II Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych
Wrocław, 18-19 czerwca 2009

Poprzedni - Spis treści - Następny
            

Joanna Radzicka, Marta Stąporek

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

Nauczanie na odległość – alternatywny sposób kształcenia i podnoszenia kwalifikacji bibliotekarzy i ich użytkowników
Distance education – alternative method of education and professional skills improvement for librarians and library users

Abstrakt

Celem referatu jest prezentacja nauczania na odległość (distance education) wykorzystywanego w bibliotekarstwie. Chodzi zarówno o szkolenia, warsztaty, przewodniki w formie on-line tworzone i realizowane dla studentów przez biblioteki, jak i kursy, studia, portale internetowe, umożliwiające podnoszenie kwalifikacji zawodowych bibliotekarzy. Autorki nie ograniczyły zasięgu terytorialnego omawianego tematu tylko do polskich zasobów, ale wybrały również przykłady distance learning w europejskim i amerykańskim bibliotekarstwie.

Abstract

The aim of the paper is a distance learning and its application in librarianship. Distance learning offers students taking part in libraries’ workshops, trainings. It also gives librarians an opportunity to participate in professional courses and studies to develop new skills. Territorial scope of the topic includes both European and American examples and solutions.

Wstęp

Autorki prześledziły ok. 300 europejskich i amerykańskich (USA i Kanada) stron WWW bibliotek uczelni wyższych, ośrodków informacji naukowej, stowarzyszeń i organizacji bibliotekarskich. W przypadku państw europejskich, o ograniczeniu w wyszukiwaniu form nauczania na odległość zadecydował brak wersji anglojęzycznej stron, co utrudniło orientację w ich zawartości. Praca podzielona została na dwie części. W pierwszej skoncentrowano się na formach e-learningu adresowanych do studentów bibliotekoznawstwa i informacji naukowej oraz do osób już uprawnionych i wykonujących zawód bibliotekarza bądź pracownika informacji naukowej. W drugiej części przedstawiono rozwiązania nauczania na odległość stosowane przez biblioteki w celu edukowania użytkowników.

Distance learning – wprowadzenie

Termin distance learning (ang.) nie jest jedynym terminem określającym zjawisko nauczania na odległość. W polskiej terminologii spotykamy również określenia edukacja na odległość, e-edukacja, edukacja telematyczna, edukacja wirtualna, edukacja zdalna, e-kształcenie, e-learning, kształcenie na odległość, kształcenie zdalne, kształcenie z wykorzystaniem Internetu, e-nauczanie, nauczanie przez Internet, wirtualna edukacja, uczenie na odległość, zdalne nauczanie. Ogólne rozumienie distance learning sprowadza się do koncepcji uczenia, w której nauczyciel i uczeń bądź grupa uczniów są od siebie fizycznie oddaleni, zaś tradycyjna komunikacja interpersonalna zastąpiona została komunikacją, w której wykorzystywana jest tradycyjna poczta i technologie komunikacyjne[1]. Distance learning umożliwia naukę w dowolnym miejscu i czasie, również w dowolnym tempie, dostosowanym do możliwości czasowych i przestrzennych ucznia. W dużo większym stopniu decyduje on o przebiegu swojej edukacji oraz o jej merytorycznej treści. Musi wykazać się większą samodyscypliną i samokontrolą, by zapoznać się z treścią e-kursów. Stały kontakt z nauczycielem i grupą współuczących się zobowiązuje do większej aktywności w zakresie dzielenia się wiedzą i wymianą informacji, co wpływa dodatkowo na rozwój jednostki pod względem socjalnym, gdyż wymaga większej interakcji, sprawności i otwartości w komunikowaniu.

Zjawisko nauczania na odległość na przestrzeni wieków (!) ewoluowało wraz z zachodzącymi w świecie zmianami społecznymi, technologicznymi oraz cywilizacyjnymi. Jego początek wywodzi się od pierwszego ogłoszenia prasowego z ofertą kursu korespondencyjnego, które ukazało się w 1700 r. Kolejnymi ważnymi wydarzeniami, które miały wpływ na kształt obecnej formy distance learningu na świecie i w Polsce były m.in.:

  • 1873 r. powołanie Towarzystwa do Popierania Nauki w Domu (USA),
  • 1886 r. powołanie Uniwersytetu Latającego (Warszawa),
  • lata 20. i 30. XX w. powstanie i upowszechnienie radia edukacyjnego (Australia),
  • 1945 r. powstanie telewizji edukacyjnej (USA),
  • 1969 r. powstanie British Open University,
  • lata 1966-1971 w Polsce powołanie Politechniki Telewizyjnej (główne zadanie: przygotowanie kandydatów na wyższą uczelnię),
  • lata 90. XX w. rozwój Internetu i multimediów[2].

Na podstawie tego lakonicznego kalendarium widać, że nauczanie na odległość na przestrzeni kilku wieków przybierało różnorakie formy, począwszy od korespondencyjnych kursów edukacyjnych, poprzez audycje radiowe, nagrania audio i wideofoniczne, a także filmy i programy telewizyjne o charakterze edukacyjno-szkoleniowym. O ile te formy nauczania dają możliwość studiowania zawartego w nich materiału w sposób narzucony przez ich autorów i twórców bez możliwości jakiejkolwiek komunikacji zwrotnej, o tyle Internet zapoczątkował zupełnie nowy trend w nauczaniu na odległość. Jego interaktywny charakter sprawił, że bez względu na oddalenie osób uczących od studiujących, komunikacja między nimi nie dość, że jest możliwa, to niemalże natychmiastowa. Dzięki wciąż udoskonalanym narzędziom internetowym i technologii telekomunikacyjnej, również uniwersytety i biblioteki mają możliwość wkraczania w ten wirtualny świat ze swoją ofertą nauczania na odległość. Powszechne wykorzystywanie w edukacji technologii informatycznych oraz Internetu wpływa niewątpliwie na łatwość dostępu do niej oraz na coraz większe jej upowszechnianie. Efektem tych przemian stał się obecnie fakt utożsamiania distance learningu przede wszystkim z e-learningiem.

Distance learning z wykorzystaniem komputera i Internetu dzieli się na kilka głównych kategorii[3]:

