II Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych
Wrocław, 18-19 czerwca 2009

Poprzedni - Spis treści - Następny
            

Anna Wałek, Piotr Pinkawa, Regina Rohleder
Biblioteka Główna i OINT Politechniki Wrocławskiej

Użytkownik biblioteki wśród wirtualnych regałów – zasoby Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej: tematyka, dostęp, funkcjonalność
User of library among virtual shelves – digital collections of Lower Silesian Digital Library

Abstrakt

Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa (DBC) jest jedną z 30 polskich bibliotek cyfrowych wykorzystujących oprogramowanie dLibra, tworzone przez Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe. DBC udostępnia zdigitalizowane zasoby 16 dolnośląskich bibliotek i instytucji tworzących Konsorcjum DBC. Koordynatorem Konsorcjum DBC jest Biblioteka Główna i OINT Politechniki Wrocławskiej.

Kolekcje DBC zawierają zbiory z różnych dziedzin wiedzy, takich jak: nauki przyrodnicze, inżynieryjne i techniczne, nauki medyczne i nauki o zdrowiu, nauki rolnicze, społeczne, humanistyczne oraz sztuka. Występują tu także cenne regionalna, muzykalia, skrypty uczelniane, rozprawy doktorskie i habilitacyjne, jak również czasopisma naukowe współczesne oraz XIX- i XX-wieczne, zagrożone zniszczeniem.

W referacie zaprezentowano proces tworzenia Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej, tematykę zbiorów, metody wyszukiwania publikacji, sposoby ich prezentacji oraz funkcjonalność cyfrowego repozytorium.

Przedstawiono również Federację Bibliotek Cyfrowych – serwis ten jest zbiorem zaawansowanych usług sieciowych opartych na zasobach cyfrowych dostępnych w polskich bibliotekach cyfrowych i repozytoriach uruchomionych w sieci PIONIER. Jest to portal pozwalający na przeszukiwanie zasobów wszystkich polskich bibliotek cyfrowych jednocześnie.

Abstract

Lower Silesian Digital Library (LSDL) is one of 30 polishes, publicly available digital libraries, working on the basis of the Polish software dLibra (Digital Library Framework). LSDL is built by 16 libraries and institutions creating Group LSDL. Wroclaw University of Technology is its coordinator.

LSDL collections include, among other things, so-called “national heritage” (old prints, manuscripts, music prints, iconography) and magazines, especially from 19th and 20th century endangered by the acid paper on which they were printed. Digital collections include also academic textbooks, literature works, dissertations and regional publications.

The presentation discusses process of creating digital library`s package, topics of the package, methods of searching out of publications, manners of presenting of publications and their functionality.

Work discusses also Digital Libraries Federation (DLF) – it is a set of advanced network services based on the resources available in Polish digital libraries and repositories deployed in the PIONIER network. The present DLF functionality is search in the metadata of all available digital objects.

Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa (DBC) (http://www.dbc.wroc.pl/) oferuje pełne teksty książek, czasopism oraz innych typów zbiorów z różnych dziedzin wiedzy. Konsorcjum DBC tworzą szkoły wyższe, instytucje kultury oraz urzędy Wrocławia, Dolnego Śląska i Opola, prezentujące swoje zdigitalizowane zbiory w globalnej sieci komputerowej. Obok współczesnych książek, podręczników, rozpraw doktorskich i habilitacyjnych, a także czasopism naukowych DBC oferuje zasoby historyczne, takie jak rękopisy, starodruki oraz inne interesujące publikacje należące do Narodowego Zasobu Bibliotecznego.

Do głównych zadań DBC należy wspieranie zdalnego nauczania, poprzez udostępnianie zbiorów naukowych i dydaktycznych, rozpowszechnianie wyników badań naukowych oraz ochrona i promocja narodowego dziedzictwa kulturowego, zwłaszcza dotyczącego Dolnego Śląska.

Zasoby DBC widoczne są poprzez Federację Bibliotek Cyfrowych (FBC)[1], ogólnopolską multiwyszukiwarkę zasobów elektronicznych, która umożliwia przeszukiwanie zdigitalizowanych zbiorów wszystkich polskich bibliotek cyfrowych. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa należy ponadto do Konsorcjum – Polskie Biblioteki Cyfrowe i wraz z innymi polskimi bibliotekami cyfrowymi uczestniczy w projekcie Europeana Local oraz w programach Universal Library a także Manuscriptorium, na zasadach „linking partnership”, czyli wzajemnego linkowania.

Historia DBC

Pogarszająca się kondycja materiałów bibliotecznych, ich degradacja spowodowana czynnikami chemicznymi i mikrobiologicznymi, zła jakość papieru oraz ingerencja człowieka spowodowały, że podstawowym priorytetem w działalności różnego typu bibliotek stała się ochrona i dbałość o zabezpieczenie dziedzictwa piśmienniczego tak, aby mogło służyć rozwojowi nauki i cywilizacji w wymiarze narodowym i ogólnoświatowym jeszcze przez wiele pokoleń.

