II Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych
Wrocław, 18-19 czerwca 2009

Poprzedni - Spis treści -
            

Beata Starosta, Agnieszka Bobruk
Biblioteka Główna i OINT Politechniki Wrocławskiej
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

E-książki w katalogach bibliotek
E-books in library catalogues

Abstrakt

Referat jest próbą analizy katalogów polskich bibliotek akademickich pod kątem obecności w nich opisów bibliograficznych e-książek. Kolejnym istotnym zagadnieniem podjętym w referacie jest próba odpowiedzi na pytanie: czy biblioteki polskie są przygotowane do katalogowania omawianych zbiorów i jakie w związku z tym pojawiają się trudności i dylematy?

Abstract

This paper is an attempt to analyse catalogues of the Polish academic libraries, paying special attention to bibliographic description of e-books. Another important issue is an attempt to answer the question of whether Polish libraries are prepared to catalogue this kind of collection and what difficulties and dilemmas they have?

Wstęp

Dostęp do informacji jest postrzegany jako klucz do sukcesu ekonomicznego zarówno jednostki, jak i całego narodu. Studenci zdobywają wiedzę, aby uzyskać kwalifikacje do otrzymania lepszej pracy. Państwa starają się podnosić poziom badań naukowych, aby znaleźć się w wyższej klasie ekonomicznej”[1]. W zasobach nowoczesnych bibliotek naukowych pojawia się coraz więcej dokumentów dostępnych on-line. Obecnie dominują bazy czasopism elektronicznych, które umożliwiają zdalne korzystanie z pełnych tekstów publikacji. Również bazy dokumentów zwartych, tzw. e-książek, coraz liczniej zastępują lub wspomagają formy drukowane. W ten sposób biblioteki wychodzą naprzeciw potrzebom swoich użytkowników, którzy bardzo chętnie korzystają z elektronicznych źródeł informacji. Biorąc pod uwagę koszty, jakie biblioteki ponoszą w związku z zakupem lub tworzeniem e-baz, warto zadbać, aby ich wykorzystanie było jak największe. Zatem dążące do tego celu biblioteki powinny zarówno badać, jak i realizować potrzeby użytkowników dotyczące tego typu zbiorów oraz informować o skutkach tej realizacji. Odnosząc tę sytuację do rynku komercyjnego (handlu i usług), można stwierdzić, że firmy nierzadko więcej środków przeznaczają na kampanię reklamową, niż na samo wytworzenie oferowanego produktu. Biblioteki ponoszą koszty wytworzenia lub zakupu e-baz, ale ponieważ nie przynoszą one pozornie zysku finansowego, minimalizuje się nakłady na ich promocję. To samo można powiedzieć o kosztach wstępnych, czyli tych ponoszonych przed zakupem produktu, dotyczących badania zapotrzebowania użytkowników. Trzeba zatem uświadomić sobie, że produkt, jakim jest zasób biblioteczny, a w tym przypadku e-książka, może przynosić znaczące korzyści nie tyle samej bibliotece, co reprezentowanej przez nią uczelni.

Właściwie dobrany produkt -> duże wykorzystanie (m.in. poprzez pozytywne referencje samych użytkowników) -> podnoszenie poziomu wiedzy i zawodowych kwalifikacji -> zastosowanie zdobytej wiedzy:

  • w prowadzonych badaniach,
  • w edukacji studentów,
  • w publikacjach naukowych,
  • w zdobywaniu grantów,
  • w patentach, wynalazkach.

Wszystkie te czynniki mają decydujący wpływ na prestiż uczelni. Wymienione korzyści trudno oszacować, lecz niewątpliwie można je zwielokrotnić poprzez intensyfikację takich działań, jak:

  • badanie i określanie zapotrzebowania użytkowników,
  • efektywne zakupy lub tworzenie e-zasobów,
  • tworzenie pełnej i łatwo dostępnej informacji o e-zbiorach,
  • promowanie e-zasobów.

Zadaniem niniejszego referatu jest przedstawienie stopnia realizacji przez polskie biblioteki akademickie jednego z powyższych działań, jakim jest tworzenie pełnej i łatwo dostępnej informacji o e-zasobach, ze szczególnym uwzględnieniem baz książek elektronicznych.

Termin książka elektroniczna oznaczający przekaz przetwarzany przy użyciu technologii komputerowej, wyświetlany na ekranie monitora oraz upodobniony w węższym lub szerszym zakresie do tego, który jest charakterystyczny dla drukowanych publikacji.[2] będzie w niniejszym referacie stosowany zamiennie z takimi pojęciami jak: e-książka, e-book, książka internetowa, a także książka on-line, przy czym dotyczyć będzie tylko dokumentów udostępnianych zdalnie.

Metody badań

Badanie stron domowych polskich bibliotek akademickich pod kątem zawartości informacji o e-książkach.

Wyboru bibliotek dokonano na podstawie adresów zamieszczonych na stronach EBIB (http://www.ebib.info/component/option,com_wrapper/Itemid,144/) i NUKAT (http://www.nukat.edu.pl/). Ograniczono się tylko do bibliotek głównych uczelni akademickich. Badania były przeprowadzane w grudniu 2008 r. i częściowo w styczniu 2009 r., zatem stan przedstawiony w referacie może się nieco różnić od stanu obecnego, gdyż niektóre biblioteki mogły subskrybować e-bazy z początkiem 2009 r., a równocześnie część licencji mogła wygasnąć z końcem 2008 r. Dokonano wstępnej selekcji, odrzucając te biblioteki, które nie posiadały w swoich zasobach e-książek lub nie umieściły informacji o nich. Następnie wytypowano 38 bibliotek do przeprowadzenia analizy ich katalogów. Wykaz tych bibliotek znajduje się w załączniku 1. Aby materiał badawczy był zróżnicowany, przy wyborze kierowano się następującymi kryteriami:

  • położenie geograficzne – wszystkie regiony kraju,
  • profil uczelni – humanistyczne, techniczne, medyczne, ekonomiczne, przyrodnicze,
  • współpraca z NUKAT (współkatalogujące i katalogujące tylko lokalnie).

Badanie katalogów bibliotek pod względem obecności opisów bibliograficznych e-książek.

