ebib.pl/publikacje/matkonf/med23/grygorowicz.php