Pojawienie się technologii cyfrowej, umożliwiającej tworzenie i przechowywanie dokumentów w postaci elektronicznej, a także chęć eliminowania ograniczeń dostępu do światowego dziedzictwa kultury, wpłynęły na zastosowanie nowych technik w bibliotekach, które zapoczątkowały proces digitalizacji zbiorów. Zaczęły powstawać ogólnie dostępne repozytoria elektroniczne, udostępniające pełne teksty utworów.

W miarę wzrostu popularności bibliotek cyfrowych i rosnących wymagań w stosunku do nich, tworzone było oprogramowanie do budowy i zarządzania cyfrowymi kolekcjami.

W Poznańskim Centrum Superkomputerowo-Sieciowym rozpoczęto prace projektowe, a ich efektem było oprogramowanie dLibra (Digital Library Framework)[2] – pierwsze polskie oprogramowanie dla cyfrowych repozytoriów. Od 2001 r. dLibra rozwijana była jako jeden z projektów „eContent” programu „PIONIER – Polski Internet Optyczny – Zaawansowane Aplikacje, Usługi i Technologie dla Społeczeństwa Informacyjnego”.

W roku 2002 powstała Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (WBC) (http://www.wbc.poznan.pl/) – pierwsza biblioteka cyfrowa funkcjonująca na platformie dLibra, na której wzorowane były kolejne. Obecnie system dLibra jest najpopularniejszym w Polsce oprogramowaniem do budowy cyfrowych repozytoriów. Dotychczas uruchomiono 30 tego typu usług, a kolejne są w przygotowaniu. Tworzą one wspólnie polską platformę rozproszonych bibliotek, umożliwiającą dostęp do ponad 200 tysięcy obiektów cyfrowych poprzez serwis Federacja Bibliotek Cyfrowych.

Jedną z pierwszych bibliotek cyfrowych opartych na systemie dLibra jest Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa, początkowo działająca jako Biblioteka Cyfrowa Politechniki Wrocławskiej.

Po zainstalowaniu bazy na serwerze we Wrocławskim Centrum Sieciowo-Superkomputerowym DBC stała się biblioteką regionalną działającą w ramach konsorcjum. Podpisanie umowy Konsorcjum DBC nastąpiło 20 grudnia 2006 r., a na liście uczestników znalazły się uczelnie wyższe i instytucje kultury Wrocławia: Politechnika Wrocławska, Uniwersytet Ekonomiczny, Akademia Medyczna, Akademia Muzyczna, Akademia Sztuk Pięknych, Akademia Wychowania Fizycznego, Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna, Papieski Wydział Teologiczny, Uniwersytet Przyrodniczy, Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Lądowych oraz Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Do konsorcjum przystąpiły też Kolegium Karkonoskie, Dolnośląska Biblioteka Pedagogiczna, Politechnika Opolska, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków we Wrocławiu i Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Wałbrzychu. Biblioteka Główna i OINT Politechniki Wrocławskiej pełni rolę koordynatora konsorcjum.

Przyjęto założenie, że studenci i pracownicy naukowi stanowią podstawową grupę użytkowników[3] DBC, nie ograniczając dostępu dla pozostałych internautów. Na podstawie tego kryterium przeprowadzana jest selekcja[4] zbiorów przeznaczonych do udostępniania on-line. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa prezentuje różnorodne zasoby[5].

Charakterystyka zbiorów

Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa prezentuje różne typy zasobów. Każda z bibliotek konsorcjum posiada swój indywidualny zasób. Różnią się one nie tylko tematyką, ale często również zastosowanymi rozwiązaniami technicznymi. Zasadniczo jednak zasób DBC można podzielić chronologicznie na publikacje współczesne, takie jak: monografie, podręczniki, materiały konferencyjne, czasopisma, rozprawy doktorskie i habilitacyjne, podlegające Ustawie o prawach autorskich i prawach pokrewnych oraz materiały historyczne, których prawa autorskie wygasły. Są to rękopisy i stare druki, materiały kartograficzne, druki muzyczne, XIX- i XX-wieczne monografie, czasopisma, materiały konferencyjne, albumy oraz innego typu publikacje, zaliczane do dziedzictwa kulturowego oraz Narodowego Zasobu Bibliotecznego, w tym cenne regionalia dotyczące obszaru historycznego Dolnego i Górnego Śląska.

W DBC występuje podział zasobów na kolekcje instytucjonalne. Obecnie użytkownik ma do dyspozycji 17 takich kolekcji, składających się ze szczegółowych podkolekcji. Zasoby te, choć są integralną częścią całej biblioteki cyfrowej, zachowują swoją instytucjonalną odrębność.