Posługiwano się tabelą, której wzór znajduje się w załączniku 2. W zależności od możliwości wyszukiwawczych systemów bibliotecznych stosowano różne metody w celu znalezienia opisów bibliograficznych e-książek:

  • szukano używając następujących słów lub wyrażeń: „dokument elektroniczny”, „online”, „on line”, „dostępny”, „tryb”, „książki/a elektroniczne/a”, „e-book/s”, „http”, „cf”;
  • używano takich pól wyszukiwawczych jak: „tytuł”, „format”, „hasło przedmiotowe”, a jeśli system umożliwiał, to także „wszystkie pola”;
  • pobierano losowo wybrane tytuły z list e-książek lub z zasobów bibliotek cyfrowych i sprawdzano ich obecność w katalogu;
  • szukano w katalogu NUKAT poprzez „słowa z opisów” łącząc terminy: „dokument elektroniczny” (w tytule) i „tryb” (w całym opisie); uzyskano w ten sposób 826 opisów bibliograficznych, w większości e-książek; analizując otrzymane opisy zwracano uwagę na obecność siglów bibliotek.

Tylko w niektórych katalogach udało się wyselekcjonować opisy bibliograficzne samych e-książek, np. w Bibliotece Politechniki Łódzkiej, gdzie stosowane jest hasło przedmiotowe: „książki elektroniczne”, czy w Bibliotece Politechniki Warszawskiej, w której używane jest pole BAS dla rozróżnienia katalogowanych dokumentów (przykład w załączniku 2). W wielu przypadkach stosowane sposoby wyszukiwania nie przynosiły oczekiwanych rezultatów. Użycie wyrażenia „dokument elektroniczny”, obowiązującego w tytule tego typu dokumentów, owocowało niejednokrotnie dużą liczbą rekordów opisujących zasoby na dyskach optycznych. W takiej sytuacji przeglądano 50 najnowszych opisów w poszukiwaniu dokumentów o dostępie zdalnym. Poszukiwano też opisów bibliograficznych wersji drukowanych e-książek i analizowano ich zawartość, szczególnie pod kątem obecności linków odsyłających do wersji elektronicznych. W niektórych systemach bibliotecznych było to bardzo utrudnione, a czasem niemożliwe, dlatego też szukano tego typu opisów w katalogu NUKAT i analizowano sigla bibliotek, które pobrały opis.

Jeżeli w wyniku zastosowanych metod badawczych nie znaleziono w katalogu informacji bibliograficznych o e-książkach, przyjęto, że badana biblioteka nie kataloguje tego typu zbiorów. Jednakże, w związku z ograniczonymi możliwościami wyszukiwawczymi niektórych systemów bibliotecznych, wyniki tych badań mogą nie być w 100% zgodne ze stanem faktycznym.

Badanie ankietowe.

Za pomocą poczty elektronicznej rozesłano 40 ankiet (formularz ankiety w załączniku 3) do bibliotek akademickich, z czego uzyskano 10 poprawnie wypełnionych formularzy. Odpowiedzi ankietowe skonfrontowano z wynikami uzyskanymi z badania katalogów bibliotek. W dziewięciu przypadkach stwierdzono zgodność danych. Jedna ankieta uzupełniła wyniki badań (dotyczyło to biblioteki, w której wyszukiwanie było bardzo utrudnione).

Wyniki badań

Przedstawione poniżej wyniki badań dotyczą 38 bibliotek przedstawionych w załączniku 1. Dotarcie ze stron domowych bibliotek do baz e-książek zazwyczaj nie sprawiało trudności (wymagało przeważnie 2 lub 3 kliknięć). W bibliotekach posiadających książki on-line pojawiają się następujące sposoby informowania o nich:

  • zakładki na stronach domowych pozwalające dotrzeć do e-baz (znajdują się najczęściej na stronie głównej biblioteki; zakładki te mają bardzo zróżnicowane nazwy: „e-zbiory”, „e-źródła”, „książki elektroniczne”, „e-books”, „wydawnictwa pełnotekstowe”, „książki online/on-line”, „książki w wersji elektronicznej”, „zbiory elektroniczne”, „zbiory zdigitalizowane”, „bazy online”, „bazy danych”);
  • listy A-Z e-książek (najczęściej alfabetyczne wg tytułów; zapisywane w różnych formatach; listy te są zwykle oferowane przez dostawców baz i dostępne po zalogowaniu się do danej bazy; niektóre biblioteki skopiowały je i udostępniły w sposób przyjazny dla użytkowników niemających uprawnień);
  • linki kierujące do wolnodostępnych zasobów internetowych (do pojedynczych tytułów lub całych baz, zazwyczaj związanych tematycznie z profilem uczelni);
  • linki kierujące do macierzystej lub obcej biblioteki cyfrowej;
  • obecność opisów bibliograficznych w katalogach (tylko nieliczne biblioteki informują użytkowników o zawartości katalogu, a jeszcze rzadziej pojawia się informacja o tym, czy i jakie e-zasoby są katalogowane[3]).

Spośród badanych bibliotek – 29 oferuje dostęp do licencjonowanych baz elektronicznych z komputerów pozauczelnianych – na ogół dla wszystkich studentów i pracowników danej uczelni. Używane są w tym celu narzędzia typu HAN, OneLog, serwery proxy lub inne (nazwy nie zostały określone na stronach WWW bibliotek). Niektóre bazy mają ograniczenia techniczne lub licencyjne uniemożliwiające zdalne logowanie.

Niemal każda z badanych bibliotek miała (w badanym okresie) w swoich zasobach przynajmniej jedną komercyjną bazę e-książek, ale w większości przypadków biblioteki miały po dwie lub trzy bazy. Najczęściej posiadane przez biblioteki bazy to: Knovel (14), Ibuk (12), MyiLibrary (9), Safari (6), Ebrary (4), OECD (4), Books@Ovid (4), ScienceDirect e-books (4), Referex Engineering (3). Rzadziej występujące zasoby to: AMS Books Online, Wiley Interscience, CABI, BREPOLIS, E-książki infor. W większości są to oferty zagranicznych wydawców, a tylko dwie (Ibuk, E-książki infor) – polskich.

35 z 38 badanych bibliotek tworzy lub współtworzy lokalną bibliotekę cyfrową.

Następujące biblioteki umieszczają w swoich katalogach opisy bibliograficzne książek on-line (wykaz alfabetyczny wg miejscowości):

  • Biblioteka Główna Politechniki Białostockiej,
  • Biblioteka Główna Akademii Medycznej w Gdańsku,
  • Biblioteka Główna Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie,
  • Biblioteka Jagiellońska w Krakowie,
  • Biblioteka Główna Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie,
  • Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie,
  • Biblioteka Główna Politechniki Lubelskiej,
  • Biblioteka Politechniki Łódzkiej,
  • Biblioteka Główna Politechniki Poznańskiej,
  • Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu,
  • Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej,
  • Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie.

