II Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych
Wrocław, 18-19 czerwca 2009

Poprzedni - Spis treści - Następny
            

Joanna Grześkowiak
Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu

Badanie wykorzystania e-booków na brytyjskich uczelniach – opis projektu realizowanego przez JISC Collections
The analysis of e-books usage in theUK universities – the JISC project description

Abstrakt

Artykuł zawiera opis projektu wykorzystania e-booków na brytyjskich uczelniach, realizowanego przez JISC Collections w latach 2007-2009. Autorka przedstawia główne cele i założenia projektu, jego aspekty organizacyjne, a także zastosowane metody badawcze i sposoby analizowania zebranych danych. Ponadto omawia wstępne wyniki przeprowadzonych badań. Jednocześnie wskazuje, jakie korzyści projekt może przynieść wszystkim uczestniczącym w nim stronom: uczelniom, wydawcom i agregatorom treści elektronicznych.

Abstract

The article presents the national e-book observatory project realized in British higher education environment by JISC Collections in 2007-2009. The author describes main objectives of the project and its organisational problems as well as adopted research methods and the types of collected data analyses. The author also discusses the first available results of the project and tries to show the possible benefits for all the participants of this initiative: universities, publishers and aggregators of digital content.

Geneza projektu

Pomysł projektu zrodził się w 2006 r. wraz z powstaniem JISC Collections, której najważniejszym zadaniem jest centralne negocjowanie na poziomie narodowym warunków licencji na zasoby udostępniane on-line, przede wszystkim na potrzeby szkolnictwa wyższego i edukacji. Dzięki działaniom JISC Collections uczelnie wyższe i instytucje edukacyjne mają dostęp do darmowych oraz objętych subskrypcją zasobów on-line, takich jak pełnotekstowe bazy danych, e-booki, czasopisma elektroniczne, cyfrowe materiały ilustracyjne, filmy czy materiały edukacyjne itp., a ponadto oszczędzają czas i pieniądze.

Działalność JISC Collections wspiera sześć grup roboczych, które zajmują się pozyskiwaniem wartościowych zasobów on-line. Jedną z nich jest e-books working group, czyli grupa ds. e-booków. Grupa ta z powodzeniem negocjuje umowy na korzystanie z e-booków o charakterze literatury pomocniczej, jednakże biblioteki już od dłuższego czasu sygnalizują rosnącą potrzebę udostępniania elektronicznych podręczników i opracowań często wykorzystywanych w procesie kształcenia akademickiego. Wydawcy niechętnie wychodzą naprzeciw tym potrzebom, tak z powodu braku rzetelnych danych na temat rzeczywistego zapotrzebowania na podręczniki on-line, jak i ze względu na obawy, jaki wpływ miałoby szerokie udostępnienie e-podręczników na sprzedaż literatury drukowanej. Dodatkowy problem stanowi przygotowanie odpowiednich licencji umożliwiających dostęp do podręczników on-line.

W 2006 r. JISC Collections sporządziła raport na temat aktualnego statusu e-booków w bibliotekach uczelnianych: Feasibility Study on the Acquisition of e-Books by HE Libraries and the Role of JISC[1]. Wynikało z niego, że chociaż wydawcy publikują coraz więcej książek elektronicznych, wciąż nie są to prace najbardziej pożądane przez uczelnie wyższe. W raporcie wskazano także, jaką potencjalną rolę może odegrać JISC Collections w rozwoju rynku elektronicznych podręczników. W efekcie powstał projekt analizy wykorzystania najbardziej pożądanych na brytyjskich uczelniach e-podręczników z czterech wybranych dziedzin nauki, realizowany przez JISC Collections.

Menadżerem projektu została Caren Milloy, która specjalizuje się w zawieraniu umów licencyjnych dla JISC Collections. Jako menadżer projektu jest odpowiedzialna m.in. za nadzorowanie prac związanych ze sporządzaniem i publikowaniem raportów. Nad realizacją całości projektu czuwa trzynastoosobowy Zarząd, w którym oprócz członków JISC Collections znaleźli się przedstawiciele wielu brytyjskich uczelni wyższych (przede wszystkim bibliotek uczelnianych).

