Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych
Wrocław, 4-6 lipca 2007

Poprzedni - Spis treści - Następny

            

Urszula Anna Wojtasik
Biblioteka Główna i OINT Politechniki Wrocławskiej

Statystyki wykorzystania zagranicznych książek elektronicznych - potrzeba standaryzacji

Usage statistics of access to e-books. The need of standarisation

Abstrakt

Przedstawiono najważniejsze cele, w jakich biblioteka wykorzystuje dane uzyskane na podstawie statystyk. Podano przykłady takich zestawień dla Biblioteki Głównej Politechniki Wrocławskiej. Uzasadniono potrzebę standaryzacji otrzymywanych statystyk od dostawców i opisano standard COUNTER.

Abstract

The most important goals in which the library uses statistics have been presented. The examples of statistics for Main Library of Wroclaw University of Technology have been given. The need of standardization of statistics that libraries receive from vendors has been proved and standard COUNTER has been described.


Wstęp

Wzrastające w ostatnich latach zainteresowanie zagranicznymi książkami elektronicznymi w środowiskach uczelnianych nie tylko w Polsce, ale także na świecie oraz wciąż powiększająca się oferta serwisów proponowanych przez różne firmy dystrybucyjne sprawiają, że analiza statystyk wykorzystania tych źródeł nabrała dużego znaczenia dla bibliotekarzy. Poniżej przedstawiono różne zagadnienia związane z przeprowadzaniem takich analiz, między innymi najważniejsze cele, w jakich wykorzystuje się uzyskane dane ze statystyk, podano także przykłady ich zastosowania w Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej oraz podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, czy informacje o wykorzystaniu serwisów, które uzyskujemy od sprzedawców i wydawców, uznać możemy za satysfakcjonujące.

Po co bibliotece statystyki?

Biblioteka sięga po statystyki wykorzystania e-książek przez użytkowników na ogół w następujących sytuacjach:

  • przy podejmowaniu decyzji o zakupie dostępu do nowej bazy zawierającej książki elektroniczne; taką decyzję biblioteka podejmuje zwykle po okresie testowania nowego produktu[5], kiedy m.in. analizuje zestawienia statystyczne wykorzystania bazy przez użytkowników; wyniki tych analiz są wykorzystywane także w rozmowach z władzami uczelni oraz w procedurze przetargowej,
  • w przypadku zakupu dostępu w formie prenumeraty analiza statystyk potrzebna jest po to, by podjąć decyzję o prolongowaniu subskrypcji pod koniec roku prenumeraty[5],[3]; możliwe rozwiązania to:
    • skasowanie subskrypcji – Lee[3] zaleca ostrożność i zasięgnięcie opinii użytkowników, tzn. sprawdzenie, czy niskie statystyki spowodowane są słabą jakością serwisu, czy być może są inne przyczyny, np. czytelnicy nie wiedzą o bazie;
    • przedłużenie subskrypcji bez zmian lub przedłużenie z modyfikacjami licencji (np. zmiana liczby jednoczesnych użytkowników [Safari], zamiana dziedzin mniej oglądanych na inne [Knovel]);
  • podczas systematycznego śledzenia „oglądalności” po to, by w przypadku spadku zainteresowania nasilić działania promocyjne; może to być np. zmiana informacji na stronie WWW na inną, ciekawszą i skuteczniejszą, wysłanie listów do potencjalnych użytkowników, umieszczenie odpowiedniego ogłoszenia w biuletynie uczelni itp.,
  • w przypadku systemu z możliwością wymiany książek (Safari) tworzy się listy najchętniej oglądanych tytułów pełnej oferty po to, by umieszczać je w wersji pełnotekstowej w wykupionej kolekcji na tzw. „półce” („bookshelf”)[7],
  • w celu zlikwidowania technicznych problemów związanych z korzystaniem z serwisów; niskie statystyki mogą być rezultatem występowania takich zakłóceń;
  • aby sprawdzić, jakie jest zainteresowanie użytkowników posiadanymi bazami danych w porównaniu z analogicznym zainteresowaniem w innych instytucjach; są to np. takie działania, jak:
    • wizyty w innych uczelniach, podczas których wymienia się informacje o wykorzystaniu baz,
    • pytania kierowane do sprzedawcy, który ten sam produkt sprzedaje innym uczelniom i ma podgląd do różnych statystyk wykorzystania baz (obowiązuje zasada zachowania poufności informacji),
  • aby porównać wykorzystanie z informacjami podanymi w literaturze, np. McLuckie w artykule o książkach elektronicznych w ETH Bibliothek w Zurychu stwierdza, że liczba 1638 rozdziałów przeglądanych w ciągu miesiąca w bazie Knovel to statystyka wysoka[4]. W Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej liczba ta w 2006 r. wynosiła 1642 (pierwszy rok użytkowania bazy), co także daje jakiś pogląd na temat wykorzystania e-książek.