Pierwszą z kolekcji instytucjonalnych jest kolekcja Politechniki Wrocławskiej. Dzieli się ona na kilka kolekcji podrzędnych:

  • Czasopisma – w obrębie której udostępniane są zarówno historyczne, jak i współczesne czasopisma ze zbiorów Biblioteki Głównej i Ośrodka Informacji Naukowo-Technicznej Politechniki Wrocławskiej (BGiOINT PWr), takie jak: „Nature : Weekly Journal of Science”, „Materials Science : An International Journal of Physics, Chemistry and Technology of Materials”, „Architekt : Pismo o Architekturze, Budownictwie i Przemyśle Artystycznym”, czy „Wiadomości Chemiczne”.
  • Doktoraty PWr – w których użytkownik może odszukać udostępnione przez pracowników naukowych Politechniki Wrocławskiej rozprawy doktorskie.
  • Książki wydane przed rokiem 1949 – jest to kolekcja zawierająca publikacje, których prawa autorskie wygasły. Są to zarówno cenne starodruki, jak i książki naukowe z minionych stuleci z różnych dziedzin wiedzy, pochodzące przede wszystkim z Politechniki Lwowskiej i Technische Hochschule Breslau.
  • Książki wydane w Politechnice Wrocławskiej – ta kolekcja zawiera publikacje współczesne, wydane przez pracowników naukowych Politechniki Wrocławskiej oraz publikacje dostarczone przez Oficynę Wydawniczą Politechniki Wrocławskiej, na których publikację w DBC uczelnia uzyskała zgodę autorów.
  • Materiały bibliologiczne – to kolekcja tematyczna, która obejmuje publikacje z szeroko rozumianych nauk bibliologicznych m.in. z zakresu bibliotekoznawstwa, historii książki, historii drukarstwa i papiernictwa, bibliofilstwa oraz dziedzin pokrewnych.
  • Regionalia – to również kolekcja tematyczna, obejmująca publikacje o Dolnym i Górnym Śląsku lub nawiązujące w swojej treści do obszaru, historii lub kultury regionu.
  • Różne – jest to kolekcja zawierająca materiały o różnorodnej tematyce, udostępniane dzięki uprzejmości darczyńców z ich zbiorów prywatnych.

Kolekcja Zakładu Narodowego im. Ossolińskich zawiera zeskanowane zbiory własne oraz zbiory innych instytucji z prawem do rozpowszechniania kopii elektronicznych. Wśród nich można wyróżnić podkolekcje formalne:

  • Czasopisma lwowskie – czasopisma ze zbiorów Biblioteki im. Stefanyka we Lwowie, stanowiące dawną część kolekcji Ossolineum.
  • Rękopisy lwowskie – również pochodzące ze zbiorów Biblioteki im. Stefanyka, w tym m.in. „Drobne pisma numizmatyczne Antoniego Ryszarda”.
  • Stare Druki – kolekcja ta obejmuje listę starych druków Zakładu Narodowego im. Ossolińskich zdigitalizowanych przy współudziale funduszy unijnych. Wśród najcenniejszych zbiorów znajdują się m.in.: Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego, Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego Mikołaja Reja oraz inkunabuł z 1494 r. Fundamentum scholarium Remigiusa.

Akademia Wychowania Fizycznego udostępnia w dwóch podkolekcjach: „Książki wydane w Akademii Wychowania Fizycznego” oraz „Czasopisma”. Są to zarówno współczesne, jak i historyczne zbiory z takich dziedzin, jak: sport, kultura fizyczna i zdrowie.

Uniwersytet Ekonomiczny prezentuje swoje zasoby w kilku kolekcjach podrzędnych: „Czasopisma”, „Doktoraty”, „Książki wydane w Wydawnictwie UE” oraz „Starodruki”. Wśród zbiorów historycznych na szczególną uwagę zasługują starodruki, takie jak Historia Polonica Wincentego Kadłubka.

Uniwersytet Przyrodniczy prezentuje w trzech kolekcjach podrzędnych: „Druki wydane po roku 1800”, „Publikacje Wydawnictwa UP” i „Starodruki”, zbiory z zakresu nauk przyrodniczych, botaniki, rolnictwa oraz nauk pokrewnych. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują cenne i niezwykle ciekawe starodruki oraz wydawnictwa XIX-wieczne, takie jak: Geometra Polski : to iest Nauka Rysowania, Podziału, Przemięniania, y Rozmierzania Liniy, Angułow, Figur, y Brył pełnych; Botanika dla płci pięknéj czyli Historya drzew, ziół i kwiatów, Nauka homeopatyi; Architekt Polski : to iest Nauka Ulżenia Wszelkich Ciężarow : Używánia potrzebnych Máchin, źiemnych y wodnych : Stáwiánia ozdobnych Kośćiołow máłym kosztem : O proporcyi rzeczy wysoko stoiących : O wschodách y pawimentách [...] czy Wykład teoryczno-praktyczny sztuki wyrabiania i pędzenia spirytusu, robienia wodek i likierow, oraz opis poprawnych i świeżo wynalezionych aparatów gorzelnych, sposobów urządzenia ognisk pod garncami i ozd do suszenia słodu.

Akademia Muzyczna, zgodnie ze swoim profilem, prezentuje w swojej kolekcji druki muzyczne z XIX i początku XX w.

Kolegium Karkonoskie natomiast rozwija kolekcję o charakterze naukowo-dydaktycznym, prezentując poczytne współczesne publikacje z różnych dziedzin wiedzy, wydane we własnym wydawnictwie. Wśród nich możemy znaleźć: Wprowadzenie do medycyny : podręcznik dla wyższych szkół zawodowych; Poradnik metodyczny dla wychowawców czy Ćwiczenia laboratoryjne z fizyki : teoria i praktyka.