Najważniejsze założenia projektu

Za najistotniejsze zadania projektu uznano:

  • Uzyskanie licencji „free at the point of use”[2] na najważniejsze e-podręczniki z wybranych dziedzin wykorzystywane w brytyjskim szkolnictwie wyższym i udostępnienie ich na wszystkich uczelniach.
  • Zachęcenie do udziału w projekcie jak największej liczby uczestników poprzez udostępnienie e-booków na różnorodnych platformach (wydawców, agregatorów itp.). Dzięki temu uczelnie miałyby możliwość korzystania z e-booków za pośrednictwem takiej platformy, do której jej studenci są przyzwyczajeni.
  • Ocena wykorzystania e-booków metodą analizy logów oraz wpływu udostępniania e-podręczników na zasadzie „free at the point of use” na rynek wydawców, agregatorów oraz na biblioteki.
  • Przekazanie wniosków z projektu wydawcom, agregatorom i bibliotekom w celu przyspieszenia rozwoju rynku e-booków, który korzystałby z odpowiednich, wypracowanych modeli biznesowych i licencyjnych.

Budżet i czas realizacji projektu

Projekt jest finansowany przez Higher and Further Education Funding Council (HEFCE) – instytucję zajmującą się finansowaniem szkolnictwa wyższego w Wielkiej Brytanii. Budżet projektu zaplanowano na poziomie L967 000, z czego:

  • L690 000 stanowią koszty wykupienia licencji na nieograniczony dostęp równoczesny do wybranych e-podręczników dla wszystkich uczelni w Wielkiej Brytanii, tak dla studentów, jak i dla pracowników naukowych;
  • L109 000 przeznaczono na zarządzanie projektem oraz na jego promocję;
  • L168 000 to koszt analizy logów, którą powierzono centrum badawczemu CIBER.

Realizację projektu zaplanowano na okres styczeń 2007 – sierpień 2009 i podzielono na sześć etapów, którym wyznaczono konkretne ramy czasowe. Na potrzeby projektu stworzono specjalną systematycznie aktualizowaną stronę internetową http://www.jiscebooksproject.org/, na której publikowane są wszystkie informacje związane z projektem, aktualności, blogi, raporty, ankiety itp.

Wybór e-podręczników i uzyskanie licencji na dostęp do nich

Intencją autorów projektu było wytypowanie podręczników z różnych dziedzin w celu sprawdzenia, czy istnieją wyraźnie różnice w sposobach ich wykorzystywania. Zdecydowano, że należy wybrać e-booki z czterech szeroko rozumianych dyscyplin naukowych reprezentujących nauki humanistyczne, ścisłe, medyczne i społeczne. Ostatecznie projekt ograniczono do następujących dziedzin:

  • biznes i zarządzanie,
  • nauki techniczne,
  • medycyna (z wyłączeniem psychiatrii i pielęgniarstwa),
  • medioznawstwo.

Autorzy projektu chcieli zbadać, na ile potwierdzą się pewne przesłanki związane z korzystaniem z podręczników elektronicznych, np.:

  • studenci biznesu i zarządzania często domagają się dostępu do e-booków, gdyż wielu z nich mieszka i pracuje poza kampusem,
  • studenci medycyny chcieliby dostępu do podręczników także w szpitalach, w których mają praktyki,
  • studenci nauk technicznych raczej nie korzystają z e-podręczników,
  • nie wiadomo, na ile zainteresowani e-bookami są studenci medioznawstwa.

Do współpracy przy wyborze konkretnych podręczników zaproszono wydawców. 7 marca 2007 r. zorganizowano spotkanie z najważniejszymi wydawcami i agregatorami publikacji elektronicznych w celu wyjaśnienia im idei projektu, zasad wyboru e-podręczników oraz wskazania korzyści, jakie mogą odnieść, uczestnicząc w projekcie. Przygotowano także specjalny dokument adresowany do wydawców i agregatorów, zawierający ofertę współpracy oraz opis projektu[3].

Wydawcy i agregatorzy publikacji elektronicznych zostali poproszeni o przedstawienie list e-podręczników z czterech dziedzin objętych projektem. Chodziło o wytypowanie najbardziej aktualnych wydań, które najlepiej przystają to przyjętego w projekcie modelu licencji – czyli takiego, który gwarantuje nieograniczony dostęp równoczesny do wybranych e-podręczników dla wszystkich uczelni w Wielkiej Brytanii.

Zgłosiło się 11 instytucji, zarówno wydawców, jak i agregatorów, z których 6 pozytywnie przeszło weryfikację do dalszego etapu. W sumie instytucje te zgłosiły 136 e-booków: 7 z medioznawstwa, 29 z zakresu nauk technicznych, 42 z medycyny i 58 z dziedziny biznesu i zarządzania. Następnie autorzy projektu zwrócili się do szkół wyższych z prośbą o zweryfikowanie listy podręczników. Na stronach projektu zamieszczono cztery przygotowane w programie Excel formularze, odrębny dla każdej dziedziny, wraz z instrukcją ich wypełniania. Należało wskazać 7 najważniejszych podręczników z poszczególnych dziedzin, a każda z instytucji mogła głosować tylko raz. Formularz wraz z instrukcjami zamieszczono na stronie projektu: http://www.jiscebooksproject.org/overview/consultation/ranking-the-e-books-consultation-instructions.