  1. e-learning bezplatformowy, określany jako CBT (computer based training), w którym nauczanie odbywa się przy wykorzystaniu komputera, który nie jest podłączony do globalnej sieci; nauczanie odbywa się tutaj za pomocą programów komputerowych zainstalowanych na komputerze użytkownika oraz płyt CD, DVD; brak w nim jakiegokolwiek kontaktu z nauczycielem, a treść kursów przyswajana jest przez ucznia samodzielnie bez możliwości komunikacji zwrotnej;
  2. e-learning platformowy, określany mianem WBT (Web based training), w nauczaniu bazuje głównie na stronach oraz narzędziach internetowych, dzięki którym edukacja nabiera charakteru interaktywnego i umożliwia komunikację między nauczycielem a uczniem bądź grupą uczniów; ta forma e-learningu z punktu widzenia rodzaju zachodzącej interaktywności dzieli się na:
    nauczanie synchroniczne – wymaga obecności nauczyciela i ucznia (model jeden do jeden) lub nauczyciela i uczniów (model jeden do wielu) w ściśle wyznaczonym i określonym czasie, dzięki czemu wszystkie osoby zaangażowane w nauczanie/kurs mają ze sobą bezpośredni kontakt (edukacja w trybie rzeczywistym);
    nauczanie asynchroniczne – ta forma uczenia ma charakter nauki ściśle indywidualnej, gdyż nie wymaga obecności nauczyciela (choć uczeń jest pod jego opieką), za to od ucznia wymaga dużej samodzielności i samodyscypliny, jako że to on sam określa czas i tempo przyswojenia materiału zawartego w kursie, a dodatkowo ma możliwość samodokształcania i nieograniczonego zgłębiania interesującego go zagadnienia zawartego w kursie, dzięki „szperaniu” w sieci, a to wpływa dodatkowo na nabycie kolejnej umiejętności przez ucznia – ogólnego rozeznania w sieciowych zasobach i sposobie ich uporządkowania.
    Zarówno nauczanie synchroniczne, jak i asynchroniczne wykorzystuje narzędzia interaktywne w postaci tele- i wideokonferencji, wirtualnych e-laboratoriów, zdalnych konsultacji, elektronicznych tablic ogłoszeń, czatów, komunikatorów internetowych, grup i list dyskusyjnych, e-maili, stron WWW, baz danych. Wskazane formy nauczania oferują ponadto nieograniczony dostęp do multimedialnych materiałów edukacyjnych;
  3. blanded learning (nauczanie mieszane) – ta forma distance learning polega na łączeniu elementów tradycyjnego nauczania z elementami uczenia na odległość, jest obecnie popularną formą wspomagającą nauczanie tradycyjne; włączanie w proces nauczania e-learningu pozwala urozmaicić zajęcia, szkolenia i kursy prowadzone w trybie stacjonarnym, kojarzonym z tradycyjnymi zajęciami w sali wykładowej;
  4. m-learning (mobile learning) – przenośny sposób nauczania za pomocą urządzeń PDA (Personal Digital Assistant), czyli laptopów i palmtopów oraz nowoczesnych telefonów komórkowych (smartfonów); urządzenia te powinny posiadać stały, bezprzewodowy dostęp do Internetu w każdym możliwym miejscu.

I. Distance learning dla studentów bibliotekoznawstwa i informacji naukowej oraz bibliotekarzy

Distance learning dla adeptów bibliotekoznawstwa i informacji naukowej

Przegląd ośrodków akademickich, kształcących specjalistów BiIN (Bibliotekoznawstwo i informacja naukowa) w Europie, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, wykazał, że studia z tegoż zakresu (na poziomie licencjackim, magisterskim czy też podyplomowym) nie są obecnie powszechnie organizowane i realizowane w platformowym trybie e-learningowym, w którym treść kursów, wykłady, ćwiczenia, komunikowanie się oraz transfer materiałów odbywa się wyłącznie w środowisku sieciowym, a studenci mogą, ale nie muszą, przyjeżdżać na uczelnię, aby wziąć udział w procesie edukacji. Przykładem ośrodka zdalnie kształcącego bibliotekarzy jest Departament of Information and Library Studies z University of Wales w Aberystwyth (Walia). Prace w zakresie zdalnego nauczania prowadził formalnie od 2000 r., a adresatami nie byli jedynie kandydaci na studentów bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, lecz osoby posiadające już kwalifikacje i uprawnienia do wykonywania zawodu. We wspomnianym roku ośrodek, jako jedyna instytucja edukacyjna dla bibliotekarzy na terenie Walii, rozpoczął zdalne szkolenia adresowane do personelu bibliotek publicznych[2]. Pomimo coraz bardziej zaawansowanych technologii, które ułatwiają distance learning, stosunkowo niewielkie jest jego wykorzystanie w zakresie kształcenia BiIN na wyższych uczelniach (w rozumieniu: cały proces edukacji odbywa się wyłącznie on-line). Fakt ten przypisać należałoby kilku czynnikom, które hamują rozwój tej formy edukacji. Niewątpliwie należą do nich stosunkowo duże koszty związane z rozwojem i prawidłowym funkcjonowaniem platform e-learningowych oraz koszty związane z zatrudnieniem osób nadzorujących prawidłowe funkcjonowanie tychże platform, redagujących i przygotowujących określone moduły tematyczne kursów, wreszcie nakłady związane ze szkoleniem nauczycieli-trenerów tychże kursów.

W przypadku edukacji i kształcenia studentów BiIN mówić należałoby o blanded learningu, jako że wciąż program studiów w głównej mierze realizowany jest drogą tradycyjną, zaś tylko niektóre przedmioty czy nawet ich cząstkowe zagadnienia realizowane są przy wykorzystaniu sieci Internet w postaci e-kursów. Przykładem tego może być kurs realizowany w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa UJ z zakresu „Formaty danych w SIW”, dotyczący katalogowania dokumentów audiowizualnych i elektronicznych, którego celem było nauczenie opracowania dokumentów audiowizualnych zgodnie z formatem MARC21, a elektronicznych dodatkowo w formacie Dublin Core[5]. Poza e-kursami, opracowywanymi samodzielnie przez wykładowców, studenci BiIN mogą znaleźć w sieci różnorodne pod względem treści materiały informacyjno-edukacyjne, ogólnodostępne, opracowane przez biblioteki, organizacje i stowarzyszenia bibliotekarskie. Poziom merytoryczny tych materiałów jest coraz wyższy i choć głównymi ich adresatami są użytkownicy bibliotek, okazują się również nieocenioną pomocą i źródłem wiedzy dla studentów BiIN, którzy za ich pośrednictwem mają możliwość poznania praktycznych aspektów przyszłego zawodu. Materiały tego typu poświęcone są w ostatnim czasie w głównej mierze ogólnie pojmowanemu zjawisku information literacy, czyli wiedzy na temat tego, jak znaleźć informację, jak ją ocenić czy wreszcie, jak ją wykorzystać. Dobrym przykładem tego typu kursu jest choćby Teaching Library na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley[6].