W katalogach 11 ww. bibliotek znaleziono (bezpośrednio lub poprzez NUKAT) przynajmniej jeden opis książki on-line. Nazwę jednej biblioteki dodano na podstawie ankiety.

W katalogach 34 bibliotek znajdują się opisy bibliograficzne książek drukowanych zawierające linki kierujące do formy on-line. Linki te odsyłają najczęściej do zbiorów macierzystej biblioteki cyfrowej, znacznie rzadziej do zakupionych na własność e-zasobów komercyjnych. Te ilościowe różnice wynikają z kilku powodów:

  • liczebność obu rodzajów zasobów;
  • biblioteki mają drukowane odpowiedniki do większości dokumentów opublikowanych w bibliotece cyfrowej, natomiast tylko niektóre licencjonowane e-książki są kupowane przez biblioteki w formie tradycyjnej;
  • e-książki komercyjne są w wielu bibliotekach nowością, dlatego nie zostały jeszcze podjęte decyzje, co do umieszczania informacji o nich w katalogach.

Napotkano także linki odsyłające do obcych bibliotek cyfrowych. Znajdują się one przeważnie w opisach bibliograficznych pobranych przez biblioteki z NUKAT lub z innych katalogów. Pomijając powyższe, nie natrafiono na linki kierujące do zasobów wolnego Internetu, aczkolwiek nie wyklucza się istnienia takich przypadków.

Badania ankietowe (pytania 1-6) potwierdziły powyższe wyniki (w przypadku tych bibliotek, które odpowiedziały na ankietę). Odpowiedzi na pozostałe pytania zostaną przedstawione w dalszej części referatu.

Biblioteka Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie i Biblioteka Główna Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie mają multiwyszukiwarkę 360 Search. Multiwyszukiwarka pozwala na przeszukiwanie wielu typów baz danych, a więc tych opartych na protokole Z39.50 (większość katalogów on-line bibliotek akademickich), zasobów na stronach WWW oraz innych zasobów elektronicznych. Aby umożliwić tego rodzaju wspólne przeszukiwanie, należy stworzyć dla każdej z baz odpowiedni program z nią się komunikujący (tzw. konektor)[4]. Wydaje się, że zastosowanie takiego narzędzia rozwiązuje problem katalogowania e-dokumentów, które przestaje być konieczne, gdyż użytkownik otrzymuje możliwość dostępu do wszystkich źródeł z jednego miejsca. Jednak ograniczenia licencyjne uniemożliwiają korzystanie z wyszukiwarki z komputerów pozauczelnianych.

Dylematy polskich bibliotek akademickich

W badaniu ankietowym zapytano bibliotekarzy o problemy związane z katalogowaniem omawianych w referacie dokumentów. Jak się okazało, największy problem przy opracowywaniu e-książek widzą oni w braku systemowej kontroli linków (70% bibliotek) i w zmiennej zawartości baz komercyjnych (50% bibliotek). Zapewne dlatego umieszczają w swoich katalogach opisy książek internetowych o dużej stabilności (zasoby bibliotek cyfrowych i e-książki zakupione na własność). 30% przebadanych bibliotek postrzega jako trudność obciążenie personelu dodatkową pracą. Natomiast żadna z bibliotek nie obawia się o kompetencje osób katalogujących, żadna też nie uważa, że nakład pracy mógłby przewyższać korzyści uzyskane z katalogowania książek on-line. Co do wynikających z tego działania korzyści, respondenci byli zgodni, że umieszczanie informacji o e-książkach w katalogu, to przede wszystkim dodatkowa informacja dla czytelnika (90% bibliotek) oraz dostęp do wszystkich zbiorów z jednego miejsca (80% bibliotek). Niektóre biblioteki znajdują się w przededniu podjęcia decyzji: czy, co i jak katalogować. Inne mają te decyzje już za sobą i mogą dzielić się doświadczeniami, jak np. Biblioteka Główna Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie: Kwestia aktualizacji opisów czy poziom dostępu do dokumentu to trudności, które powodują, że w większości polskich bibliotek naukowych dokumenty on-line nie są katalogowane. Oczywiście można zastanawiać się nad celowością katalogowania dokumentów on-line i tym, co powinien zawierać katalog biblioteczny. Czy powinien on rejestrować tylko opisy dokumentów posiadanych przez bibliotekę, czy również oferowanych za pośrednictwem komercyjnych serwisów? Byliśmy zgodni, że nawet przez ten ograniczony czas, musimy zapewnić użytkownikom szybką, aktualną i precyzyjną informację o nich[5].

Co katalogują polskie biblioteki akademickie?

Punktem wyjścia do dalszych rozważań jest podział omawianych dokumentów ze względu na sposób pozyskania ich do zbiorów bibliotecznych. Można wyróżnić cztery ich podstawowe typy:

  1. książki zakupione na własność,
  2. książki dostępne w ramach licencji,
  3. książki wytworzone w lokalnej bibliotece,
  4. książki dostępne w wolnym Internecie[6].

Z badań wynika, że biblioteki katalogują przede wszystkim książki wytworzone w lokalnej bibliotece oraz książki on-line zakupione na własność. Dopuszczają też możliwość wprowadzania do katalogu opisów dokumentów dostępnych w wolnym Internecie, ale tylko takich, które są związane z profilem uczelni, a ich wartość merytoryczna jest zarekomendowana przez użytkowników. Na zawarte w ankiecie pytanie: „Jakie e-książki powinno się, zdaniem Państwa, katalogować?”, biblioteki zgodnie opowiedziały się za katalogowaniem e-zasobów będących ich własnością, a ponadto 50% uznało za wskazane opracowywać e-dokumenty związane z biblioteką lub uczelnią. Żadna z bibliotek nie przeciwstawiła się idei katalogowania e-książek, żadna też nie uznała za słuszne tworzenie opisów do wszystkich książek dostępnych w wolnym Internecie.

Jak katalogują polskie biblioteki akademickie?

W wyniku badań rozpoznano następujące sposoby umieszczania informacji o e-książkach w katalogach polskich bibliotek akademickich:

  • dodawanie informacji o wersji elektronicznej książki w rekordzie bibliograficznym wersji drukowanej;
  • sposób powyższy + tworzenie opisów do tych książek on-line, których drukowanego odpowiednika biblioteka nie ma;
  • tworzenie oddzielnych rekordów bibliograficznych dla obu wersji książki (w tym: dodawanie lub niedodawanie linku w opisie wersji drukowanej)

Analizując rekordy bibliograficzne e-książek w formacie MARC uznano, że polskie biblioteki akademickie tworzą je z należytą starannością i w zgodzie z istniejącymi przepisami[7].