Ostatecznie wybrano 36 podręczników. Wykupiono na nie dwuletnią licencję (wrzesień 2007 – sierpień 2009), która umożliwiła ich darmowe, równoczesne udostępnianie wielu użytkownikom we wszystkich instytucjach szkolnictwa wyższego. Na platformie MyiLibrary udostępniono 26 e-podręczników z wymienionych poniżej dziedzin:

  • nauki techniczne – 14 publikacji wydawnictw: Elsevier, Thomas Telford, Cambridge University Press,
  • medioznawstwo – 7 publikacji wydawnictw Taylor & Francis i Palgrave,
  • biznes i zarządzanie – 5 podręczników wydawnictw Palgrave Macmillan oraz Pearson Education.

Wolters Kluwer Health udostępnił 10 podręczników elektronicznych (Lippincott, Williams and Wilkins) na platfomie Books@Ovid. Pełna lista wybranych do projektu tytułów dostępna jest jako dokument Word na stronach projektu http://www.jiscebooksproject.org/the-e-books. W projekcie wzięło udział 127 uniwersytetów, co stanowi 76% wszystkich brytyjskich uczelni wyższych.

Wprowadzanie e-podręczników do katalogów bibliotek

Przystępując do realizacji projektu, jego autorzy zdawali sobie sprawę, że potencjalnym problemem może być niepotrzebne dublowanie przez wiele bibliotek prac związanych z pobieraniem od wydawców i integrowaniem z własnymi katalogami rekordów opisów bibliograficznych publikacji wybranych do projektu. Aby tego uniknąć, stworzono NEOCaR http://edina.ac.uk/neocar/description.html – katalog, w którym zgromadzono wcześniej sprawdzone i poprawione rekordy MARC wszystkich e-booków objętych licencją w ramach projektu. Biblioteki uczestniczące w projekcie po zalogowaniu się mogły swobodnie pobierać rekordy i wprowadzać je do własnych katalogów.

Promocja projektu

Podjęto szereg działań w celu promocji projektu w środowisku akademickim, a także poza nim. Przygotowano informacje prasowe, materiały promocyjne i prezentacje, które przybliżyć miały ideę przedsięwzięcia. Komunikaty lub wykłady na temat realizowanego projektu wygłaszane były podczas różnych seminariów i konferencji np. na JISC Conference 2009„Opening Digital Doors” w Edynburgu, na Digital Publishing Forum zorganizowanym po raz drugi na UCL (London’s Global University), na konferencji UK Serials Group odbywającej się w Torquay. Projektowi poświęcono specjalne seminarium zorganizowane na tegorocznych Londyńskich Targach Książki.

Przeprowadzono także 13 warsztatów, w których uczestniczyło 250 bibliotekarzy ze 131 różnych instytucji. Warsztaty były okazją do wyjaśnienia bibliotekarzom najważniejszych założeń i celów projektu, jednak przede wszystkim poświęcone były problemom pozyskiwania e-podręczników oraz roli, jaką odgrywają e-booki w działalności bibliotek.

Zbieranie danych i ich analiza

W ramach projektu zaplanowano następujące badania:

Analiza logów (Deep Log Analysis = DLA) – zasadnicza część projektu, która pozwoli ocenić wykorzystanie e-booków na brytyjskich uczelniach oraz zachowania ich użytkowników. Instytucję przeprowadzającą analizę wyłoniono drogą konkursu ofert i zostało nią centrum badawcze CIBER działające przy ULC (London's Global University).

Badania porównawcze prowadzone wśród użytkowników e-booków w styczniu 2008 r. powtórzono w styczniu 2009 r. W styczniu 2008 r. CIBER zaprosiło studentów, nauczycieli akademickich i naukowców do udziału w badaniach on-line, które miały dostarczyć materiału porównawczego dla całego projektu wykorzystania e-booków na brytyjskich uczelniach. Informację o prowadzonych badaniach zamieszczono na stronach WWW bibliotek, rozesłano pocztą elektroniczną, zamieszczono w newsletterach. Uczestniczący w badaniu odpowiadali na pytania odpowiednie dla ich statusu na uczelni, czyli skierowane do studentów, nauczycieli akademickich oraz osób nieprowadzących zajęć dydaktycznych.