Ośrodki i instytuty, w których prowadzone są prace naukowo-badawcze związane z BiIN zarówno organizują telewideokonferencje, jak i uczestniczą w nich. Tego typu wideokonferencje i wideodyskusje, będące jedną z form distance learningu, przyczyniają się niewątpliwie do edukacji przyszłych adeptów zawodu, wymiany doświadczeń, osiągnięć, pozwalają na dzielenie się obawami, pokazują również różnice w uwarunkowaniach i mentalności środowisk bibliotekarskich. Ich zaletą jest dynamiczność i kontakt bezpośredni między rozmówcami, wynikający z tego, że pomimo oddalenia (przestrzeń) widzą i słyszą się w czasie rzeczywistym. Przykładem przedsięwzięć w postaci telewideokonferencji, mających charakter międzynarodowy, były cykliczne konferencje środowiskowe organizowane przez Ambasadę USA w Warszawie czy Information Research Center w Konsulacie Generalnym USA w Krakowie. Te inicjatywy pozwoliły na wymianę doświadczeń polskich bibliotekarzy i nauczycieli akademickich BiIN m.in. z Rutgers University czy Emporia State University[7]. Studenci mieli okazję aktywnego uczestnictwa w tych inicjatywach. W przypadku kształcenia akademickiego BiIN można obecnie mówić, że strony WWW instytutów są narzędziem, które jedynie propaguje wiedzę i informację na temat możliwości kształcenia czy dokształcania się w wyżej wymienionych specjalnościach oraz narzędziem, które daje możliwość porównania szczegółowej oferty edukacyjnej poszczególnych ośrodków. Na stronach WWW wydziałów/szkół wyższych znaleźć można kompleksową informację dotyczącą: charakterystyki studiów i poszczególnych przedmiotów, zasad rekrutacji, programów zajęć i kursów (obowiązkowych i dodatkowych), egzaminów cząstkowych bądź końcowych. W Polsce Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UMCS[8] zdecydował się na elektroniczną rekrutację kandydatów, zaś Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii UMK w Toruniu[9] rejestruje za pośrednictwem Internetu studentów na niektóre zajęcia. Większe uczelnie w celu rzetelnej i kompleksowej informacji oraz szybkiego jej przepływu wykorzystują kompleksowe oprogramowanie wspomagające proces obsługi toku studiów. Jako przykład takiego sieciowego systemu informacji można wskazać Uniwersytecki System Obsługi Studiów (tzw. USOS http://usos.edu.pl/), w którym uczestniczy już 25 polskich wyższych uczelni. W USOS znajdują się informacje o oferowanych przez uczelnię/wydział/instytut przedmiotach, prowadzonych zajęciach, programach studiów, tu przechowywane są dane pracowników i studentów, gromadzone informacje o wystawianych uczniom ocenach i zaliczeniach, planach zajęć, płatności za studia.

Distance learning dla bibliotekarzy i pracowników ośrodków informacji

Możliwości kształcenia pracowników bibliotek i ośrodków informacji naukowej za pośrednictwem Internetu wciąż rosną, a ich usystematyzowanie nastręcza wiele trudności. Ofertę w zakresie tej formy kształcenia, distance learningu, rozszerzają zarówno stowarzyszenia, organizacje bibliotekarskie, jak i firmy komercyjne, których działalność skupia się wokół gromadzenia, opracowywania i udostępniania informacji (firmy tworzące bazy danych, wydawnictwa publikacji elektronicznych). Wobec rosnącej liczby szkoleń i kursów w formie elektronicznej, powszechnie dostępnych (bez konieczności uiszczania jakichkolwiek opłat), jak i oferowanych odpłatnie, wydaje się uzasadnionym fakt powstawania serwisów, których główną rolą jest zbieranie i porządkowanie informacji o możliwościach zdalnego kształcenia i podnoszenia kwalifikacji. Autorkom referatu udało się odnaleźć zaledwie kilka miejsc w sieci, które zawierały rzetelnie wyselekcjonowane i usystematyzowane adresy stron WWW instytucji bądź organizacji zajmujących się szkoleniami z zakresu BiIN.

Przykładem tego typu działań jest portal InfoLit Global (Information Literacy Resources Directory http://www.infolitglobal.info/). Projekt ten opracowany został w imieniu UNESCO przez Sekcję Information Literacy, działającą przy Federation of Library Associations and Institutions (IFLA). Ten tematyczny portal współtworzą bibliotekarze, specjaliści informacji oraz nauczyciele akademiccy z różnych części świata, których domeną jest information literacy, czyli umiejętność wyszukiwania, oceny i wykorzystania informacji. Sieciowe źródła informacji zgromadzone na tym portalu uporządkowane zostały w pięciu głównych katalogach tematycznych, z których jeden – Training the Trainers – jest szczególnie godny uwagi w aspekcie distance learning. W dziale zgromadzone zostały adresy stron WWW, odsyłających do kursów i materiałów edukacyjnych, dostępnych w formie elektronicznej, których tematyka jest ściśle związana z zagadnieniem information literacy. Linki uporządkowane zostały według głównych kategorii: Courses, Distant certificates/degrees, IL institutes/immersion programs, Web-based courses for training the trainers, Workshop/Hands on experience.

Rys. 1. Serwis InfoLit Global

Rys. 1. Serwis InfoLit Global.
Źródło: Information Literacy Resources Directory [on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.infolitglobal.info/.

UNESCO również na swoich oficjalnych stronach WWW (http://www.unesco-ci.org/cgi-bin/portals/libraries/page.cgi?d=1&g=6). Wykaz rejestruje 492 adresów WWW, z czego 22 linki odsyłają do stron stowarzyszeń, 388 do organizacji, a tylko 34 do warsztatów i 43 do kursów o charakterze on-line. Inny wykaz, który udało się odnaleźć autorkom referatu, zawiera strona WWW Texas State Library and Archives Commission (http://www.tsl.state.tx.us/ld/pubs/dl/opportunities.html); wymieniono tu 47 organizacji, stowarzyszeń i bibliotek, których działalność skupiona jest na szkoleniach personelu bibliotecznego i specjalistów informacji naukowej przy wykorzystaniu metod e-learningu.

E-learningowe kursy dla bibliotekarzy podzielić możemy na dwie grupy. Pierwszą stanowią kursy adresowane do szerokiej rzeszy użytkowników. Ich tematyka jest różnorodna i na pierwszy rzut oka niekorespondująca ściśle z zawodem, jednakże okazują się przydatne pracownikom BiIN, gdyż dzięki nim mogą oni nabyć zupełnie nową wiedzę i umiejętności. W zależności od funkcji, jakie pełnią bibliotekarze w swoich macierzystych instytucjach oraz zakresu obowiązków, które przypisane są do ich stanowisk, podjęcie kursu w trybie e-learningowym daje możliwość uzupełnienia wiedzy, bądź jej uaktualnienia, tak by mogli jak najlepiej wykonywać nałożone na nich obowiązki.
Kursy z tej grupy ogólnie można podzielić na takie, które:

  • pozwalają nabyć umiejętności w zakresie obsługi programów/systemów komputerowych,
  • adresowane są do kadry kierowniczej i pozwalają rozwijać umiejętności dobrego menadżera,
  • doskonalące umiejętności językowe,
  • doskonalące umiejętności interpersonalne (np. asertywność),
  • kształcące lub dokształcające z zakresu konkretnych dziedzin nauki (całościowe lub cząstkowe np. studia licencjackie z dziedziny chemii) – szczególnie przydatne dla bibliotekarzy dziedzinowych,
  • dają możliwość nabycia nowej wiedzy z zakresu finansów czy prawa.

Wśród internetowych serwisów zagranicznych, zbierających informacje na temat instytucji mających w ofercie edukację na odległość oraz rodzaju organizowanych przez nie studiów/kursów (tematyka i poziom), warto polecić kilka, od których zainteresowani bibliotekarze mogliby rozpocząć swoje poszukiwania. Należą do nich m.in.: Online Education Database (http://oedb.org/), World Wide Learn (http://www.worldwidelearn.com/), eLearners (http://www.elearners.com/?tsource=it&tid=68143), OnlineEduction (http://www.online-education.net/) czy też Edumax (szkolenia poświęcone oprogramowaniu komputerowemu http://edumax.com/). Z polskich ośrodków akademickich e-learningu wartych polecenia, wymienić należy: Centrum e-Learningu AGH (http://pl.cel.agh.edu.pl/), Centrum Kształcenia Ustawicznego Politechniki Świętokrzyskiej (studia i kursy informatyczne i językowe http://www.cku.tu.kielce.pl/cku/index.php), Centrum Otwartej i Multimedialnej Edukacji (COME) Uniwersytetu Warszawskiego (http://www.come.uw.edu.pl/), Ośrodek Kształcenia na Odległość OKNO Politechnika Warszawska (http://www.okno.pw.edu.pl/) czy Polski Uniwersytet Wirtualny PUW (http://www.puw.pl/), czy też Wyższa Szkoła Biznesu – National-Louis University w Nowym Sączu (http://www.wsb-nlu.edu.pl/).