Oto przykłady opisów dla obu wersji tej samej pracy:

Rozmiar: 21242 bajtów

Rozmiar: 26906 bajtów

Warto zauważyć, że wersja on-line zawiera w polu 260 dane wydawnicze instytucji, która zdigitalizowała dzieło, a dane oryginału podawane są w polu 534. Brak tu również opisu fizycznego (pola 300). Pola 530, 538 zawierają w większości tego typu opisów standardową treść. Bardzo istotne jest pole 856 zawierające aktywny adres URL. Pozostałe zaznaczone elementy są już znane z katalogowania dokumentów elektronicznych wydanych na dyskach optycznych.

Katalogowanie książek elektronicznych – przepisy[8]

Warunkiem zaistnienia opisów bibliograficznych e-książek w katalogach jest dostępność przepisów określających sposób ich tworzenia. W Polsce stosowane są następujące normy do katalogowania książek elektronicznych:

  • PN-N-01152-13:2000 Opis bibliograficzny. Dokumenty elektroniczne.
  • PN-N-01152.01:1982 Opis bibliograficzny. Książki.
  • PN-N-01152-1/A1:1997 Opis bibliograficzny. Książki (Zmiana 1).

Informacje uzupełniające przydatne do tworzenia opisów bibliograficznych e-książek znajdują się w następujących publikacjach:

  • K. Sanetra: Format MARC 21 rekordu dla dokumentu elektronicznego. Warszawa, 2003.
  • M. Lenartowicz: Przepisy katalogowania książek. Cz.1. Opis bibliograficzny. Warszawa, 1983. Toż. Wyd. 2, 1987.
  • M. Lenartowicz, A. Paluszkiewicz: Format USMARC rekordu dla książki. Warszawa, 2000. – Wersja uaktualniona dostępna na stronie internetowej NUKAT.

Poszerzeniu wiedzy służą również materiały szkoleniowe z I Warsztatów Katalogowania Dokumentów Elektronicznych, zorganizowanych przez Bibliotekę Jagiellońską i NUKAT w dniach 15-16 listopada 2005 r. w Krakowie. Dla bibliotek współpracujących z NUKAT niezbędna jest też znajomość ustaleń z warsztatów pt. „Dokumenty elektroniczne, mikroformy, dokumenty niesamoistne wydawniczo a NUKAT”, które odbyły się w Warszawie w dniach 5-6 grudnia 2006 r. (http://www.nukat.edu.pl/nukat/pl/wykazy.phtml?id=8).

Katalogowanie e-książek a NUKAT

Biblioteki współkatalogujące e-książki w NUKAT mają ułatwione zadanie, jeżeli chodzi o podejmowanie decyzji, co i jak katalogować. Posługują się jasno określonymi zasadami – załącznik 4. Wśród bibliotek, które zaznaczyły swoją obecność w NUKAT, jako twórcy rekordów bibliograficznych książek on-line, wyróżniają się:

  • Biblioteka Politechniki Łódzkiej, Biblioteka Politechniki Warszawskiej i Biblioteka Politechniki Lubelskiej, które katalogują zasoby własnych bibliotek cyfrowych, a także baz komercyjnych. Biblioteka Politechniki Lubelskiej skatalogowała nawet niektóre e-książki z obcych bibliotek cyfrowych;
  • Biblioteki AGH i Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie wprowadziły do NUKAT zasoby swojej wspólnie utworzonej Akademickiej Biblioteki Cyfrowej;
  • Biblioteka Akademii Medycznej w Gdańsku i Biblioteka Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie wzbogaciły wspólny katalog o opisy książek on-line z baz licencjonowanych.

Istnienie rekordów bibliograficznych książek internetowych w NUKAT umożliwia wszystkim bibliotekom współpracującym pobieranie opisów do katalogów lokalnych, dzięki czemu mogą one niewielkim nakładem pracy wzbogacać swoje zbiory o wartościowe i łatwo dostępne zasoby elektroniczne (np. podręczniki i skrypty). Niestety tylko nieliczne biblioteki korzystają z tych możliwości. Ilość siglów pozostawiona przez biblioteki pobierające opis najczęściej nie przekracza dwóch, czasami trzech, (są to zazwyczaj sigla tych samych bibliotek), a w wielu przypadkach jest tylko siglum biblioteki tworzącej opis (głównie dotyczy to baz komercyjnych). Na uwagę zasługuje Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, która pobrała do swojego katalogu znaczną liczbę rekordów e-książek. Umieszczanie opisów zbiorów bibliotek cyfrowych w NUKAT mogłoby być dobrym, aczkolwiek na razie niedocenianym, sposobem ich promocji.

Doświadczenia zagranicznych bibliotek

Ponieważ w Polsce katalogowanie dokumentów elektronicznych on-line jest dość nowym zjawiskiem, warto podejrzeć doświadczenia zagranicznych bibliotek. Doświadczenia te datują się od lat 90. XX w., kiedy to zaczęto katalogować pojawiające się w Internecie, w wolnym dostępie, publikacje rządowe (szczególnie wydawane periodycznie). Ponieważ dla niektórych pozycji zrezygnowano z formy drukowanej, biblioteki gromadzące dane tytuły czuły się zobowiązane do umieszczania w swoich katalogach opisów bibliograficznych zawierających linki odsyłające do pełnych tekstów tych publikacji, mimo że dokumenty te nie znajdowały się w zasobach bibliotek. Dotyczyło to później i innych pojawiających się w sieci publikacji. Wraz z pojawieniem się Internetu zaczęto obserwować regres w korzystaniu z bibliotek, tzn. z budynków i zasobów w ich fizycznej postaci, a tym samym z katalogów (np. Library of Congress). Uznano zatem, że współistnienie w katalogu opisów bibliograficznych e-źródeł obok opisów zasobów drukowanych może zachęcić użytkowników do korzystania z tych drugich. Pojawił się jednak problem związany z katalogowaniem wolnego Internetu. Ponieważ opisy zasobów on-line zawierały linki, konieczna była kontrola ich aktualności. Pojawiające się systemy automatycznej kontroli linków wykazywały tak dużą liczbę błędów, że poprawianie ich wiązałoby się ze zbyt dużymi nakładami pracy i kosztów. Zjawisko nieaktywnych linków tzw. „linkrot” jest zjawiskiem powszechnym w wolnym Internecie, zatem uznano, że również w katalogach bibliotecznych może być traktowane przez użytkownika jako rzecz naturalna. Jednakże pojawił się problem w momencie konieczności poprawy bazy przy jej konwersji. Po latach podsumowano doświadczenia i określono trzy drogi katalogowania:

  • „The path no change” – wyraźny podział pomiędzy zasobami elektronicznymi on-line a drukowanymi, używanie OPAC jedynie jako inwentarza dokumentów drukowanych, tworzenie list źródeł elektronicznych na oddzielnej stronie biblioteki.
  • „The middle way” – katalogowanie tych zasobów on-line, które są kontynuacją dokumentów drukowanych będących w kolekcji biblioteki oraz zakupionych przez bibliotekę zbiorów elektronicznych.
  • „The radical path” – katalogowanie zarówno zasobów „print to on-line” i zakupionych zasobów elektronicznych on-line, a także włączanie do katalogu opisów dokumentów będących w wolnym dostępie w Internecie (wyszukiwanych zazwyczaj przez Google lub inne wyszukiwarki)[9].

Reasumując, „droga złotego środka” (ad. 2) wymaga mniej nakładów niż „droga radykalna” (ad. 3) niosąca ze sobą wspomniane wcześniej problemy z dezaktualizacją linków, a przynosi więcej korzyści niż „droga bez zmian” (ad. 1)[10], w przypadku której użytkownik ma możliwość korzystania z hybrydowych zasobów biblioteki, ale w katalogu otrzymuje informację niekompletną. Podobne, do przedstawionych w niniejszym referacie, badania na grupie 30 bibliotek szkół wyższych Wielkiej Brytanii (UK HE – United Kingdom Higher Education) przeprowadziła w 2006 r. Jacqueline Belanger[11]. Był to okres, kiedy część tamtejszych bibliotek wypracowało już swoje zasady katalogowania e-książek, a część rozważała jeszcze różne możliwości. Zatem przytoczenie wyników tych badań sprzed trzech lat jest jak najbardziej celowe, gdyż dzisiejsza sytuacja polskich bibliotek wydaje się podobna. J. Belanger w swojej pracy próbowała odpowiedzieć na pytania czy, co i jak katalogować? (oczywiście biorąc pod uwagę książki elektroniczne). A oto skrótowe przedstawienie wniosków badaczki.

Czy katalogować?

Opinie i doniesienia badawcze, pojawiające się w literaturze dotyczącej e-books, sugerują, że rekordy bibliograficzne tych dokumentów powinny pojawiać się w katalogach bibliotek, aby ułatwić użytkownikowi wyszukiwanie i dostęp do nich. Z badań wynika też zależność pomiędzy umieszczeniem linków do książek internetowych w katalogach bibliotecznych, a wzrostem wykorzystania tych źródeł. Inne badania potwierdzają, że użytkownicy przeszukują katalogi biblioteczne jako źródło informacji o e-książkach, chociaż niektóre biblioteki powoli odpowiadają na takie zapotrzebowanie. Raport JISC (Joint Information Systems Committee) z 2003 r. donosi, że tylko 68 % z 46 bibliotek UK HE umieściło informacje o e-books w katalogach, podczas gdy 88% tych bibliotek umieściło je również na swoich stronach internetowych. Ten sam raport stwierdza, że 45% studentów i 20% pracowników naukowych uważa katalog za podstawowe źródło informacji o e-książkach, podczas gdy 21% wszystkich użytkowników preferuje stronę internetową. Badania przeprowadzone w Irlandii przynoszą odmienne wyniki. Podają, że strony WWW to najpopularniejszy sposób dostępu do e-books dla 60% użytkowników, natomiast katalog tylko dla 19%. Jednakże istnieje ogólna akceptacja co do umieszczania opisów bibliograficznych książek on-line w katalogach. Pojawiają się natomiast rozbieżności pomiędzy instytucjami UK HE dotyczące decyzji, które e-książki i w jaki sposób katalogować. Dodatkową korzyścią wynikającą z umieszczania w katalogu informacji o wersji elektronicznej dokumentu jest zmniejszenie wykorzystania wersji drukowanej, jeśli taka jest w bibliotece równolegle. Ma to istotne znaczenie dla zabezpieczenia trwałości zbiorów. Istnieją opinie, że jeśli e-kolekcje nie pojawiają się w katalogach w całości, to lepiej ich wcale nie katalogować. Niektóre biblioteki informują użytkownika, które pozycje lub kolekcje nie mają swojego odzwierciedlenia w katalogu. Z przebadanych przez J. Belanger 30 bibliotek: dwie biblioteki nie miały opisów e-książek w katalogach, jedna biblioteka nie miała zakupionych żadnych książek on-line, dwie biblioteki podjęły decyzję o niekatalogowaniu, gdyż zamierzały wprowadzić narzędzie Metalib[12].

Co katalogować?

J. Belanger przebadała 30 bibliotek UK HE i przeprowadziła wywiady z bibliotekarzami na temat praktyk i polityki katalogowania e-książek. Okazało się, że wiele bibliotek kataloguje część, a nie wszystkie książki elektroniczne, które subskrybuje, zaś kryteria ich wyboru nie są jasno określone. Subskrybowanie dużych kolekcji jest korzystne, ponieważ wraz z nimi dostawcy oferują rekordy bibliograficzne w formacie MARC, które mogą być załadowane do systemu bibliotecznego. Tylko nieliczne biblioteki katalogują e-książki będące w wolnym dostępie, umieszczone na wartościowych portalach np. FreeBooks4Doctors lub z obcej biblioteki cyfrowej. Nie katalogują wszystkich książek, ale najczęściej te, które są zarekomendowane przez pracowników naukowych. Wiele bibliotek umieszcza listy „free-e-books” lub wolno dostępnych kolekcji, ale większość jest niechętna umieszczaniu ich opisów w swoich katalogach z obawy przed ich niesprawdzoną jakością, wartością naukową i stabilnością w Internecie.

Jak katalogować?

Pierwszym pytaniem, jakie stawiają sobie biblioteki jest: czy tworzyć oddzielne rekordy bibliograficzne dla drukowanej i elektronicznej wersji tej samej pracy, jeśli biblioteka ma wersję drukowaną, czy raczej tworzyć jeden rekord dla wersji drukowanej i umieszczać w nim informacje dotyczące wersji elektronicznej. Przewodniki wydawane przez OCLC i LC sugerują tworzenie oddzielnych rekordów, ale akcentuje się, że jest to tylko zalecenie. Tworzenie pojedynczego rekordu dla obu wersji ma swoje zalety i wady.