Kolejna z kolekcji tworzona jest przez Papieski Wydział Teologiczny. Zawiera ona zbiory współczesne oraz historyczne z zakresu religioznawstwa, teologii, filozofii i historii kultury, w tym cenne starodruki i druki XIX-wieczne. Kolekcja ta dzieli się na pięć podkolekcji: „Czasopisma PWT”, „Doktoraty”, „Druki wydane po roku 1800”, „Książki wydane w PWT” oraz „Stare druki”.

Publikacje z zakresu historii wojskowości i dziedzin pokrewnych zawiera kolekcja Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Lądowych.

Natomiast zbiory z zakresu nauk medycznych prezentuje Biblioteka Akademii Medycznej. Wśród nich dominują współczesne czasopisma naukowe, w tym punktowane: „Advances in Clinical and Experimental Medicine”, „Dental and Medical Problems” oraz „Polimery w Medycynie”.

Publikacje z historii sztuki oraz zabytki piśmiennictwa prezentuje w swej kolekcji Akademia Sztuk Pięknych. „Doktoraty”, „Habilitacje” i „Stare druki” z zakresu nauki o sztukach teatralnych, mediach i aktorstwie prezentuje Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna.

Dwie podkolekcje tematyczne „Edukacja w okresie międzywojennym” oraz „Oświata na Dolnym Śląsku” rozwija Dolnośląska Biblioteka Pedagogiczna.

Politechnika Opolska zamieszcza w swojej kolekcji współczesne publikacje naukowe oraz rozprawy doktorskie.

Swoje kolekcje mają także Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków we Wrocławiu i Wyższa Szkoła Zawodowa w Wałbrzychu, które przygotowują się do publikowania w DBC oraz Wrocławskie Środowisko Akademickie, które jest wydawcą współczesnych publikacji naukowych, m.in. czasopisma „Wiadomości Chemiczne”.

Obok kolekcji instytucjonalnych użytkownik będzie mógł wkrótce skorzystać z kolekcji tematycznych, które uporządkują i zgrupują dziedzinowo oraz formalnie zbiory wszystkich instytucji współtworzących zasoby Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej.

Zaplanowano również podział kolekcji według klasyfikacji Organization for Economic Co-operation and Development (OECD) na: nauki przyrodnicze, inżynieryjne i techniczne, medyczne i nauki o zdrowiu, nauki rolnicze, nauki społeczne, nauki humanistyczne oraz sztukę. Ponadto wyodrębnione zostaną zabytki piśmiennictwa, które obejmą najcenniejsze zbiory udostępniane przez każdą z bibliotek oraz regionalia dotyczące historii, kultury i nauki Dolnego Śląska na przestrzeni wieków.

Wyszukiwanie

Wyszukiwanie w zasobach DBC może odbywać się w różny sposób. Najbardziej efektywne jest przeszukiwanie zasobów za pomocą wbudowanej wyszukiwarki. Lokalnie można wyszukiwać interesujące nas publikacje poprzez metadane w formacie Dublin Core[6] lub treść publikacji (pełny tekst), pod warunkiem, że zastosowano mechanizm rozpoznawania tekstu (OCR – Optical Character Recognition[7]). Wyszukiwanie może odbywać się w oknie wyszukiwarki według wybranych kryteriów, podzielonych na kategorie szczegółowe. Pierwszą z nich jest „opis publikacji” (przeszukiwanie pól opisu metadanowego). Za pomocą tej opcji można przeszukiwać poszczególne atrybuty oddzielnie lub wszystkie jednocześnie. Drugą kategorią jest wyszukiwanie w „tekście publikacji”, trzecia natomiast pozwala na wyszukiwanie „wszędzie”, czyli zarówno w tekście, jak i w opisie metadanowym. Ta opcja jest najbardziej efektywna i daje najlepsze rezultaty wyszukiwania. Przy wykorzystaniu formularza wyszukiwania zaawansowanego możliwe jest określenie zakresu wyszukiwania oraz wykorzystanie wyrażeń logicznych do łączenia kilku zapytań prostych. Wyszukiwanie proste i zaawansowane można zastosować zarówno do wybranej kolekcji, jak i do wszystkich kolekcji jednocześnie.

Dodatkowo użytkownik może skorzystać z indeksów tytułów, twórców lub słów kluczowych generowanych w systemie dLibra. Możliwe jest również przeglądanie list publikacji poszczególnych kolekcji, a także wykazów ostatnio dodanych oraz najczęściej przeglądanych publikacji. Obok dokumentów elektronicznych opublikowanych w bibliotece cyfrowej, użytkownicy mają dostęp do listy publikacji planowanych, których opis metadanowy pozwala zorientować się, jakie materiały są w trakcie przygotowania i niebawem pojawią się w zasobach DBC.