Od 18 stycznia do 1 marca 2008 r. udało się uzyskać 23 437 odpowiedzi, najwyższy wynik w badaniach e-booków na świecie. W styczniu 2009 r. badanie on-line powtórzono, aby sprawdzić, jak bardzo zmieniły się zachowania użytkowników od początku prowadzenia projektu. Badano wykorzystanie e-booków udostępnionych na platformie MyiLibrary – w sumie 26 tytułów. Do marca 2009 r. uzyskano ok. 23 000 odpowiedzi. W obydwu przeprowadzonych badania użytkownicy odpowiadali na takie same pytania.

Badania fokusowe prowadzone na 8 uczelniach:

  • ocena e-booków jako takich w opinii brytyjskich studentów, prowadzona metodą pytań otwartych,
  • zarządzanie kolekcjami e-booków w bibliotekach – badania fokusowe bibliotekarzy.

Analiza wypożyczeń bibliotecznych oraz danych ze sprzedaży podręczników drukowanych Badanie ma pokazać, w jaki sposób szerokie udostępnienie e-podręczników wypłynie na sprzedaż ich wersji drukowanych oraz na ich wypożyczenia w bibliotekach. Wyniki tego badania nie są jeszcze znane.

Wstępne wyniki badań

Dotychczas opublikowane zostały następujące wyniki badań:

  • wyniki pierwszego etapu badań porównawczych prowadzonych w styczniu 2008 r.[4],
  • wstępny raport z obydwu badań porównawczych oraz analizy logów (marzec 2009)[5],
  • ocena e-booków prowadzona metodą pytań otwartych (maj 2008)[6],
  • badania fokusowe bibliotekarzy dotyczące zarządzania kolekcjami e-booków (marzec 2009)[7].

Wstępne wyniki analizy logów z platformy MyiLibrary
Ze zgromadzonych danych wynika, że były to największe i najbardziej szczegółowe badania wykorzystania e-booków, jakie kiedykolwiek przeprowadzono. Trwały 14 miesięcy (listopad 2007 – grudzień 2008), a objęto nimi 26 publikacji udostępnionych w ramach projektu oraz pozostałe publikacje dostępne z platformy MyiLibrary (10 000 tytułów). Badano wykorzystanie e-booków na 127 brytyjskich uczelniach, które przystąpiły do projektu. Analizowano czas przeglądania strony (każda strona w MyiLibrary jest ładowana osobno), zainicjowane sesje oraz czas spędzony on-line, ponadto sprawdzano m.in. metody docierania do publikacji (np. przekierowania), miejsca korzystania (kampus/poza kampusem), efektywność sesji (liczba stron przejrzanych podczas jednej sesji), metody przeszukiwania, przeglądaną treść.

Analiza logów posłużyła do sformułowania następujących wniosków:

  1. Wskaźnik wykorzystania e-podręczników jest wysoki – każdy z 26 e-booków udostępnionych na MyiLibrary w ramach projektu JISC oglądany był średnio 18 796 razy. Obejrzano 760 000 stron podczas 65 000 sesji.
  2. Typowa sesja trwała około 13 minut, a użytkownicy przeglądali średnio 8 stron e-booków JISC.
  3. Natężenie korzystania z e-podręczników w znacznie większym stopniu ściśle wiązało się z kalendarzem roku akademickiego. Najczęściej korzystano z e-podręczników w listopadzie, a najrzadziej w sierpniu i grudniu.
  4. Inne były parametry wykorzystania e-podręczników JISC, a inne pozostałych publikacji udostępnianych na MyiLibrary.

      Liczba przejrzanych stron przypadająca na dany tytuł Średni czas trwania pojedynczej sesji
    E-podręczniki JISC 18 796 13 minut
    Pozostałe publikacje na MyiLibrary 20 132 18 minut

    Tab. 1. Żródło: Opracowanie własne na podstawie Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web:
    http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

  5. E-booki raczej są przeglądane niż czytane on-line. 85% użytkowników poświęca mniej niż jedną minutę na przejrzenie strony.
  6. Z e-booków użytkownicy najczęściej korzystają w godzinach 10.00-14.00. 1/5 wszystkich ładowań e-booków JISC miała miejsce w weekendy. Także w weekendy studenci przeglądali e-booki dłużej niż w dni powszednie.
  7. 1/3 ładowań e-podręczników odbywała się poza kampusami, a 6% poza Wielką Brytanią i sesje te były dużo bardziej efektywne niż inicjowane w Wielkiej Brytanii.
  8. W okresie badawczym dał się zauważyć niewielki spadek wykorzystania e-booków JISC w porównaniu z pozostałymi publikacjami z platformy MyiLibrary. Należy przypuszczać, że jednym z powodów mogła być specyfika roku akademickiego i związane z nim schematy czasowe korzystania z podręczników, jak również dezaktualizacja samych podręczników i pojawianie się ich nowszych wersji oraz lepsza oferta pozostałych publikacji na platformie MyiLibrary.
  9. Spośród objętych projektem e-podręczników najczęściej czytano publikacje z zakresu zarządzania (business management) – 45%, następnie z medioznawstwa – 32%, a najmniejszym zainteresowaniem cieszyły się podręczniki do nauk technicznych – 23%. Także badania rynku wydawniczego za lata 2007-2008 wykazały, że najlepiej sprzedawały się publikacje drukowane o tematyce związanej z biznesem.
  10. Wśród 10 najczęściej wykorzystywanych publikacji udostępnianych na platformie MyiLibrary aż 7 stanowiły prace objęte projektem JISC. W wersji drukowanej prace te sprzedawały się nie najlepiej, zatem projekt jasno dowodzi, że w środowisku uczelnianym istnieje duże zapotrzebowanie na udostępnianie podręczników w wersji elektronicznej.