Drugą grupą e-learningowych studiów/kursów są takie, które stworzone zostały ze szczególnym uwzględnieniem pracowników bibliotek i ośrodków informacji jako ich adresatów docelowych. W Polsce i Europie najpopularniejszym kursem on-line adresowanym do bibliotekarzy jest BIBWEB (http://www.bibweb.pl/). Został on opracowany w Niemczech przez Fundację Bertelsmanna specjalnie dla bibliotekarzy. W Polsce projekt BIBWEB firmowany jest przez Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Bibliotekę Uniwersytecką w Warszawie oraz Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii UMK. Kurs ten jest bardzo dobrym przykładem multimedialnego distance learning. Składa się z trzech samoistnych modułów, których tematyka dotyczy: 1) Podstaw Internetu, 2) Systematycznego wyszukiwania informacji w Internecie, 3) Planowania i tworzenia własnej oferty internetowej. Polska wersja projektu realizowana jest od 2001 r. i cieszy się dużą popularnością wśród bibliotekarzy różnych typów bibliotek, nie tylko publicznych, do których początkowo był adresowany. W środowisku polskiego Internetu kursy o charakterze internetowym adresowane szczególnie do nauczycieli bibliotekarzy znaleźć można w serwisie „Internetowe Kursy dla Nauczycieli”, prowadzonym przez Instytut Kształcenia Nauczycieli „Progres” http://www.szkolenia.dla.nauczycieli.net/kursy/e-learning/VII._Kursy_dla_nauczycieli_bibliotekarzy/.

Rys. 2. BIBWEB – internetowy kurs dla bibliotekarzy

Rys. 2. BIBWEB – internetowy kurs dla bibliotekarzy.
Źródło: BIBWEB – kurs internetowy dla bibliotekarzy [on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.bibweb.pl/.

Stosunkowo lepszą sytuację w zakresie e-learningowych kursów przydatnych bibliotekarzom w nabywaniu nowych umiejętności, zdobywaniu wykształcenia czy też podnoszeniu kwalifikacji zawodowych prezentuje światowy Internet. Kilkanaście serwisów dziedzinowych (BiIN) wartych jest tu szczególnego wyeksponowania ze względu na profesjonalizm, jaki prezentują zarówno pod względem merytorycznym, jak i pod względem uporządkowania i układu prezentowanych materiałów i samych kursów. Należą do nich:

Rys. 3. WebJunction – serwis amerykański z wykazem oferowanych kursów on-line

Rys. 3. WebJunction – serwis amerykański z wykazem oferowanych kursów on-line.
Źródło: WebJunction [on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.webjunction.org/catalog.

Wymienione powyżej organizacje działają na rzecz różnych typów bibliotek oraz środowisk bibliotekarskich, którym służą (regionalna działalność – np. WebJunction łączy społeczność bibliotekarzy USA). Podejmują prace i projekty, których głównym celem jest ujednolicenie i ułatwienie procesów bibliotecznych (np. opracowywanie narzędzi katalogowania, strategie wyszukiwania informacji), organizują konferencje, tworzą własne produkty (np. bazy danych), prowadzą działalność wydawniczą (również w postaci elektronicznej); są miejscem umożliwiającym dyskusje i wymianę poglądów środowiska bibliotekarskiego (fora i listy dyskusyjne), wreszcie prowadzą rozwiniętą działalność edukacyjną, oferując dostęp on-line do dość pokaźnej liczby kursów, prezentacji, telekonferencji.

Tematyka i forma materiałów o charakterze szkoleniowym jest różnorodna. Przegląd zawartości serwisów bibliotecznych prowadzi do wniosku, że pod względem tematyki koncentrują się one wokół głównych zagadnień współczesnego bibliotekarstwa. Bloki tematyczne, w jakie się grupują, dotyczą procesów i systemów katalogowania, ochrony zbiorów i ich digitalizacji, elektronicznych zasobów, information literacy, open source, tworzenia serwisów WWW, rozwoju i bezpieczeństwa sieci, biblioteki cyfrowej, zarządzania biblioteką i personelem, obsługi użytkowników i kompetencji interpersonalnych. Również forma tych szkoleń jest różna. Bibliotekarze mają bowiem do wyboru jednodniowe lub kilkutygodniowe kursy on-line audio- i webkonferencje czy też prezentacje multimedialne (w postaci MP3, slajdów, filmów, zapisów czatów, plików Word i PDF).

Rozpoczęcie kursu on-line wiąże się często z koniecznością uiszczenia odpowiedniej opłaty. Po jej wniesieniu kursant otrzymuje dane niezbędne do zalogowania się na platformie e-learningowej. Nauka polega na samodzielnym studiowaniu treści kursu i instrukcji do niego dołączonych oraz na rozwiązywaniu cząstkowych testów/ćwiczeń. Kurs zazwyczaj kończy się testem kontrolnym, sprawdzanym przez nauczyciela. Narzędziem ułatwiającym studiowanie jest forum dyskusyjne, skupiające pozostałych współuczestników kursu, na którym mogą udzielać sobie wzajemnie pomocy czy wymieniać się doświadczeniami zawodowymi. Przykładem takich kursów on-line jest wspomniany wyżej BIBWEB oraz kursy oferowane przez ACRL e-learning (np. kurs Web Design and Construction for Libraries Part 1: XHTML and CSS http://www.ala.org/ala/mgrps/divs/acrl/proftools/courses/webdesign.cfm).

Rys. 4. Serwis Association of College and Research Libraries (ACRL) e-learning.

Rys. 4. Serwis Association of College and Research Libraries (ACRL) e-learning.
Źródło: ACRL – Association of College and Research Libraries [on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.acrl.org/ala/mgrps/divs/acrl/events/elearning/index.cfm.

Warto także zwrócić uwagę na cieszące się coraz większą popularnością webkonferencje i prezentacje, umożliwiające organizację spotkań w Internecie w czasie rzeczywistym. Ich uczestnicy mogą prowadzić spotkania, udostępniać sobie wybrane aplikacje, nagrywać przebieg spotkania, dyskutować przy pomocy funkcji „chat”, wspólnie przeglądać strony internetowe. Zarejestrowani wcześniej uczestnicy przed samym rozpoczęciem takiego webspotkania otrzymują drogą mailową link oraz hasła umożliwiające przyłączenie się do niego. Tego typu webszkolenia oferuje Elsevier Training Desk (np. Spotlight on EES: Module 11-People Database Management https://www311.livemeeting.com/lrs/0000010777_5/Registration.aspx?pageName=n6twlmzr97sp0zvn).

Rys. 5. Elsevier Training Desk

Rys. 5. Elsevier Training Desk.
Źródło: Elsevier Training Desk [on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://trainingdesk.elsevier.com.