Rozmiar: 9752 bajtów
Rys. 1. Wyszukiwarka zasobów cyfrowych na stronie DBC.
Źródło: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa [on-line]. [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra

Poza wyszukiwaniem w zasobach lokalnych, dLibra daje możliwość przeszukiwania metadanych opisowych obiektów znajdujących się w innych bibliotekach cyfrowych o zdalnym dostępie, wspierających otwarty standard wymiany metadanych OAI-PMH (http://www.openarchives.org/OAI/openarchivesprotocol.html). Wybierając zakładkę „Federacja Bibliotek Cyfrowych” (przy wyszukiwarce w bibliotece cyfrowej) lub bezpośrednio na stronie serwisu FBC, pod adresem http://fbc.pionier.net.pl, użytkownik otrzymuje w wyniku wyszukiwania listę publikacji pochodzących z różnych bibliotek cyfrowych. Za pomocą serwisu FBC może nie tylko przeglądać i wyszukiwać opisy ponad 200 tysięcy istniejących obiektów cyfrowych, ale też przejść bezpośrednio do ich treści, bez względu na to, przez którą bibliotekę cyfrową są udostępniane (serwis przekierowuje do udostępniającej dany obiekt biblioteki).

Do mechanizmu wyszukiwawczego dLibry w Politechnice Wrocławskiej dodano możliwość bezpośredniej komunikacji między katalogiem OPAC Biblioteki Głównej i opisem metadanowym w DBC. W katalogu OPAC Biblioteki PWr umieszczany jest odsyłacz do pełnej treści dokumentu w DBC, natomiast w opisie metadanowym w DBC w atrybucie „źródło” umieszcza się informację o sygnaturze oryginału, która jest jednocześnie odsyłaczem do katalogu OPAC. Mechanizm ten stosują również inne biblioteki konsorcjum. W ten sposób czytelnik ma możliwość dotarcia do dowolnej wersji interesującej go publikacji.

Wszystkie zasoby bibliotek cyfrowych są widoczne w popularnych wyszukiwarkach internetowych, takich jak Google, które indeksują metadane wszystkich publikacji oraz treść dokumentów w formacie PDF.

Opis publikacji

W wyniku wyszukiwania użytkownik otrzymuje listę dostępnych publikacji spełniających jego kwerendę. Po „kliknięciu” na wybraną publikację pojawia się ekran z jej opisem metadanowym oraz miniaturka, która najczęściej przedstawia okładkę lub stronę tytułową publikacji. W DBC wprowadzono również miniaturki animowane, przybliżające zawartość publikacji i dołączono je do opisu niektórych dokumentów. Stosuje się je w szczególności dla wyjątkowo ciekawych czy też bogato ilustrowanych dokumentów, zwłaszcza obcojęzycznych.

Rys. 2. Opis publikacji w DBC.

Rys. 2. Opis publikacji w DBC
Źródło: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa [on-line]. [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra

Na ekranie prezentującym opis wydania znajdują się wszystkie dodatkowe funkcje dostępne dla użytkownika, związane z wykorzystaniem danej publikacji. W widoku podstawowym są to m.in.: „struktura” – po wybraniu której otrzymujemy listę publikacji powiązanych z obecnie przeglądaną, a także opcja „pobierz”, która pozwala na zapisanie publikacji w postaci archiwum ZIP na dysku lokalnym komputera. Po zalogowaniu się do osobistego konta w tym miejscu pojawiają się również opcje dodatkowe.

Funkcjonalność strony DBC

Dostęp do zasobów DBC jest z założenia nieograniczony i nie wymaga od użytkownika rejestracji na stronie. Czytelnik od razu uzyskuje dostęp do pełnych wersji publikacji elektronicznych. Może je przeglądać bezpośrednio w oknie przeglądarki lub pobrać na dysk swojego komputera w postaci skompresowanego archiwum ZIP.

Dla zalogowanego użytkownika biblioteka oferuje dodatkowe opcje korzystania z serwisu. Użytkownik może, po założeniu konta, zarządzać listą ulubionych publikacji, oceniać je oraz tworzyć własne kolekcje.

Rys. 3. Konto użytkownika po zalogowaniu

Rys. 3. Konto użytkownika po zalogowaniu
Źródło: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa [on-line]. [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra

Posiadanie konta użytkownika w DBC pozwala na otrzymywanie drogą elektroniczną biuletynów informacyjnych z listą ostatnio dodanych publikacji (każdego dnia lub raz w tygodniu). Aktualna wersja oprogramowania oferuje czytelnikowi znacznie bardziej rozbudowane funkcje pozwalające na spersonalizowanie ustawień strony WWW, a także zwiększające aktywny udział użytkownika w kształtowaniu jej zawartości, zgodnie z ideą Web 2.0[8]. Jedną z nich jest możliwość tworzenia wirtualnej półki z ulubionymi publikacjami, ułatwiającej szybki dostęp do wybranych dokumentów. Skompletowaną przez siebie listę publikacji czytelnik może dodatkowo udostępniać innym użytkownikom poprzez wygenerowany przez dLibrę odsyłacz, z wykorzystaniem technologii RSS.