    Zalety:

  • ogranicza liczbę pozycji, które użytkownik musi przeszukać, jeśli dany dokument istnieje w różnych formatach;
  • zmniejsza koszty katalogowania – dodaje się tylko detale do opisu wersji drukowanej;
  • Wady:

  • jeśli dany tytuł przestaje być dostępny w formie elektronicznej, więcej czasu zabierze usunięcie dodanych wcześniej informacji z opisu wersji drukowanej niż usunięcie całego rekordu wersji elektronicznej;
  • istotnym problemem dla użytkownika może być wyszukiwanie literatury w katalogu, jeśli zawęzi on je do określonego formatu.
  • Tworzenie oddzielnych rekordów:

  • umożliwia użytkownikowi wybór tylko e-źródeł;
  • biblioteka oszczędza czas, jeśli korzysta z dużych kolekcji np. netLibrary, kiedy to opisy bibliograficzne są dostarczane przez sprzedawcę i ładowane do katalogu (wg relacji Valerie Wilkins z University of Derby, jeden rekord MARC dostarczany przez netLibrary kosztował początkowo 1$, obecnie jest to usługa bezpłatna[13]);
  • można opisy całej kolekcji załadować i uwidaczniać je w katalogu tylko na czas dostępu do zasobu.

Z 30 badanych bibliotek 28 umieszcza informację o e-książkach w katalogu, z czego 23 tworzą oddzielne rekordy, a 5 pojedyncze. Pierwotną strategią wielu bibliotek było dodawanie linków do wersji drukowanej, ale w związku z tym, że dostawcy e-baz oferują coraz częściej rekordy MARC, wygodniejsze staje się posiadanie oddzielnych opisów, które ponadto dają większą przejrzystość katalogu.

Kilka uwag o budowie rekordu bibliograficznego:

  • w formacie MARC pola 530 i 776 używane są do zaznaczenia dodatkowej formy dokumentu (OCLC rekomenduje pole 530). W praktyce niewiele bibliotek korzysta z tej możliwości, gdyż jest to dodatkowa praca. Tylko jedna z badanych bibliotek (Newcastle University) dodaje informacje w rekordzie wersji drukowanej, mimo że ma oddzielny opis dla wersji elektronicznej;
  • większość bibliotek stosuje GMD (General Material Designation) po tytule. Biblioteki UK HE używają różnych określeń: [electronic resource], [electronic book], [e-book], [Internet resource];
  • zgodnie z AACR2 rekordy dla dokumentów on-line wymagają pola 856, w którym dodawany jest aktywny URL źródła;
  • LC zaleca też pole 533;
  • istnieją różnice w poziomie katalogowania i przestrzegania zasad AACR2 w różnych instytucjach.

Podsumowanie

Z przeprowadzonych badań, a także z doniesień pojawiających się w literaturze bibliotekarskiej wynika, że biblioteki akceptują słuszność katalogowania e-książek. Nie wszystkie biblioteki podjęły już decyzję o opracowywaniu tego typu zbiorów, ale coraz częściej rozważają realizację tego zadania. Dopóki na e-książki składały się przeważnie wydawnictwa bibliotek cyfrowych, większość bibliotek włączała informacje o nich do katalogu poprzez dodawanie aktywnych adresów URL w opisach ich wersji drukowanych. Ponieważ biblioteki kupują coraz więcej e-książek komercyjnych zamiast ich odpowiedników drukowanych, pojawia się problem skutecznego informowania o nich. Bibliotekarze stosują w tym celu różne metody (listy A-Z, zakładki, aktywne linki itp.), chociaż sumienność zawodowa podpowiada, że jeżeli książki on-line są częścią zasobów biblioteki, to ich opisy powinny się znaleźć w katalogu. Jeszcze nie uporano się z problemami gromadzenia dokumentów elektronicznych, a już zespół stanął przed nowym zadaniem – zapewnienia precyzyjnej i aktualnej informacji o tej formie zasobów bibliotecznych. Oczywiście było sprawą jasną poinformowanie naszych użytkowników o istnieniu nowej kategorii zbiorów. Ponieważ informacje o tradycyjnych zbiorach zamieszczane są w katalogu komputerowym, dlatego nie brano pod uwagę możliwości tworzenia list, wykazów czy baz gromadzących te dane poza katalogiem[14]. Podejmując decyzje, biblioteki muszą określić, które e-książki i w jaki sposób katalogować. Niektóre wybierają rozwiązania lokalne, inne wzorują się na doświadczeniach poprzedników, a część bibliotek opiera się na zasadach opracowanych dla współtworzonego katalogu NUKAT. Wszystkim przyświeca jeden cel – zaspokojenie potrzeb użytkownika, który pragnie otrzymywać informacje o źródłach w sposób łatwy, szybki i skuteczny. Może już w niedalekiej przyszłości pojawią się doskonałe narzędzia spełniające te zadania i zwalniające bibliotekarzy z obowiązku katalogowania e-zbiorów, ale czekając na te rozwiązania, nie należy zaniedbywać dzisiejszego użytkownika. Nie należy także zaniedbywać e-książek, szczególnie naukowych, których żywot jest czasem krótki i ważne, aby obecnie ułatwić im dotarcie do czytelników, a czytelnikom do nich.

Przypisy

[1] FRIEND, F. J. Improving access: is there any hope? Interlending and Document Supply [on-line]. 2002, Vol. 30, nr 4 [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://eprints.ucl.ac.uk/26/1/ILDS2002.pdf.

[2] GÓRALSKA, M. Książka on-line. Biuletyn EBIB [on-line]. 2003, nr 7 (47) [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2003/47/goralska.php.

[3] Pozytywny przykład daje Biblioteka Politechniki Lubelskiej, która zamieściła taką informację przy wejściu do katalogu (http://kameleon.umcs.lublin.pl/cgi-bin/gw_46_6/chameleon?skin=pol1): Katalog komputerowy działa od 1996 r., obecnie w systemie VTLS-VIRTUA. Zawiera informacje o książkach i czasopismach gromadzonych i przechowywanych oraz udostępnianych w agendach systemu biblioteczno-informacyjnego Politechniki Lubelskiej. Katalog obejmuje również dokumenty elektroniczne dostępne na miejscu – dostęp stacjonarny (w czytelniach) oraz z dostępem zdalnym poprzez Internet, odsyłającym także do pełnej formy dokumentu w postaci elektronicznej.