Decyzję o wyborze tematu i formy kursu znacznie ułatwiają dołączane do nich opisy, w których oprócz głównego tytułu anonsującego dany materiał szkoleniowy dodaje się informację o formie bądź formacie szkolenia, terminach w jakim się odbywają i czasie ich trwania, informacje o prowadzącym/trenerze, możliwości kontaktu bądź rejestracji, a także nieco obszerniejszą charakterystykę kursu, niekiedy z dołączonymi referencjami osób, które już z niego skorzystały.

II. Distance learning dla użytkowników bibliotek

Biblioteki chcąc ułatwić użytkownikom korzystanie ze swoich zasobów oraz przełamać stereotypy i iść z duchem czasu, zamieszczają na swoich stronach internetowych różne formy distance learningu. Najczęściej stosowane jest nauczanie asynchroniczne i blended learning, na przykład poprzez tworzenie szkoleń, kursów on-line, tworzenie interaktywnych przewodników, informatorów. Przegląd stron WWW polskich i zagranicznych bibliotek pozwolił autorkom uporządkować narzędzia wykorzystywane w ramach distance learning i podzielić je na kilka grup. Biorąc pod uwagę bogactwo zasobów stron internetowych, autorki postanowiły przy każdej kategorii podać kilka ciekawych przykładów w celu lepszego przedstawienia tematu.

Szkolenia on-line

Kształt i forma kursu zależy od adresata, do którego jest kierowana oferta. Inaczej będzie przebiegało szkolenie biblioteczne dla studentów pierwszego roku, inaczej dla starszych roczników, a jeszcze inaczej dla doktorantów i pracowników naukowych. Każda z tych grup użytkowników ma konkretne potrzeby i wymagania. Linki do szkoleń umieszczane są na stronach internetowych bibliotek w takich działach jak: „Courses”, „Trainings”, „Help” czy „Services”.

Biblioteki tworząc szkolenie on-line, najczęściej decydują się na zorganizowanie przysposobienia bibliotecznego dla nowo przyjętych studentów. Celem szkolenia jest zapoznanie studentów z organizacją i funkcjonowaniem biblioteki, oferowanymi przez nią usługami, wyszukiwaniem informacji w katalogu bibliotecznym, sposobami udostępniania zbiorów, obowiązującym regulaminem, zwartością strony WWW. Warunkiem ukończenia szkolenia i otrzymania wpisu do indeksu jest zdanie testu, do którego należy się zalogować. Test może zawierać pytania zamknięte lub otwarte, jak również ćwiczenia wymagające od użytkownika skorzystania z katalogu komputerowego w celu podania prawidłowej odpowiedzi. Pytania i zadania mogą być dobierane losowo przez system lub przygotowane w postaci gotowego formularza, który należy wypełnić. Negatywny wynik testu nie zamyka szansy na ukończenie kursu, często student może powtarzać egzamin, aż do skutku. Kurs internetowy może być traktowany jako alternatywa dla tradycyjnego szkolenia bibliotecznego, to znaczy biblioteka (np. Biblioteka Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie http://kangur.uek.krakow.pl/biblioteka/io_szkolenie.php, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie http://moodle.come.uw.edu.pl/course/category.php?id=14) pozwala wybrać użytkownikom formę szkolenia, w której chcą uczestniczyć. Pojedyncze instytucje decydują się na prowadzenie przysposobienia bibliotecznego tylko w wersji on-line (Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Lublinie http://www.bg.umlub.pl/szkolenie/), jeszcze inne – w ramach tradycyjnego modelu kształcenia studentów – test internetowy z instrukcją traktują jako drugą część wcześniej wysłuchanego wykładu (Library Tallinn University of Technology http://www.lib.ttu.ee/eng/literacy/UTTO010.html). Forma graficzna szkolenia zależy oczywiście od stosowanego oprogramowania. Niektóre biblioteki opracowały przysposobienie biblioteczne we Flashu (Biblioteka Akademii Medycznej w Gdańsku http://www.biblioteka.amg.gda.pl/szkolenie/ czy Biblioteka Akademii Medycznej we Wrocławiu http://www.bg.am.wroc.pl/szkolenie/), gdzie za pomocą konkretnych elementów nawigacji można przechodzić do kolejnych treści kursu.

Rys. 6. Szkolenie biblioteczne

Rys. 6. Szkolenie biblioteczne.
Źródło: Biblioteka Główna – Akademia Medyczna w Gdańsku [on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.bg.am.wroc.pl/szkolenie/..

Istnieje możliwość posadowienia szkolenia na konkretnej platformie, na przykład Moodle (zrobiła tak Biblioteka Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie http://kangur.uek.krakow.pl/biblioteka/io_szkolenie.php, Biblioteka Główna Politechniki Poznańskiej http://www.ml.put.poznan.pl/pl/2_9.html i Biblioteka University of Heidelberg http://www.ub.uni-heidelberg.de/helios/fachinfo/www/schulung/moodle/ – prowadzi wideokonferencje). Platforma Moodle jest udostępniana darmowo w ramach publicznej licencji GNU GPL (…). Może być wykorzystana zarówno do zajęć prowadzonych w pełni on-line, jak i jako uzupełnienie zajęć tradycyjnych[10].

Rys. 7. Biblioteka Główna Uniwersytetu Ekonomicznego

Rys. 7. Biblioteka Główna Uniwersytetu Ekonomicznego.
Źródło: Centrum e-Learningu Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie [on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://cel.uek.krakow.pl.

Biblioteka może również stworzyć własne oprogramowanie, które umożliwi przeszkolenie studentów, a następnie pozwoli zweryfikować przyswojone informacje. Wszystko zależy od założeń, jakie wytyczyła sobie biblioteka, decydując się na tworzenie przysposobienia bibliotecznego na stronie WWW. Takie szkolenie on-line stworzyła Library Tallinn University of Technology (http://www.lib.ttu.ee/eng/literacy/SRO5051.html). Kurs zawiera przewodnik i ćwiczenia pokazujące jak skutecznie przeszukiwać katalog estońskich bibliotek ESTER. Następnie student wypełnia test, za który uzyskuje punkty przydatne przy rozliczeniu semestralnym na uczelni.

Inną formą dotarcia do użytkownika i zaprezentowania mu konkretnych źródeł i materiałów z wybranej dziedziny są kursy on-line dla wąskiej grupy odbiorców. Warsztaty mają charakter specjalistyczny. Szkolenie może być skierowane do studentów wyższych lat studiów, którzy poszukują materiałów do referatów, ćwiczeń, projektów czy prac inżynierskich/magisterskich. Celem takiego kursu jest nauczenie użytkownika wyszukiwania informacji w katalogu i dziedzinowych bazach danych, tworzenia prawidłowego zapytania, analizowania rezultatów wyszukiwania. Trening o takim profilu prowadzony jest przez bibliotekarza dziedzinowego w Library Tallinn University of Technology (http://www.lib.ttu.ee/eng/literacy/SRO5051.html) i przeznaczony dla studentów wydziału chemii. Szkolenie pod tytułem „Chemistry and Materials Technology” powstało na prośbę dziekana wydziału, odbywa się tylko w wersji on-line, trwa około 10 godzin i podzielone jest na pięć części. Podsumowanie kursu stanowi raport, na temat gdzie i w jaki sposób można znaleźć informacje na konkretny temat. Biblioteka Uniwersytetu Medycznego w Lublinie (http://www.bg.umlub.pl/szkolenie/) organizuje kurs on-line pod tytułem „Podstawy naukowej informacji medycznej” zaprojektowany dla słuchaczy I roku studium doktoranckiego. Szkolenie posadowione jest na platformie Moodle i mogą w nim uczestniczyć zarówno doktoranci, jak i osoby, które zalogują się jako „gość”. Program składa się z sześciu modułów, każdy z nich zawiera kilka lekcji, po przestudiowaniu których należy wykonać zadanie. W celu pozytywnego ukończenia kursu należy poprawnie wykonać wszystkie zadania. Użytkownicy mają możliwość komunikacji asynchronicznej z innymi uczestnikami kursu poprzez forum utworzone na potrzeby szkolenia.