DLibra umożliwia ponadto zalogowanemu użytkownikowi sugerowanie tagów[9] do wzbogacenia opisu obiektów, zwiększając tym samym możliwość dotarcia do dokumentu przez innych użytkowników. Tagi publiczne podlegają moderacji; zanim pojawią się na stronie biblioteki muszą zostać zaakceptowane i ewentualnie skorygowane przez redaktorów DBC. Czytelnik może również skorzystać z tagów prywatnych, które nie są widoczne dla pozostałych użytkowników strony – stanowią indywidualną mapę słów i fraz, przypisanych do wybranych publikacji. Należy dodać, że tagi prywatne nie mają wpływu na opis metadanowy obiektu i nie są moderowane przez redaktorów.

Nowością związaną z posiadaniem konta użytkownika w DBC jest profil sieciowy, który umożliwia wykorzystanie danych identyfikacyjnych wprowadzonych podczas procesu rejestracji na stronie DBC do logowania się na stronach innych bibliotek cyfrowych funkcjonujących na platformie dLibra w wersji 4.0. Wykorzystanie profilu sieciowego umożliwia „migrację” profilu wraz z czytelnikiem i stały dostęp do ustawień indywidualnego profilu użytkownika z poziomu dowolnej biblioteki cyfrowej.

Czytelnikom udostępniono również forum (http://forum. dbc.wroc.pl), na którym mogą dzielić się uwagami i sugestiami dotyczącymi funkcjonowania DBC.

Przeglądanie dokumentów elektronicznych i ich funkcjonalność

Stosowanie standardów i dobrych praktyk w tworzeniu zasobów cyfrowych uwzględnia specyfikę komunikacji on-line pomiędzy repozytorium i jego użytkownikami. Dużą uwagę przywiązuje się do ułatwienia dostępu do publikacji oraz wysokiej jakości prezentowanych obiektów cyfrowych. Przygotowanie materiału publikowanego w bibliotece cyfrowej stanowi pewnego rodzaju kompromis pomiędzy jego jakością a użytecznością, z uwzględnieniem takich aspektów jak rozmiar pliku i przepustowość łączy sieciowych po stronie czytelnika.

Znaczną część publikacji prezentowanych w DBC stanowią materiały zdigitalizowane. Proces skanowania przy użyciu wyspecjalizowanego sprzętu, jakim dysponuje pracownia DBC na Politechnice Wrocławskiej, pozwala na uzyskanie, po obróbce za pomocą programów graficznych, materiału dobrej jakości, o dużej wierności w stosunku do drukowanego oryginału. Niestety jakość odwzorowania pociąga za sobą duże rozmiary plików, co w przypadku udostępniania zbiorów w Internecie stanowi spore utrudnienie dla użytkowników chcących dokument pobrać lub obejrzeć na stronie WWW. Odpowiedzią na ten problem jest zastosowanie odpowiedniego formatu zapisu, który spełnia wymagane kryteria jakości i funkcjonalności. Dla materiałów digitalizowanych takim formatem okazał się DjVu. Ten zdobywający coraz większą popularność format, oparty na patentach koncernu AT&T, od lat rozwijany jest przez firmę LizardTech. Dokumenty DjVu, choć niepozbawione wad, okazały się w praktyce rozwiązaniem, które odpowiada potrzebom bibliotekarzy cyfrowych. Rozmiar skompresowanego pliku DjVu może być do tysiąca razy mniejszy od cyfrowego oryginału w formacie TIFF, przy zachowaniu stosunkowo wysokiej jakości zarówno podczas przeglądania, jak i wydruku.

Oczywiście jakość cyfrowych reprodukcji nie stanowi jedynego kryterium użyteczności obiektów udostępnianych w DBC. Przeważającą część zasobów w DBC stanowią książki, dlatego aby ułatwić użytkownikom korzystanie z publikacji zdecydowano się na wprowadzenie nawigacji po dokumencie. Występujące w publikacjach spisy (np. spisy treści, ilustracji, tablic) prezentowane są w postaci drzewka zakładek lub aktywnych odsyłaczy na odpowiednich stronach. Czytelnik w prosty sposób może dotrzeć do interesującego go fragmentu publikacji, bez konieczności uciążliwego „wertowania” książki strona po stronie.

Rys. 4. Aparat nawigacyjny w publikacji w formacie DjVu

Rys. 4. Aparat nawigacyjny w publikacji w formacie DjVu
Źródło: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa [on-line]. [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra

Pliki DjVu można przeglądać bezpośrednio w oknie aplikacji czytelnika, w nowym oknie przeglądarki internetowej, bądź pobrać je na dysk własnego komputera.

Do czasu ukazania się wersji 4.0 dLibry pewnym utrudnieniem dla użytkowników, przeglądających dokumenty DjVu, mogła być konieczność pobrania ze strony producenta odpowiedniego oprogramowania i zainstalowania w systemie przeglądarki obsługującej ten format plików.