Wyniki badań porównawczych (styczeń – marzec 2008 i styczeń – marzec 2009) Przedstawiono je w tabelach, które ilustrują, w jaki sposób i czy w ogóle zmieniły się zachowania użytkowników e-booków od początku realizacji projektu. Pełne wyniki badań zostaną opublikowane latem 2009 r. jako jeden z elementów raportu końcowego całego projektu. We wstępnym raporcie z marca 2009 r. pokazano jedynie wyniki dla niektórych pytań.

Czy korzystasz z e-booków? (odpowiedzi = 43 849)

Odsetek i indeks (2008=100)

Odpowiedź TAK 2008 2009 Indeks
Studenci dyscyplin JISC 63,2% 65,5% 103,6
Pozostali studenci 61,4% 64,2% 104,6
Nauczyciele dyscyplin JISC 57,0% 63,5% 111,4
Pozostali nauczyciele 58,9% 64,9% 110,2

Tab. 2. Żródło: Opracowanie własne na podstawie Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009], s. 4. Dostępny w World Wide Web:
http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

Gdy ostatnio korzystałeś z e-booka, to w jaki sposób uzyskałeś do niego dostęp? (odpowiedzi = 43 849)

Odsetek i indeks (2008=100)

Z mojej biblioteki uczelnianej 2008 2009 Indeks
Studenci dyscyplin JISC 43,5% 51,5% 118,4
Pozostali studenci 45,5% 52,3% 114,9
Nauczyciele dyscyplin JISC 50,3% 54,0% 107,4
Pozostali nauczyciele 50,1% 56,8% 113,4

Tab. 3. Żródło: Opracowanie własne na podstawie Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009], s. 5. Dostępny w World Wide Web:
http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

Intencją prowadzących badania było sprawdzenie, w jaki sposób respondenci uzyskiwali dostęp do e-booków: kupując je, dzięki uprzejmości innych osób, za pośrednictwem uczelnianej czy też innej biblioteki. Okazuje się, że najczęściej źródłem dostępu do e-booków były biblioteki. Dotyczyło to przede wszystkim publikacji z dziedzin objętych projektem JISC. Przyczyn tego zjawiska można upatrywać w tym, że biblioteki oferowały duży wybór e-podręczników albo po prostu respondenci intensywniej korzystali z publikacji, które od dawna znajdowały się w zbiorach biblioteki.

Z ilu tytułów e-booków korzystałeś w ostatnim miesiącu? (odpowiedzi = 43 849)

Odsetek i indeks (2008=100)

Trzy i więcej tytułów 2008 2009 Indeks
Studenci dyscyplin JISC 40,0% 44,4% 111,0
Pozostali studenci 38,2% 42,2% 110,5
Nauczyciele dyscyplin JISC 31,1% 42,0% 135,0
Pozostali nauczyciele 33,7% 39,9% 118,4

Tab. 4. Żródło: Opracowanie własne na podstawie Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009], s. 5. Dostępny w World Wide Web:
http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

Dane wyraźnie wskazują, że e-booki stają się coraz popularniejsze. W okresie badawczym równie chętnie korzystali z nich studenci, jak i nauczyciele akademiccy. Tendencja wzrostowa dotyczy zwłaszcza nauczycieli akademickich reprezentujących dziedziny objęte projektem (wzrost o 35%).

Jak sądzisz – ile czasu poświęcałeś średnio na czytanie e-booka z podczas jednej sesji? (odpowiedzi = 43 849)

Odsetek i indeks (2008=100)

11 i więcej minut 2008 2009 Indeks
Studenci dyscyplin JISC 74,1% 73,2% 98,8
Pozostali studenci 75,0% 75,7% 100,9
Nauczyciele dyscyplin JISC 61,2% 61,2% 100,0
Pozostali nauczyciele 64,4% 65,3% 101,4

Tab. 5. Żródło: Opracowanie własne na podstawie Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009], s. 6. Dostępny w World Wide Web:
http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

Nie zaobserwowano zasadniczych zmian zachowania respondentów dotyczących czasu czytania podręczników on-line. Ciekawy jest natomiast fakt, że w porównaniu z użytkownikami innych platform badanych przez CIBER, użytkownicy MyiLibrary poświęcają więcej czasu na lekturę on-line.