Przykłady statystyk wykorzystywanych w Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej

Biblioteka Główna Politechniki Wrocławskiej udostępnia obecnie pełne teksty książek zagranicznych w dwóch serwisach: Knovel i Safari. Prenumeratę Safari rozpoczęto w listopadzie 2004 r. po przeprowadzeniu próbnych testów[7], natomiast dostęp do książek w bazie Knovel zakupiono, także po okresie testowym, w styczniu 2006 r.

a) Statystyki w serwisie Knovel

Firma Knovel przesyła pocztą elektroniczną administratorowi bazy w bibliotece plik ze statystykami raz w miesiącu. Do listopada 2006 r. włącznie statystyki miały postać tabel, od grudnia 2006 r. przesyłane są w pliku Excel.
Sumaryczna statystyka podzielona jest na dwie części:

  1. Całość (All Activity) zawiera ogólne informacje na temat wykorzystania wszystkich książek zawartych w bazie, to znaczy takich, do których zakupiono dostęp pełnotekstowy w prenumeracie oraz takich, które są poza subskrypcją (czytelnik ogląda okładki i spisy treści).
  2. Książki w prenumeracie (Secure Content). W tej części znajdujemy ważne informacje o wykorzystaniu bazy, m.in.:
    • User Sessions (sesje),
    • Title Visits (oglądane tytuły),
    • Secure Chapters Viewed (liczba przeglądanych rozdziałów książek),
    • Secure Pages Viewed (liczba przeglądanych stron książek),
    • Total Time Viewing Chapters (sumaryczny czas przeglądania rozdziałów książek).

Oprócz statystyki sumarycznej biblioteka otrzymuje także statystykę szczegółową wykorzystania pakietów dziedzinowych. Warto podkreślić, że baza Knovel składa się z pakietów[7],[2] i biblioteka kupuje całe wybrane pakiety tematyczne, a nie pojedyncze tytuły. Niestety firma Knovel nie dostarcza szczegółowych danych na temat wykorzystania poszczególnych tytułów, zatem nie wiemy, jakie dokładnie książki ze wszystkich kupionych w pakiecie (ok. 1000) wykorzystywane były przez użytkowników. Taka analiza dostarczyłaby bibliotece interesujących informacji o tym, w jakim stopniu wykorzystywana jest cała zakupiona baza. Cenne dane zawarte są w części dotyczącej odmów dostępu (turnaway) do tytułów zawartych w pakietach niewykupionych (poza subskrypcją). Ciekawe, że w tym zestawieniu Knovel udostępnia szczegółowe informacje na poziomie tytułów, to znaczy podana jest liczba odmów dostępu dla każdego konkretnego tytułu.

[Rozmiar: 147990 bajtów]

Na wykresie 1 pokazano sumaryczną liczbę przeglądanych rozdziałów książek (Secure Chapters Viewed) w serwisie Knovel w poszczególnych dziedzinach w całym 2006 r. W najbardziej popularnym pakiecie „Electronics & Semiconductors” przeczytano 4352 rozdziały, w najmniej oglądanej dziedzinie „Textiles” użytkownicy przejrzeli 34 rozdziały. Ponieważ od stycznia 2007 r. pojawiła się w serwisie Knovel możliwość wymiany pakietów, biblioteka zamieniła dziedziny najmniej czytane na nowy, bardzo wysoko oceniony przez użytkowników pakiet o nazwie Systems Engineering Suplement.