Rys. 8. Kurs on-line dla doktorantów (moduł 3) – Biblioteka UM w Lublinie

Rys. 8. Kurs on-line dla doktorantów (moduł 3) – Biblioteka UM w Lublinie.
Źródło: Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Lublinie [on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.bg.umlub.pl/szkolenie/.

Biblioteka Royal College of Surgeons w Irlandii (http://rcsilibrary.blogspot.com/2008/09/library-stuff-on-moodle.html) również korzysta z platformy Moodle. Posadowiony na niej kurs poświęcony został informacji medycznej – gdzie jej szukać (bazy danych – MEDLINE, PSYCHinfo, PUBMED , EMBASE) oraz jak tą informacją zarządzać. Wejście na platformę znajduje się na blogu prowadzonym przez pracowników biblioteki, gdzie można znaleźć aktualności dotyczące instytucji.

Strony WWW bibliotek to także bogactwo takich form nauczania na odległość jak filmiki, przewodniki czy „guide search”. Różnią się one tym od szkoleń on-line, że skorzystać z nich może każda osoba bez konieczności logowania.

Filmiki na stronach WWW bibliotek mają charakter edukacyjny i zawartą w nich treścią mogą przypominać kurs przysposobienia bibliotecznego. Zakres tematyczny dotyczy bowiem: organizacji poszczególnych agend, usług bibliotecznych, zasad zapisu do biblioteki, możliwości korzystania z różnego rodzaju urządzeń (drukarki, ksero, bookomaty), możliwości wyszukiwania książki, artykułu w katalogu komputerowym. Biblioteki decydują się na zaprezentowanie całego zbioru informacji w jednym filmie (Library Blekinge Institute of Technology http://real.bth.se/asxgen/pbl/library.wmv, UMass Dartmouth Library http://www.lib.umassd.edu/find/sublistNew.html?display=9) albo dzielą materiał na kilka odsłon/obrazów (Library Univeristy of Bath http://www.bath.ac.uk/library/libflicks/). Filmiki mają różną formę. Najczęściej przewodnikiem po instytucji jest lektor omawiający poszczególne jej oddziały (Biblioteka Uniwersytetu Gdańskiego http://www.bg.univ.gda.pl/pl/film/). Zdarzają się także inne scenariusze, na przykład w Bibliotece Dublin City University (http://www.library.dcu.ie/Students/videos.htm) bibliotekarze prezentują poszczególne agendy, w których pracują czy jak w przypadku Biblioteka De Montfort University (http://www.library.dmu.ac.uk/Home/Video/) to studenci opowiadają o swoich wrażeniach i doświadczeniach z korzystania z biblioteki. W przypadku pokazywania, jak szukać w katalogu lub w serwisach, widz bezpośrednio jest „oprowadzany po systemie” przez lektora, albo na każdym ekranie wyświetlają się napisy z instrukcją (Library University of East Anglia http://www.uea.ac.uk/is/libgettingstarted).

Rys. 9. Biblioteka University of East Anglia

Rys. 9. Biblioteka University of East Anglia.
Źródło: University of East Anglia [on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.uea.ac.uk/is/libgettingstarted.

Im ciekawszy jest film, biblioteka bardziej przyciąga. Nie sprawia wrażenia „surowej” instytucji, ale jednostki chętnej do współpracy i komunikacji z użytkownikiem.

Przewodniki to kolejny rodzaj narzędzi wykorzystywanych w distance learningu. Mogą mieć formę informatorów, poradników, instrukcji. Autorami mogą być biblioteki czy twórcy baz danych, a dostęp do nich może być sporadycznie ograniczony przez subskrybcje/licencje. Przewodników, programów tworzonych przez biblioteki dla użytkowników jest bardzo dużo. Podobnie ma się rzecz z bezpłatnymi informatorami linkowanymi do stron domowych instytucji. Mają ułatwić użytkownikowi wybór konkretnego źródła, w którym należy szukać informacji.

Przewodniki tworzone przez biblioteki oprócz wiadomości związanych z biblioteką (organizacja agend, kolekcji, wyszukiwanie w katalogu, etc.), może zawierać również treści dotyczące wyszukiwania i selekcjonowania informacji z Internetu, pisania referatów, projektów, poprawnego tworzenia opisów bibliograficznych w pracach pisemnych, rady na temat tego, jak unikać plagiatu. Przykładem interaktywnego kompendium wiedzy może być „The Quick Searchguide” (http://lilla-sok.bth.se/en/ Library Blecking Institute of Technology, Biblioteka Linköpings Universitets). Poradnik podzielony jest na siedem części. Każdy moduł zawiera teorię (czyli kilka informacji praktycznych) oraz linki do źródeł, z których można skorzystać. Ponieważ biblioteka subskrybuje część materiałów, na niektóre moduły należy się zalogować. Podobny charakter ma przewodnik „VIKO” (http://www.ub.ntnu.no/viko/en/start.php Library Norwegian University of Science and Technology), podzielony na osiem modułów, w którym każdy posiada pytania kontrolne, umożliwiające sprawdzenie wiedzy z każdej części. Zakres tematyczny dotyczy definiowania tematu pracy, wyszukiwania książek i artykułów, zarówno w zasobach biblioteki, jak i w Internecie.

Rys. 10. The Quick Searchguide

Rys. 10. The Quick Searchguide.
Źródło: The Quick Searchguide [on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://lilla-sok.bth.se/en/.

Ciekawy projekt, o nieco innym charakterze, stworzyła Biblioteka Aalborg University Library. Jest to interaktywny program SWIM2 (http://www.aub.aau.dk/swim2/1024/start.html), czyli „Stream Webbased Information Module”, o tym jak szukać informacji do projektu, referatu. Użytkownik staje się aktywnym członkiem zespołu. Od decyzji jaką podejmie, zależy dalszy przebieg wydarzeń, czyli gdzie grupa będzie szukać materiałów na wybrany temat.

Bezpłatne, internetowe przewodniki

Powtarzającym się elementem na stronach bibliotek są zamieszczone linki do podobnych lub tych samych informatorów. Przewodniki tego typu są dostępne bezpłatnie w sieci. W dużej mierze koncentrują się one na wyszukiwaniu informacji, umiejętności selekcjonowania zdobytych materiałów, wiadomości.