W aktualnej wersji dLibry przeglądarka DjVu stanowi integralną część aplikacji czytelnika, a zastosowany aplet Javy umożliwia odczytywanie publikacji DjVu w oknie przeglądarki, bez konieczności instalowania dodatkowych „wtyczek”[10]. Aplet pozwala na poprawne wyświetlenie publikacji, pozbawiony jest jednak wielu użytecznych funkcji dostępnych w dedykowanej przeglądarce DjVu, która umożliwia nie tylko skorzystanie z aktywnych spisów treści i zakładek, ale również dostęp do warstw, z których zbudowany jest dokument. Warto wiedzieć, że większość dokumentów w formacie DjVu ma aktywną warstwę tekstową, uzyskaną poprzez poddanie zdigitalizowanego materiału procesowi optycznego rozpoznawania znaków (OCR). Obecność warstwy tekstowej w pliku DjVu umożliwia dotarcie do publikacji poprzez mechanizmy wyszukiwawcze dLibry służące do wyszukiwania pełnotekstowego[11]. Oprócz warstwy tekstowej każdy dokument ma osobne warstwy tła i treści. Korzystając z funkcji przeglądarki DjVu, czytelnik może zdecydować o sposobie wyświetlania (ukrywania) poszczególnych warstw dokumentu. Przykładowo: ukrycie zanieczyszczonej warstwy tła w znacznym stopniu wpływa na komfort odczytywania tekstu z ekranu komputera.

Dla publikacji, które powstały pierwotnie w formie elektronicznej, jak np. doktoraty, stosuje się popularny i powszechny standard przenoszenia treści tekstowo-graficznych – PDF, stworzony przez firmę Adobe Systems. Pliki PDF wzbogacane są dodatkowo o spisy treści w formie drzewek (zakładek) oraz podlegają procedurze optymalizacji. W przypadkach, kiedy rozmiar pliku może utrudniać jego swobodne pobieranie bądź przeglądanie na stronie, publikacje PDF dzielone są na serię plików (pliku głównego i plików podrzędnych) powiązanych i skomunikowanych ze sobą nawzajem. Taki sposób przygotowania pliku nie utrudnia czytelnikowi zapoznawania się z treścią, ponieważ struktura podzielonego dokumentu nie jest widoczna.

Rys. 5. Nawigacja w publikacji w formacie PDF

Rys. 5. Nawigacja w publikacji w formacie PDF
Źródło: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa [on-line]. [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra

Korzystanie z zasobów bibliotek cyfrowych, ze względu na bogactwo narzędzi wyszukiwawczych, wymaga pewnej wprawy i znajomości funkcji dostępnych dla użytkownika. Jednak zarówno twórcy oprogramowania, jak i redaktorzy bibliotek cyfrowych starają się stale wprowadzać innowacje ułatwiające dostęp i nawigację w obrębie cyfrowych repozytoriów.

Podsumowanie

Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa jest jedną z najdynamiczniej rozwijających się bibliotek. Do końca 2008 r. wśród jej „wirtualnych regałów” gościły ponad trzy miliony użytkowników z całego świata. Bierze ona również udział w projektach międzynarodowych, takich jak: Projekt ENRICH, Universal Library i Europeana Local, a także w ogólnopolskim Konsorcjum Polskie Biblioteki Cyfrowe.

Biblioteki i instytucje należące do Konsorcjum DBC prezentują zarówno cenne zbiory historyczne, jak i współczesne czasopisma, podręczniki, monografie oraz dysertacje. Wspierają tym samym działalność dydaktyczną (w tym zdalne nauczanie) oraz przyczyniają się do procesu ochrony i udostępniania narodowego dziedzictwa kulturowego. Selekcja zasobu przeznaczonego do DBC przeprowadzana jest z dużą starannością z uwzględnieniem potrzeb czytelników.

W sytuacji, kiedy zbiorów w bibliotece cyfrowej przybywa, bardzo ważne jest ich logiczne i tematyczne uporządkowanie oraz opatrzenie jak najdokładniejszym opisem metadanowym. Służyć mają temu kolekcje tematyczne i formalne oraz ujednolicone zasady opisu w całym Konsorcjum DBC, sformułowane w Instrukcji tworzenia opisu metadanowego w formacie Dublin Core Metadata Element Set w Konsorcjum Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej oraz dyskutowane na Forum DBC.

Koordynacja digitalizacji oraz proces ujednolicania opisu metadanowego to tylko niektóre z zadań, przed którymi stoją polskie biblioteki cyfrowe. Udział w projektach międzynarodowych, sprawia że polskie zbiory internetowe dostępne są dla szerszej publiczności. Ważne jest, aby stanowiły one spójny, dobrze opracowany zasób o możliwie jak najlepszej jakości.

Przypisy

[1] LEWANDOWSKA, A. (i in.) Federacja Bibliotek Cyfrowych w sieci PIONIER – Dostęp do otwartych bibliotek cyfrowych i repozytoriów. W: IV Ogólnopolska Konferencja EBIB. Internet w bibliotekach Open Access. Toruń, 7-8 grudnia 2007 roku [on-line]. [Warszawa], 2007 [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat18/lewandowska_mazurek_werla.php. ISBN 83-921757-8-6.

[2] O projekcie dLibra (Digital Library Framework) [on-line]. [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://dlibra.psnc.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=81&Itemid=73.

[3] Zob. też: ROHLEDER, R., FIGACZ, P., BRONOWICKA, J. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa ponad granicami. W: SZARSKI, H., KUZIELA, M. (red.) Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych [on-line]. Wrocław, 2008, z. 6, s. 173-191 [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=2233&dirids=1.