[Rozmiar: 102941 bajtów]

Wykres 2 obrazuje liczbę oglądanych tytułów w serwisie Knovel w 2006 r. w poszczególnych miesiącach. Pod koniec roku baza cieszyła się ogromnym powodzeniem, w listopadzie czytelnicy zaglądali aż do 622 książek, a w grudniu do 720. Jak wspomniano wcześniej, statystyki nie dostarczają listy tych tytułów. Na uwagę zasługuje wykorzystanie książek w okresie wakacyjnym, np. w sierpniu czytelnicy „wypożyczyli” aż 255 elektronicznych książek zagranicznych z wirtualnej biblioteki Politechniki Wrocławskiej.

b) Statystyki w serwisie Safari

Safari udostępnia statystyki bibliotece na swoim serwerze. Bibliotekarz, który jest administratorem bazy musi się zalogować po to, by uzyskać dostęp do danych na temat wykorzystania książek zarówno w wykupionej przez bibliotekę puli[3] (w przypadku Politechniki Wrocławskiej jest to 25 punktów, czyli ok. 20 książek pełnotekstowych, z możliwością wymiany), jak i całym serwisie (liczy on obecnie ponad 4 tys. książek w wersji skróconej, tzn. można oglądać okładki, spisy treści oraz fragmenty książek). W kwietniu 2006 r. serwis Safari zmienił sposób prezentowania tych statystyk. Administratorzy bazy w bibliotekach otrzymali instrukcję (w języku angielskim) mówiącą o tym, w jaki sposób generować interesujące ich dane w zadanych przedziałach czasowych. W Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej wykorzystywane są najczęściej następujące dane:

1. Statystyka sumaryczna (Account Usage Summary), która zawiera m.in.:

  • Total Number of Valid Session (prawidłowe sesje),
  • Average Session Length (średni czas trwania sesji),
  • Number of Times a Session has been Rejected (liczba odrzuconych sesji),
  • Total Number of Section Viewed (do lutego 2007 roku nazywana Total Number of Section Retrieval; liczba oglądanych sekcji),
  • Total Number of Searches (liczba wyszukiwań).

2. Statystyki szczegółowe:

  • Summary Hits Report (ogólna liczba wyświetlonych sekcji w poszczególnych tytułach, zarówno z „półki” książek pełnotekstowych, jak i książek w wersji skróconej zawartych w całym serwisie),
  • Number of Sections Read (liczba przeczytanych sekcji w książkach „z półki” (bookshelf),
  • Bookshelf Swapping Report (lista tytułów, które zostały dodane i usunięte wraz z podaniem dat „akcji”),
  • Rejected Sesion Details (szczegółowe dane na temat odrzuconych sesji).

Poniżej, w tabeli 1 przedstawiono listę dziesięciu najpopularniejszych książek, przeczytanych w ciągu trzech miesięcy, od 1 stycznia 2007 do 31 marca 2007 r. Liczbę wyświetlonych sekcji w poszczególnych tytułach uzyskano z raportu Summary Hits Report.

Liczba wyświetlonych sekcji w książce Tytuł książki, wydawca, rok wyd., ISBN-13
362 Introduction to Computer Security. Addison Wesley Professional, 2004. 978-0-321-24744-5
242 Nanotechnology: Science, Innovation, and Opportunity. Prentice Hall, 2005. 978-0-13-192756-8
233 The Digital Photography Book: The Step-By-Step Secrets for How to Make Your Photos Look Like the Pros’!. Peachpit Press, 2006. 978-0-321-47404-9
212 CCNA(r) Exam Prep(TM) (Exam 640-801). Exam Cram, 2005. 978-0-7897-3519-5
211 Modern Cryptography: Theory and Practice. Prentice Hall, 2003. 978-0-13-066943-8
204 Designing Effective Database Systems. Addison Wesley Professional, 2005. 978-0-321-29093-9
197 Emerging Topics in Computer Vision. Prentice Hall, 2004. 978-0-13-101366-7
191 Modern C++ Design: Generic Programming and Design Patterns Applied. Addison Wesley Professional, 2001. 978-0-201-70431-0
176 Head First EJB(TM). O’Reilly, 2003. 978-0-59-600571-9
172 The Art of Photoshop(r) for Digital Photographers: from Image Capture to Art. Sams, 2005. 978-0-672-32713-1

Tabela 1. Lista dziesięciu najpopularniejszych książek.