[4] POTEMPA, A. 360 Search – Centralna Wyszukiwarka. Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej AE w Krakowie [on-line]. 2005, nr 5 [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://kangur.uek.krakow.pl/biblioteka/biuletyn/index.php?Strona=Art&Wybor=30&Art=021.

[5] ŻABA, B., PORĘBA, A. Początki bywają trudne – spostrzeżenia dotyczące gromadzenia i opracowania dokumentów elektronicznych. Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej AE w Krakowie [on-line]. 2005, nr 5 [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://kangur.uek.krakow.pl/biblioteka/biuletyn/Old1/index.php?Wybor=25.

[6] POTOCKA, A. E-książki w bibliotece akademickiej. W: Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 4-6 lipca 2007 roku [on-line]. [Warszawa]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja „Elektronicznej Biblioteki”, 2007 [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat17/potocka.php.

[7] Lokalny sposób katalogowania stosuje Bibliotek Główna Politechniki Białostockiej.

[8] Opracowano na podst. prezentacji Krystyny Sanetry przedstawionej podczas I Warsztatów Katalogowania Dokumentów Elektronicznych, zorganizowanych przez Bibliotekę Jagiellońską i NUKAT w dniach 15-16 listopada 2005 r. w Krakowie.

[9] JOINT, N. URLs in the OPAC: comparative reflections on US vs UK practice. Library Review 2007, Vol. 56, nr 3, s. 182-193.

[10] Swobodne tłumaczenie autorki.

[11] BELANGER J. Cataloguing e-books in UK higher education libraries: report of a survey. Program: electronic library and information systems 2007, Vol. 41, nr 3, s. 203-216.

[12] MetaLib, portal i metawyszukiwarka, za pomocą, której użytkownik, w tym samym czasie, jednym zapytaniem może przeszukiwać wiele baz danych, a przy tym otrzymuje łączne wyniki wyszukiwania [on-line]. [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.aleph.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=102&Itemid=42.

[13] WILKINS, V. Managing e-books at The University of Derby: a case study. Program: electronic library and information systems 2007, Vol. 41, nr 3, s. 240.

[14] ŻABA, B., PORĘBA, A. dz. cyt.

Wszystkie odesłania do stron internetowych przedstawiają wersję aktualną w dn. 12.02.2009 r.

Bibliografia

  1. BELANGER J. Cataloguing e-books in UK higher education libraries: report of a survey. Program: electronic library and information systems 2007, Vol. 41, nr 3, s. 203-216. ISSN 0033-0337.
  2. DUDZIAK, D., WOJTASIK U.A. Czy łatwo kupić zagraniczną książkę elektroniczną. Biuletyn EBIB [on-line]. 2007, nr 3 (84) [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/2007/84/a.php?dudziak_wojtasik. ISSN 1507-7187.
  3. FRIEND, F. J. Improving access: is there any hope? Interlending and Document Supply [on-line]. 2002, Vol. 30, nr 4, s. 183-189 [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://eprints.ucl.ac.uk/26/1/ILDS2002.pdf ISSN 0264-1615.
  4. GÓRALSKA, M. Książka on-line. Biuletyn EBIB [on-line]. 2003 nr 7 (47) [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2003/47/goralska.php. ISSN 1507-7187.
  5. GROMADZKA, E. Opracowanie nowych rodzajów dokumentów w katalogach bibliotek. W: WOJCIECHOWSKA, M. (red.) Elektroniczny wizerunek biblioteki. Gdańsk: Ateneum, 2008, s. 147-158. ISBN 978-83-61079-01-9.
  6. JOINT, N. URLs in the OPAC: comparative reflections on US vs UK practice. Library Review 2007, Vol. 56, nr 3, s. 182-193. ISSN: 0024-2535.
  7. PANDAN, M. P., KARISIDDAPPA C. R. Emerging technologies for knowledge resource management. Oxford: Chandos Publishing, 2007. ISBN 9781843343707.
  8. POTEMPA, A. 360 Search – Centralna Wyszukiwarka. Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej AE w Krakowie [on-line]. 2005, nr 5 [dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://kangur.uek.krakow.pl/biblioteka/biuletyn/index.php?Strona=Art&Wybor=30&Art=021. ISSN 1640-0550.
  9. POTOCKA, A. E-książki w bibliotece akademickiej. W: Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 4-6 lipca 2007 roku [on-line]. [Warszawa]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja „Elektronicznej Biblioteki”, 2007 [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat17/potocka.php. ISBN: 83-921757-7-8.
  10. WILKINS, V. Managing e-books at The University of Derby: a case study. Program: electronic library and information systems 2007, Vol. 41, nr 3, s. 238-251. ISSN 0033-0337.
  11. ŻABA, B., PORĘBA, A. Początki bywają trudne – spostrzeżenia dotyczące gromadzenia i opracowania dokumentów elektronicznych. Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej AE w Krakowie [on-line]. 2005, nr 5 [Dostęp 12 lutego 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://kangur.uek.krakow.pl/biblioteka/biuletyn/Old1/index.php?Wybor=25. ISSN 1640-0550.

Załączniki

Załącznik 1. Lista badanych bibliotek (układ alfabetyczny wg nazw miejscowości).

  1. Biblioteka Główna Politechniki Białostockiej
  2. Biblioteka Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
  3. Biblioteka Medyczna w Bydgoszczy
  4. Biblioteka Główna Akademii Medycznej w Gdańsku
  5. Biblioteka Główna Politechniki Gdańskiej
  6. Biblioteka Główna Uniwersytetu Gdańskiego
  7. Biblioteka Główna Politechniki Śląskiej w Gliwicach
  8. Biblioteka Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach
  9. Biblioteka Główna Politechniki Świętokrzyskiej w Kielcach
  10. Biblioteka Politechniki Koszalińskiej
  11. Biblioteka Główna Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie
  12. Biblioteka Główna Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie
  13. Biblioteka Politechniki Krakowskiej
  14. Biblioteka Jagiellońska w Krakowie
  15. Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Lublinie
  16. Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie
  17. Biblioteka Politechniki Lubelskiej
  18. Biblioteka Główna Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie
  19. Biblioteka Politechniki Łódzkiej
  20. Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego
  21. Biblioteka Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie
  22. Biblioteka Główna Politechniki Poznańskiej
  23. Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu
  24. Biblioteka Główna Politechniki Radomskiej
  25. Biblioteka Główna Akademii Podlaskiej w Siedlcach
  26. Biblioteka Główna Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie
  27. Biblioteka Główna Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego w Szczecinie
  28. Biblioteka Główna Uniwersytetu Szczecińskiego
  29. Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu
  30. Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej
  31. Biblioteka Główna SGGW w Warszawie
  32. Biblioteka Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie
  33. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie
  34. Biblioteka Akademii Medycznej we Wrocławiu
  35. Biblioteka Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu
  36. Biblioteka Główna i Ośrodek Informacji Naukowo-Technicznej Politechniki Wrocławskiej
  37. Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu
  38. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu

Rozmiar: 45175 bajtów
Tabela – opracowanie własne

Załącznik 3. Ankieta.