Na stronach internetowych amerykańskich bibliotek można znaleźć bardzo popularny programik TILT (http://tilt.lib.utsystem.edu/) przeznaczony dla studentów pierwszego roku. Każdy może z niego skorzystać. Zakres tematyczny dotyczy Internetu, a dokładniej: historii Internetu, zawartości, zasobów sieciowych czy informacji o innych źródła wiedzy nieznajdujących się na stronach WWW. O podobnym charakterze jest również P.L.O.T., czyli Park Library Online Tutorial (http://www.lib.cmich.edu/departments/reference/instruct/intro/), sześciomodułowy przewodnik z interaktywnymi narzędziami (filmiki, informatory, guizy), pokazujący jak i gdzie wyszukiwać informacje w sieci.

Rys. 11. Strona główna TILT

Rys. 11. Strona główna TILT.
Źródło: TILT – Textile Information[on-line]. [Dostęp 3 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://tilt.lib.utsystem.edu/.

Na stronach angielskich, duńskich czy norweskich bibliotek można znaleźć przykład odsyłacza do „Internet Detective” (http://www.vts.intute.ac.uk/detective/), gdzie szata graficzna stworzona jest w ciekawej formie starego kryminału. Celem przewodnika jest nauczenie studenta selekcjonowania informacji znalezionych w Internecie, na dobre i przydatne oraz złe i niepotrzebne, oczywiście pod kątem pracy naukowej. INTUTE (http://www.intute.ac.uk/) zamieszczony jest na stronach duńskich, łotewskich czy angielskich i tak jak poprzednie przewodniki dotyczy wyszukiwania informacji w Internecie. Różni się jednak tym, że oprócz instrukcji wyszukiwania danych, materiał w nim zawarty podzielony jest na dziedziny, co ułatwia użytkownikowi wyszukiwanie informacji.

Uzupełnieniem oferty distance lerningu dla bibliotekarzy i pracowników ośrodków informacji mogą być również ogólnodostępne, bezpłatne blogi i fora dyskusyjne, których poziom merytoryczny stale rośnie. Wartościowymi przykładami blogów są „Info-blog” (http://infopoint.pl/wordpress/) autorstwa Artura Machlarza i Agnieszki Hensoldt (ciekawe posty związane z poszukiwaniem informacji, wyszukiwarkami, katalogami, aplikacjami Web2.0), „Catalogablog” (http://catalogablog.blogspot.com/) amerykańskiego bibliotekarza David’a Bigwood’a czy też oficjalny blog stowarzyszenia Young Adult Library Services Association (http://yalsa.ala.org/blog/). Fora dyskusyjne są także dobrym narzędziem dokształcania się, zdobywania informacji o nowych zjawiskach, trendach w BiIN; są również miejscem, które pozwala bibliotekarzom wymieniać się doświadczeniem, uczyć się wzajemnie od siebie, udzielać rad. Nie wypada zapomnieć w tym miejscu o dwóch forach polskiej społeczności bibliotekarskiej – „Biblioteka 2.0” (http://forum.biblioteka20.pl/) i „Forum Biblioteki w szkole” (http://www.bibliotekawszkole.pl/forum/).

Przypisy

[1] GIURKO, Z. E-learning [on-line]. 2008 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.eschool.sonkis.pl/Elearning.pdf.

[2] SZPUNAR, M. Internet a nowoczesna eduk@cja – czy istnieje jakaś alternatywa? Zeszyty Naukowe. Świętokrzyskie Centrum Edukacji na Odległość [on-line]. 2006, nr 2, s. 300-301 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.magdalenaszpunar.com/_publikacje/2006/internet_a_nowoczesna_edukacja.pdf.

[3] GRYGIEL, J. E-learning – nowa forma edukacji [on-line]. [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.kis.pwszchelm.pl/publikacje/III/Grygiel.pdf.

[4] TEDD, L. A. Edukacja na odległość a kształcenie nowych umiejętności specjalisty informacji: doświadczenia walijskie. W: KOCÓJOWA M. (red.) Edukacja na odległość: nowe technologie w informacji i bibliotekarstwie. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2003, s. 97.

[5] NAHOTKO, M. Nauczanie zdalne (e-learning) w polskich szkołach wyższych e-TEN EURIDICE. W: KOCÓJOWA M. (red.) E-włączenie czy e-wyobcowanie? E-Inicjatywy bibliotek, archiwów, muzeów i uczelni w walce z alienacją społeczną w Polsce i na świecie [on-line]. Kraków: [b.w.], 2006, s. 63-64 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.inib.uj.edu.pl/wyd_iinb/s3_z2/nahotko-n.pdf.

[6] Tutorial Table of Contents, UC Berkeley – Teaching Library Internet Workshops [on-line]. [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.lib.berkeley.edu/TeachingLib/Guides/Internet/FindInfo.html.

[7] KOCÓJOWA, M. Konieczność XXI wieku: ICT w edukacji na odległość polskich profesjonalistów informacji naukowej i bibliotekarstwa (zalety i utrudnienia). W: KOCÓJOWA M. (red.) Edukacja na odległość..., s. 51.

[8] Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UMCS, Rekrutacja na kierunek studiów Informacja Naukowa i Bibliotekoznawstwo [on-line]. [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid=2378&mid=68&mref=5532.

[9] Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii UMK, Studia stacjonarne – rejestracja na zajęcia w semestrze letnim [on-line]. [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.inibi.umk.pl/joomla/index.php?option=com_content&task=view&id=301&Itemid=62.

[10] SADZIKOWSKA, L. Platforma Moodle – dydaktyka przyszłości. Gazeta Uniwersytecka [on-line]. 2006 nr 6 (136) [Dostęp 4 marca 2009]. Dostęp w World Wide Web: http://gu.us.edu.pl/index.php?op=artykul&rok=2006&miesiac=3&id=3614&type=no.