Tworzenie list rankingowych jest bardzo przydatne w przypadku, gdy użytkownicy z różnych powodów, np. z braku czasu lub braku nawyku pisania e-maili do bibliotekarza, nie podsuwają własnych propozycji do wymiany tytułów. Bibliotekarz może wybrać te książki, które czytelnicy najczęściej oglądali w wersji skróconej (preview) i umieścić je w wersji pełnotekstowej na półce (bookshelf).

[Rozmiar: 83259 bajtów]

Na wykresie 3 pokazano liczbę oglądanych sekcji (Total Number of Section Viewed) w serwisie Safari w poszczególnych miesiącach w okresie od stycznia 2006 do marca 2007 r. Zastanawia duża oglądalność serwisu w ciągu trzech miesięcy 2007 r. W styczniu była to ilość rekordowa, ponieważ czytelnicy przejrzeli aż 3437 sekcji w książkach. Być może jest ona efektem testowania innych baz książek elektronicznych, między innymi kolekcji MyiLibrary w okresie od połowy listopada do połowy grudnia 2006 r. i związanymi z tymi testami działaniami promocyjnymi. Przy tej okazji użytkownicy zwrócili uwagę na książki zawarte w serwisach Safari i Knovel, obecnych od wielu miesięcy na stronie WWW biblioteki.

Interesujące jest, że zarówno w bazie Safari oraz Knovel statystyki wykorzystania książek w okresie testowym są kilkakrotnie wyższe niż po dokonaniu zakupu książek na dłuższy okres, na przykład na cały rok. Świadczą o tym dane:

  • Safari: liczba wyświetlonych sekcji w marcu 2004 r. w okresie testów wynosiła 7814, w dwóch latach prenumeraty średnio 937 w miesiącu i nie przekroczyła nigdy liczby 3500 (na miesiąc),
  • Knovel: w okresie testów w maju 2005 r. użytkownicy oglądali 1152 tytuły e-książek, a w okresie prenumeraty w 2006 r. średnio 429 tytułów w miesiącu (najwięcej 747 w lutym 2007).

Jakie mogą być powody tak dużej popularności e-książek w okresach testowania? Być może fakt, że w czasie testów udostępniana jest cała baza książek „pełne teksty”, na ogół więcej niż w subskrypcjach; nie można wykluczyć też powodów psychologicznych – „trzeba obejrzeć, ile się da w ciągu miesiąca, bo później już dostępu nie będzie”.

Po co bibliotece standardy statystyczne?

Biblioteka powinna mieć możliwość dokonania porównań wykorzystania książek elektronicznych przez użytkowników w różnych bazach oferowanych przez różnych wydawców i sprzedawców. Podane powyżej przykłady pokazują, że dane w różnych bazach mają różną postać i trudno je ze sobą porównywać, np. w Safari liczymy wyświetlone sekcje (sections), w Knovelu rozdziały (chapters), w Safari oglądamy statystyki wykorzystania poszczególnych tytułów, w bazie Knovel tylko dziedzinowych pakietów. Oczywiście bazy te różnią się znacząco do siebie - jedna jest pakietowa, w drugiej wymienia się pojedyncze tytuły, jednak biblioteka powinna otrzymać wszystkie informacje, których potrzebuje na temat wykorzystania e-książek bez dodatkowych opłat oraz dodatkowych zleceń dla sprzedawcy i wydawcy. Są to na ogół kolejne e-maile lub telefony do sprzedawcy, zależność od tego, czy dostawca/wydawca dysponuje w danym momencie czasem na przeprowadzenie potrzebnych nam analiz i udzielenie satysfakcjonującej odpowiedzi. Pogląd ten podziela Lee[3], który twierdzi, że licencja dotycząca elektronicznych źródeł informacji powinna zawierać zobowiązanie sprzedawcy o dostarczaniu dokładnych statystyk w pożądanym przez bibliotekę formacie. Ponadto czas, który przeznacza się na zapoznanie się z rozmaitymi i zmiennymi sposobami prezentowania statystyk można wykorzystać lepiej (np. na lepszą promocję e-książek na uczelni).