[4] Zob. też: ROHLEDER, R., FIGACZ, P., BRONOWICKA, J. Zasoby bibliotek naukowych w Dolnośląskiej Bibliotece Cyfrowej. W: Komputerowe Wspomaganie Badań Naukowych. Materiały XIV Krajowej Konferencji KOWBAN’ 2007. Wrocław, 2007, s. 29-34.

[5] Zob. też: ROHLEDER, R. SZARSKI, H. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa – wsparcie dla zdalnego nauczania. W: Nowe media w edukacji : zastosowania technik informacyjnych i komunikacyjnych w kształceniu : konferencja. Wrocław, 22 września 2008 [on-line]. Wrocław, 2008, s. 101-112 [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=2475.

[6] Dublin Core (Dublin Core Metadata Element Set) – ogólny standard metadanych, stosowany do opisu dokumentów elektronicznych. Zob. też: NAHOTKO, M. Metadane. Biuletyn EBIB [on-line]. 2000, nr 6 (14) [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib14/nahotko.html. ISSN 1507-7187.

[7] OCR (ang. Optical Character Recognition) – zestaw technik lub oprogramowanie służące do rozpoznawania znaków i całych tekstów. Zadaniem OCR jest rozpoznanie pisma występującego na obrazie, zazwyczaj powstałym po zeskanowaniu dokumentu. Rozpoznawanie pisma jest możliwe dzięki zastosowaniu metod z dziedziny rozpoznawania wzorców, zaliczanej do sztucznej inteligencji.

[8] Web 2.0 – określenie serwisów internetowych, powstałych po 2001 r., w których działaniu podstawową rolę odgrywa treść generowana przez użytkowników danego serwisu. Cechą charakterystyczną jest duża interakcja pomiędzy członkami społeczności, dlatego serwisy Web 2.0 umownie nazywa się „dynamicznymi” – dla odróżnienia od „statycznych” serwisów tradycyjnych, które nie umożliwiają interakcji.

[9] Tag (znacznik) – jest to znak lub słowo kluczowe przypisane do określonego fragmentu informacji, w tym przypadku tekstu publikacji elektronicznej w bibliotece cyfrowej. Tagi są to nazwy kategorii, służące do klasyfikowania zawartości. Tagowanie elementów serwisu umożliwia czytelnikowi szybki wybór interesujących go informacji.

[10] Wtyczka (ang. plug-in) – jest to dodatek do istniejącego programu rozszerzający jego możliwości lub automatyzujący żmudne czynności. Wtyczki są zewnętrznymi bibliotekami lub programami, które umożliwiają przeglądarce obsługę innych dokumentów niż standardowe pliki HTML. Pomagają przeglądarce wykonywać pewne specyficzne funkcje, jak wyświetlanie specjalnych formatów graficznych lub odtwarzanie plików multimedialnych – w tym przypadku plików w formacie DjVu.
Instalacja przeglądarki wymagana jest w przypadku pobrania pliku DjVu i uruchamiania go z dysku własnego komputera.

[11] Niestety w chwili obecnej warstwa tekstowa plików DjVu nie jest dostępna dla robotów indeksujących, które działają w najpopularniejszych wyszukiwarkach internetowych (np. Google).

Bibliografia

  1. LEWANDOWSKA, A. (i in.) Federacja Bibliotek Cyfrowych w sieci PIONIER – Dostęp do otwartych bibliotek cyfrowych i repozytoriów. W: IV Ogólnopolska Konferencja EBIB. Internet w bibliotekach Open Access. Toruń, 7-8 grudnia 2007 roku [on-line]. [Warszawa], 2007 [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat18/lewandowska_mazurek_werla.php. ISBN 83-921757-8-6.
  2. NAHOTKO, M. Metadane. Biuletyn EBIB [on-line]. 2000, nr 6 (14) [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib14/nahotko.html. ISSN 1507-7187.
  3. ROHLEDER, R., FIGACZ, P., BRONOWICKA, J. Zasoby bibliotek naukowych w Dolnośląskiej Bibliotece Cyfrowej. W: Komputerowe Wspomaganie Badań Naukowych. Materiały XIV Krajowej Konferencji KOWBAN’ 2007. Wrocław : Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, 2007. ISBN 978-83-7374-050-1.
  4. ROHLEDER, R., FIGACZ, P., BRONOWICKA, J. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa ponad granicami. W: SZARSKI, H., KUZIELA, M. (red.) Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych [on-line]. Wrocław, 2008, z. 6, s. 173-191 [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=2233&dirids=1.
  5. ROHLEDER, R. SZARSKI, H. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa – wsparcie dla zdalnego nauczania. W: Nowe media w edukacji : zastosowania technik informacyjnych i komunikacyjnych w kształceniu : konferencja. Wrocław, 22 września 2008 [on-line]. Wrocław, 2008, s. 101-112 [Dostęp 2 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=2475.
            

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2009 EBIB

            Użytkownik biblioteki wśród wirtualnych regałów – zasoby Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej: tematyka, dostęp, funkcjonalność / Anna Wałek, Piotr Pinkawa, Regina Rohleder // W: II Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 18-19 czerwca 2009. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2009. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 20). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat20/walek.php