Rozmiar: 32554 bajtów
Ankieta – opracowanie własne.

Załącznik 4. NUKAT – ustalenia http://193.0.118.55/

Dokumenty elektroniczne, mikroformy, dokumenty niesamoistne wydawniczo a NUKAT Warsztaty, Warszawa, 5-6 grudnia 2006 – ustalenia.

[…]

2. Dokumenty elektroniczne o dostępie zdalnym w NUKAT

W NUKAT sporządza się rekordy bibliograficzne dla opublikowanych dokumentów elektronicznych o dostępie zdalnym, tj. dokumentów w postaci wyłącznie cyfrowej (born digital) lub cyfrowych odpowiedników dzieł drukowanych (digital counterparts). Rekordy te sporządza się zgodnie z instrukcją Format MARC 21 rekordu bibliograficznego dla dokumentu elektronicznego i – w określonych przypadkach – instrukcją dla danego typu dokumentu właściwą dla typu udostępnianego dokumentu. W polu adresu wydawniczego (260) należy zawsze podawać adres wydawcy dokumentu elektronicznego (dotyczy zarówno dokumentów born digital, jak i digital counterparts).

W przypadku katalogowania w NUKAT cyfrowych odpowiedników dzieł drukowanych (digital counterparts) należy w rekordzie dla właściwego dokumentu drukowanego dodać w polu 530 uwagę: „Dostępny także w wersji elektronicznej” i analogicznie – uwagę w polu 530 w rekordzie dla dokumentu elektronicznego „Dostępny także w wersji drukowanej”, natomiast w polu 856 dane umożliwiające zdalny dostęp do postaci cyfrowej tego dokumentu. Jeżeli dany dokument drukowany ma więcej niż jedną udostępnianą zdalnie wersję elektroniczną, dane umożliwiające dostęp do każdej z wersji należy podać w kolejnym, powtórzonym polu 856 rekordu bibliograficznego dla dokumentu drukowanego. Dla każdej wersji elektronicznej (cyfrowego odpowiednika) należy utworzyć w NUKAT odrębny rekord bibliograficzny.

3. Dokumenty elektroniczne o dostępie zdalnym należące do zbiorów bibliotek

Do bazy NUKAT wprowadza się rekordy bibliograficznie wyłącznie dla dokumentów elektronicznych o dostępie zdalnym, należących do zbiorów bibliotek cyfrowych lub cyfrowych zbiorów bibliotek tradycyjnych. Nie kataloguje się w NUKAT dokumentów elektronicznych o dostępie zdalnym nienależących do szeroko pojętych zbiorów cyfrowych danej biblioteki.

Za zbiory cyfrowe bibliotek uznaje się zbiory dokumentów cyfrowych, za których wytworzenie, przechowywanie i zdalne udostępnienie biblioteka odpowiada (np. dokumenty elektroniczne typu born digital oraz cyfrowe reprodukcje zbiorów własnych biblioteki wykonane przez nią lub na jej zlecenie, przechowywane przez nią na własnym lub wynajętym serwerze, subskrybowane przez bibliotekę elektroniczne czasopisma i bazy danych udostępniane zarejestrowanym użytkownikom biblioteki, itp.). Dopuszcza się kopiowanie istniejącego w katalogu NUKAT rekordu dla dokumentu elektronicznego o dostępie zdalnym do katalogów lokalnych bibliotek przez biblioteki inne niż biblioteka posiadająca dokument w swoich zbiorach cyfrowych. W przypadku takiego kopiowania do rekordu bibliograficznego (macierzystego), w NUKAT należy dodać symbol biblioteki kopiującej rekord.

4. Dokumenty elektroniczne o ograniczonym dostępie zdalnym (dostęp dla użytkowników związanych z daną biblioteką lub grupą bibliotek)

Wprowadza się do NUKAT rekordy bibliograficzne dla dokumentów elektronicznych o ograniczonym dostępie zdalnym. Biblioteka, która zapewnia dostęp dla takiego dokumentu, kopiuje rekord z bazy NUKAT do swojego katalogu lokalnego, umieszczając dane umożliwiające lokalizację i dostęp do dokumentu w polu 856 rekordu zasobu (m.in. w podpolu $u – URI dokumentu oraz w podpolu $z – uwagę o warunkach dostępu do niego, np.: „Dostępne dla prenumeratorów bazy KLUWER na podst. IP komputera”). Do rekordu bibliograficznego w bazie NUKAT nie dodaje się w takim przypadku pola 856. W przypadku kopiowania rekordu bibliograficznego (macierzystego) z bazy NUKAT należy dodać do niego symbol biblioteki kopiującej rekord.

Jeżeli jedna z bibliotek przestaje zapewniać dostęp do dokumentu elektronicznego, np. z powodu zaprzestania prenumeraty, jest zobowiązana usunąć z rekordu w bazie NUKAT symbol swojej biblioteki. Rekord w katalogu centralnym widoczny jest dla czytelnika, dopóki chociaż jedna biblioteka umożliwia ograniczony dostęp do opisanego dokumentu elektronicznego.

W przypadku, kiedy żadna biblioteka nie zapewnia w danym momencie dostępu do takiego dokumentu (np. biblioteki zawieszają prenumeratę), rekord pozostaje w bazie katalogu centralnego, jest maskowany dla użytkownika zewnętrznego, lecz jest wyszukiwalny i widoczny dla osób współkatalogujących w NUKAT.

Jeżeli umowa licencyjna podpisana przez bibliotekę zezwala na korzystanie np. z zeszytów archiwalnych, rekord pozostaje widoczny w NUKAT. W takim przypadku biblioteka, w swoim katalogu lokalnym, umieszcza w rekordzie egzemplarza/zasobu odpowiednią informację (np.: dostępne jedynie zeszyty archiwalne od..do)

[…]

            

Poprzedni - Spis treści -

(C) 2009 EBIB

            E-książki w katalogach bibliotek / Beata Starosta, Agnieszka Bobruk // W: II Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 18-19 czerwca 2009. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2009. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 20). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat20/starosta.php