Jak duży fragment e-booka wówczas przeczytałeś on-line? (odpowiedzi = 43 849)

Odsetek i indeks (2008=100)

Zaglądałem do kilku rozdziałów 2008 2009 Indeks
Studenci dyscyplin JISC 51,6% 53,5% 103,1
Pozostali studenci 55,4% 57,3% 103,4
Nauczyciele dyscyplin JISC 60,0% 58,6% 97,7
Pozostali nauczyciele 60,1% 62,5% 104,0

Tab. 6. Żródło: Opracowanie własne na podstawie Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009], s. 6. Dostępny w World Wide Web:
http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

Także w tym przypadku nie zaobserwowano zmian w zachowaniu czytelników – zazwyczaj przeglądają oni e-booki w poszukiwaniu konkretnej informacji, a nie czytają wnikliwie. Autorzy raportu zastanawiają się czy jest to brak poszanowania norm uważanych za podstawowe dla studiów naukowych, czy też po prostu inny sposób docierania do wiedzy?

W jakim stopniu jesteś zadowolony z dostępu do DRUKOWANYCH podręczników w Twojej bibliotece uczelnianej? (odpowiedzi = 34 685)

Odsetek i indeks (2008=100)

Zadowolony lub bardzo zadowolony 2008 2009 Indeks
Studenci biznesu i zarządzania 43,3% 46,2% 106,7
Studenci studiów technicznych 50,5% 56,3% 111,5
Studenci medioznawstwa 44,9% 52,5% 116,9
Studenci medycyny 51,0% 53,7% 105,3
Pozostali studenci 43,1% 46,3% 107,4

Tab. 7. Żródło: Opracowanie własne na podstawie Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009], s. 6. Dostępny w World Wide Web:
http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

W okresie badawczym studenci wykazali rosnące zadowolenie z dostępu do źródeł drukowanych. Autorzy projektu podkreślają, że na tym etapie analizy nie można jeszcze określić, dlaczego tak się dzieje. Być może przyczyną jest to, że studenci dobrze oceniają biblioteki, w których mają łatwy dostęp do podręczników w wersji elektronicznej i drukowanej.

Czy korzystałeś z któregoś tytułu objętego projektem JISC w postaci książki elektronicznej? (odpowiedzi = 13 219)

Odsetek

Odpowiedź TAK 2009
Studenci biznesu i zarządzania 13,2%
Studenci studiów technicznych 14,3%
Studenci medioznawstwa 14,4%
Studenci medycyny 7,6%

Tab. 8. Żródło: Opracowanie własne na podstawie Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009], s. 6. Dostępny w World Wide Web:
http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

Wyniki wskazują, że pomimo tego, iż niektóre biblioteki umieściły w swojej ofercie e-podręczniki JISC dopiero w chwili przystąpienia do projektu, użytkownicy mają niewielkie opory przed korzystaniem z nich.

Czy Twoi studenci systematycznie zgłaszają problemy dotyczące dostępu do podręczników w bibliotece? (odpowiedzi = 1478)

Odsetek i indeks (2008=100)

Odpowiedź TAK 2008 2009 Indeks
Nauczyciele biznesu i zarządzania 57,1% 47,7% 83,5
Nauczyciele przedmiotów technicznych 41,1% 34,5% 83,9
Nauczyciele medioznawstwa 65,2% 61,0% 93,6
Nauczyciele medycyny 43,5% 28,4% 65,3

Tab. 9. Żródło: Opracowanie własne na podstawie Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009], s. 7. Dostępny w World Wide Web:
http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

Podobnie jak w przypadku poprzedniego pytania, daje się zauważyć wyraźny wzrost zadowolenia studentów z dostępu do podręczników w bibliotekach, co potwierdzają także nauczyciele akademiccy.