Bibliografia

  1. BEDNAREK-MICHALSKA, B. E-learning dla bibliotekarzy. BIBWEB. W: Nowy wizerunek biblioteki pedagogicznej: komputeryzacja – komunikacja – współpraca. Warszawa, 21 - 22 października 2004 roku [on-line]. Warszawa, 2004 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.bib.edu.pl/konferencja/plyta/michalska.bozena.html.
  2. BEDNAREK-MICHALSKA, B. BIBWEB: internetowy kurs dla bibliotekarzy. W: Polskie biblioteki akademickie w Unii Europejskiej. Łódź, 23-25 czerwca 2004 r. [on-line]. [Warszawa]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja „Elektronicznej Biblioteki”, 2004 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://bg.p.lodz.pl/konferencja2004/pelne_teksty/bednarek-michalska.pdf.
  3. DERFERT-WOLF, L. Information literacy – koncepcje i nauczanie umiejętności informacyjnych. Biuletyn EBIB [on-line]. 2005 nr 1 [dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2005/62/derfert.php. ISSN 1507-7187.
  4. DERFERT-WOLF, L. Information literacy – linki. Biuletyn EBIB [on-line]. 2005 nr 1 [dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2005/62/linki.php. ISSN 1507-7187.
  5. DYRDA J. M., MAJEWSKA-PIĄTKOWSKA A., NOGA K. Rola i znaczenie kwalifikacji zawodowych bibliotekarzy w kształceniu użytkowników. W: BUSSE-TURCZYŃSKA, E., SZCZEPAŃSKA, B. (red.) 25. Jubileuszowa Konferencja Problemowa Bibliotek Medycznych. Kształcenie użytkowników naukowej informacji medycznej – koncepcje i doświadczenia [on-line]. [Warszawa]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja „Elektronicznej Biblioteki”, 2006 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/25kpbm/dyrda_majewska_noga.php. ISBN 83-921757-5-1.
  6. GRYGIEL, J. E-learning – nowa forma edukacji [on-line]. [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.kis.pwszchelm.pl/publikacje/III/Grygiel.pdf.
  7. GRYGOROWICZ A., KRASZEWSKA E. Szkolenie biblioteczne on-line jako nowoczesna forma zajęć dla studentów I roku Akademii Medycznej w Gdańsku. W: BUSSE-TURCZYŃSKA, E., SZCZEPAŃSKA, B. (red.) 25. Jubileuszowa Konferencja Problemowa Bibliotek Medycznych. Kształcenie użytkowników naukowej informacji medycznej – koncepcje i doświadczenia [on-line]. [Warszawa]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja „Elektronicznej Biblioteki”, 2006 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/25kpbm/grygorowicz_kraszewska_2.php. ISBN 83-921757-5-1.
  8. HAUFF, M. Koncepcja pedagogiczna kursu internetowego dla bibliotek Bibweb. Biuletyn EBIB [on-line]. 2003 nr 5 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2003/45/hauff.php. ISSN 1507-7187.
  9. JANCZAK, B. O formach kształcenia w bibliotece akademickiej. W: Ogólnopolska konferencja naukowa Tradycja i nowoczesność bibliotek akademickich, Rzeszów-Czarna, 1-3 czerwca 2005 [on-line]. 2005 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.univ.rzeszow.pl/biblioteka/relacja/ref/janczak.pdf.
  10. JANKOWSKA, M. A. Najnowsze trendy w amerykańskich bibliotekach akademickich. W: GANIŃSKA. H. (red.) Biblioteki naukowe w kulturze i cywilizacji: działania i codzienność. Poznań, 15-17 czerwca 2005 [on-line]. Poznań: Biblioteka Główna Politechniki Poznańskie, 2005 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ml.put.poznan.pl/2005/pdf/1_2.pdf. ISBN 83-910677-2-6.
  11. KAMIŃSKA-CZUBAŁA, B. Nauczanie na odległość w kształceniu akademickim. Konspekt: Pismo Akademii Pedagogicznej w Krakowie [on-line]. 2001 nr 9 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.wsp.krakow.pl/konspekt/konspekt9/k_czubala.html. ISSN [w wersji drukowanej] 1509-6726.
  12. KOMOROWSKA G., SADOWSKA M. Nowe formy edukacji informacyjnej i ich realizacja w Bibliotece Głównej Politechniki Warszawskiej. W: KOCÓJOWA, M. (red.) Biblioteka: klucz do sukcesu użytkowników [on-line]. [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.inib.uj.edu.pl/wyd_iinb/s3_z5/komorowska-n.pdf.
  13. KRASZEWSKA, E. Re: Szkolenie online. Do: Joanna Radzicka. [2 lutego 2009, 01:49:00. Korespondencja osobista].
  14. MÄGI, K. Re: Cracow University of Technology from Poland. Do: Joanna Radzicka. [3 marca 2009, 09:47:00. Korespondencja osobista].
  15. NAHOTKO, M. Nauczanie zdalne (e-learning) w polskich szkołach wyższych e-TEN EURIDICE. W: KOCÓJOWA M. (red.) E-włączenie czy e-wyobcowanie? E-Inicjatywy bibliotek, archiwów, muzeów i uczelni w walce z alienacją społeczną w Polsce i na świecie [on-line]. Kraków: [b.w.], 2006, s. 63-64 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.inib.uj.edu.pl/wyd_iinb/s3_z2/nahotko-n.pdf.
  16. Nauczanie na odległość [on-line]. [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://private.wsfiz.edu.pl/ignatowska/DistanceLearning.ppt.
  17. POTEMPA, A. Re: Szkolenie on-line. Do: Joanna Radzicka. [2 lutego 2009, 12:49:00. Korespondencja osobista].
  18. PRZYŁUSKA, J. Efektywność wykorzystywania źródeł informacji naukowej a potrzeby edukacyjne użytkowników. W: BUSSE-TURCZYŃSKA, E., SZCZEPAŃSKA, B. (red.) 25. Jubileuszowa Konferencja Problemowa Bibliotek Medycznych. Kształcenie użytkowników naukowej informacji medycznej – koncepcje i doświadczenia [on-line]. [Warszawa]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja „Elektronicznej Biblioteki”, 2006 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/25kpbm/przyluska.php. ISBN 83-921757-5-1.
  19. SZPUNAR, M. Internet a nowoczesna eduk@cja – czy istnieje jakaś alternatywa? Zeszyty Naukowe. Świętokrzyskie Centrum Edukacji na Odległość [on-line]. 2006, nr 2, s. 300-301 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.magdalenaszpunar.com/_publikacje/2006/internet_a_nowoczesna_edukacja.pdf.
  20. ŚNIECHOWSKA-KARPIŃSKA, A. E-learning jako jedna z metod edukacji użytkowników bibliotek naukowych i bibliotekarzy oraz element promocji biblioteki. W: BUSSE-TURCZYŃSKA, E., SZCZEPAŃSKA, B. (red.) 25. Jubileuszowa Konferencja Problemowa Bibliotek Medycznych. Kształcenie użytkowników naukowej informacji medycznej – koncepcje i doświadczenia [on-line]. [Warszawa]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja „Elektronicznej Biblioteki”, 2006 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/25kpbm/sniechowska2.php. ISBN 83-921757-5-1.
  21. TEDD, L. A. Edukacja na odległość a kształcenie nowych umiejętności specjalisty informacji: doświadczenia walijskie. W: KOCÓJOWA M. (red.) Edukacja na odległość: nowe technologie w informacji i bibliotekarstwie. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2003. ISBN 83-233-1750-X.
  22. WILKIN M., SKŁAD, M. Przysposobienie biblioteczne on-line. W: SZCZEPAŃSKA, B. (red.) Ogólnopolska Konferencja Naukowa. Nowoczesna Biblioteka Akademicka [on-line]. [Warszawa]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], 2004 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/nba/wilkin.sklad.php. ISBN 83-915689-8-9.
  23. Wprowadzenie do e-learningu [on-line]. Kraków: Uczelniane Wydawnictwa Naukowo-Dydaktyczne, 2008 [Dostęp 4 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.moodle.cel.agh.edu.pl/www/file.php/1/publikacje/wprowadzenie_do_e-learningu.pdf.
Załącznik 1. Formy e-learningowe oferowane studentom przez biblioteki – najciekawsze przykłady

1. Szkolenia on-line

2. Filmiki

3. Przewodniki

            

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2009 EBIB

            Nauczanie na odległość – alternatywny sposób kształcenia i podnoszenia kwalifikacji bibliotekarzy i ich użytkowników / Joanna Radzicka, Marta Stąporek // W: II Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 18-19 czerwca 2009. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2009. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 20). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat20/radzicka.php