Czy zachęcasz studentów do korzystania z e-booków? (odpowiedzi = 3899)

Odsetek i indeks (2008=100)

Odpowiedź NIE 2008 2009 Indeks
Nauczyciele biznesu i zarządzania 28,0% 21,0% 75,5
Nauczyciele przedmiotów technicznych 34,5% 30,2% 87,5
Nauczyciele medioznawstwa 13,3% 13,5% 101,5
Nauczyciele medycyny 39,5% 44,8% 113,4
Nauczyciele pozostałych dziedzin 29,3% 26,2% 89,4

Tab. 10. Żródło: Opracowanie własne na podstawie Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009], s. 7. Dostępny w World Wide Web:
http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

Liczba nauczycieli akademickich, którzy nie zachęcają swoich studentów do korzystania z e-podręczników maleje. Interesujące jest to, że odsetek ten znacząco zmalał w przypadku nauczycieli dziedzin naukowych nieobjętych projektem. Wydaje się, że e-booki na dobre zagościły w procesie kształcenia akademickiego.

Wyniki badań dotyczących oceny e-booków
Tym razem studenci zostali poproszeni o odpowiedź na dwa pytania otwarte dotyczące podręczników elektronicznych.

  1. Jakie są Twoim zdaniem największe zalety e-booków w porównaniu z publikacjami drukowanymi? Należało wymienić najwyżej trzy cechy. Uzyskano 11 624 odpowiedzi.
  2. Czy są jakieś kwestie dotyczące podręczników – elektronicznych lub drukowanych – oraz biblioteki, które Twoim zdaniem należałoby dodać/zmienić? Na pytanie to odpowiedziało 4809 osób.

Za trzy podstawowe zalety e-booków studenci uznali:

  • dostępność on-line (52,44%),
  • łatwość przeszukiwania (13,23%),
  • niskie koszty dostępu (10,76%).

Drugie z pytań miało charakter ogólny. Zaskakujący jest fakt, że większość odpowiedzi nie dotyczyła e-booków, ale bibliotek (16,3%). Respondenci byli zdania, że biblioteki powinny posiadać więcej podręczników i innych publikacji elektronicznych, co – jak zauważali – jest szczególnie istotne dla studiujących na odległość oraz dla osób niepełnosprawnych. Badanie jasno wskazuje, że istnieje duże zapotrzebowanie na najbardziej aktualne wersje podręczników. Ponadto respondenci byli zdania, że biblioteki powinny bardziej aktywnie promować e-booki i zachęcać studentów do korzystania z takiej formy publikacji. Wiele komentarzy dotyczyło także niedogodności związanych z korzystaniem z e-booków, np.: konieczność czytania tekstu z ekranu, problemy z zapisywaniem, kopiowaniem i drukowaniem potrzebnych fragmentów e-booków, konieczność posiadania szybkiego łącza itp.

Jedynie 6% respondentów stwierdziło, że woli korzystać z drukowanych wersji podręczników. Inni byli zdania, że e-booki nie zastępują publikacji drukowanych, ale doskonale je uzupełniają. Uczestniczący w badaniu zgłaszali także problemy natury technologicznej związane z korzystaniem z publikacji elektronicznych np. brak kompatybilności e-booków z systemem Linux czy z McIntosh, duże wymagania sprzętowe, często mało czytelny interfejs itd.

Wyniki badań bibliotekarzy dotyczące zarządzania kolekcjami e-booków
Badanie koncentrowało się wokół siedmiu okresowych zagadnień związanych z gromadzeniem, opracowaniem i udostępnianiem e-booków.

  1. Wybór e-booków – bibliotekarze wyraźnie wskazywali na konieczność większej aktywności nauczycieli akademickich, którzy wskazywaliby wartościowe i potrzebne źródła elektroniczne. W opinii bibliotekarzy e-podręczniki raczej współistnieją z materiałami drukowanymi niż je zastępują.
  2. Licencje i modele finansowania dostępu do e-booków – bibliotekarze zgodnie twierdzili, że wydawcy i agregatorzy nie biorą pod uwagę rzeczywistych potrzeb bibliotek, modele licencji są zbyt skomplikowane, a dostęp do e-booków bardzo drogi. Problemem dla bibliotek jest także zapewnienie ciągłości dostępu do publikacji elektronicznych.
  3. Katalogowanie i rekordy MARC – bibliotekarze zgłaszali dwa zasadnicze problemy: biblioteki otrzymują rekordy MARC-owskie bardzo złej jakości, a e-booki często mają niewłaściwe ISBN-y.
  4. Ścieżki dostępu – w powszechnej opinii najbardziej naturalnymi sposobami docierania do e-booków są katalogi OPAC. Respondenci często wskazywali także na elektroniczne zasoby uczelni (VLE – virtual learning environment), w których kolekcje biblioteczne nie są uwzględniane.
  5. Promocja – z badań wynika, że biblioteki podejmują bardzo konwencjonalne i na pewno niewystarczające działania na rzecz promocji e-booków.
  6. Ocena wykorzystania e-booków – biblioteki niechętnie gromadzą dane statystyczne i niechętnie posługują się statystykami uzyskanymi od wydawców i agregatorów. Z drugiej strony bibliotekarze widzą potrzebę prowadzenia badań wykorzystania źródeł elektronicznych, często jednak nie jest to możliwe z powodu nadmiaru innych obowiązków i braku czasu.
  7. Interfejs – zdaniem większości bibliotekarzy interfejsy e-booków są dalekie od ideału. Użytkownicy mają problemy z nawigacją oraz z przeszukiwaniem publikacji elektronicznych.

Raport końcowy

W chwili powstawania niniejszego tekstu (maj 2009) realizacja projektu nie dobiegła jeszcze końca. Ostateczne wyniki projektu zostaną opublikowane w raporcie końcowym, najprawdopodobniej w czerwcu br., bowiem 31 sierpnia 2009 r. wygasają licencje na 36 e-podręczników i będzie to jednocześnie data zakończenia projektu. Obecnie trwają rozmowy z MyiLibrary oraz z Wolters Kluwer dotyczące kierunku ewentualnych dalszych działań.

Jakie korzyści może przynieść projekt

Autorzy projektu wierzą, że korzyści z jego realizacji będą widoczne na wielu płaszczyznach. Uczelnie otrzymają rzetelne informacje o tym, jaką rolę rzeczywiście odgrywają e-booki w brytyjskim szkolnictwie wyższym oraz w jaki sposób są wykorzystywane przez studentów i nauczycieli akademickich, i czy tak szerokie udostępnienie podręczników elektronicznych wypłynie na częstotliwość wypożyczania ich odpowiedników drukowanych. Biblioteki uczelniane łatwiej będą mogły oszacować potencjalne koszty i zyski z wprowadzenia podstawowej listy lektur elektronicznych. Projekt prawdopodobnie przyczyni się do spopularyzowania e-podręczników w środowisku akademickim. Wydawcy zyskają przede wszystkim dokładne badanie rynku e-booków w sektorze objętym projektem. Dowiedzą się także, jak udostępnianie e-podręczników na zasadach licencji „free at the point of use” wpływa na sprzedaż podręczników drukowanych. Ponadto możliwa będzie ocena zastosowanego w projekcie typu licencji oraz określenie, jakie nowe modele należy koniecznie stworzyć. Projekt najprawdopodobniej pozytywnie wpłynie na rozwój rynku e-booków w sektorze naukowym. Autorzy projektu zyskają cenną wiedzę na temat metod prowadzenia badań nad e-bookami w bibliotekach oraz na temat realizowania projektów o zasięgu ogólnonarodowym.

Warto także wspomnieć, że JISC Collections realizuje już następny projekt dotyczący e-booków. Tym razem badane są modele biznesowe elektronicznych podręczników, a celem projektu jest stworzenie wielu prostych i trwałych modeli biznesowych, spośród których biblioteki i uczelnie będą mogły wybierać te najlepiej odpowiadające ich potrzebom.

Przypisy

[1] The Feasibility Study on the Acquisition of e-Books by HE Libraries and the Role of JISC. Final Report, October 2006 [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.jisc-collections.ac.uk/projects_and_reports.aspx.

[2] Określenie „free at the point of use” oznacza „nie płacisz, kiedy korzystasz” i zazwyczaj pojawia się, kiedy mowa o brytyjskiej służbie zdrowia, czyli National Health Service. Oznacza ono usługę, z której się korzysta, i która została lub zostanie opłacona w jakiś inny sposób – w przypadku projektu JISC koszty wykupienia licencji na korzystanie z e-podręczników pokrywa HEFCE.

[3] Tender of invitation for JISC National e-Books Observatory Project: Core Reading List e-Books on behalf of the United Kingdom Higher Education Community [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/core-reading-list-e-books-tender-final.pdf.

[4] Findings from the first benchmarking user survey carried out in January 2008 [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/e-books-project-first-user-survey-a4-final-version.pdf.

[5] Dispelling myths about e-books with empirical evidence [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jc_ebooks_observatory_summary-final.pdf.

[6] Textual Analysis of Open Ended Questions in e-Books National Observatory Survey [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.jiscebooksproject.org/wp-content/jisc-freetext-report.pdf.

[7] ARMSTRONG C., LONSDALE R. Collection Management of e-books: Headlines from the focus groups held with librarians [on-line]. [Dostęp 29 maja 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.jiscebooksproject.org/deep-log-analysis.

            

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2009 EBIB

            Badanie wykorzystania e-booków na brytyjskich uczelniach – opis projektu realizowanego przez JISC Collections / Joanna Grześkowiak // W: II Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 18-19 czerwca 2009. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2009. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 20). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat20/grzeskowiak.php