Wydaje się, że bardzo pomocne dla bibliotek byłoby tworzenie konsorcjów po to, by wspólnie negocjować warunki zakupu produktów, wśród których nie powinno zabraknąć zobowiązania o statystykach. Dlatego też celowe jest przyjęcie jednego standardu, który obowiązywałby każdego dostawcę i wydawcę.

Standard COUNTER

Przykładem obiecującego rozwiązania jest pomysł COUNTER[6], który umożliwia bibliotekom oraz wszystkim zainteresowanym stronom przeprowadzanie różnych potrzebnych analiz. COUNTER (Counting Online Usage of Networked Electronic Resources) to międzynarodowa inicjatywa powstała w 2002 r., która ma na celu ułatwić bibliotekom, wydawcom oraz pośrednikom rejestrowanie oraz wymianę statystyk wykorzystania elektronicznych źródeł informacji dostępnych on-line. Jako pierwsze opracowano standardy dla czasopism elektronicznych.
W marcu 2006 r. został opublikowany (on-line) pierwszy wzorzec takich statystyk dla elektronicznych książek pod nazwą The COUNTER Code of Practice. Books and Reference Works: Release 1[1].

Wzorzec ten zawiera m.in.:

  1. Listę organizacji, które popierają COUNTER; na liście tej znajduje się m.in. stowarzyszenie Association of Research Libraries, do którego należą takie biblioteki, jak: Harvard University, Massachussets University of Technology i inne ważne biblioteki na świecie.
  2. Informację o tym, że planuje się nie więcej niż jedną nową wersję wzorca (Code of Practice) w każdym roku kalendarzowym.
  3. Listę definicji i terminów użytych w opisach raportów; lista ta zawiera m.in. takie ważne terminy, jak:
    • session (sesja),
    • section (sekcja elektronicznej książki),
    • search (wyszukiwanie),
    • successful request (pobranie),
    • turnaway (odmowa dostępu spowodowana przekroczeniem limitu jednoczesnych użytkowników lub niewykupionym dostępem).
    Lista ta jest szczególnie ważna i istotna dla bibliotekarzy, którzy zajmowali się tylko książką drukowaną (na przykład w oddziałach gromadzenia książek) i nie analizowali statystyk wykorzystania elektronicznych źródeł informacji takich jak bazy danych lub czasopisma.
  4. Sześć wzorców raportów wykorzystania statystyk:
    • Book Report 1: Number of Successful Title Requests by Month and Title (liczba pobrań tytułów w kolejnych miesiącach).
    • Book Report 2: Number of Successful Section Request by Month and Title (liczba pobrań sekcji w tytułach w kolejnych miesiącach).
    • Book Report 3: Turnaways by Month and Title (liczba odmów dostępu w każdym tytule w kolejnych miesiącach).
    • Book Report 4: Turnaways by Month and Service (liczba odmów dostępu w serwisach w kolejnych miesiącach).
    • Book Report 5: Total Searches and Sessions by Month and Title (sumaryczna liczba wyszukiwań i sesji w poszczególnych tytułach w kolejnych miesiącach).
    • Book Report 6: Total Searches and sessions by Month and Service (sumaryczna liczba wyszukiwań i sesji w poszczególnych serwisach w kolejnych miesiącach).
  5. Informacje o audycie; pośrednicy/sprzedawcy są zobowiązani do przedstawienia do audytu raportów statystycznych; audyt ten ma wykonać niezależny audytor w terminie do końca czerwca 2007 r. oraz raz w roku kalendarzowym począwszy od 2008 r.
  6. Listę inicjatyw związanych (współpracujących) z COUNTER:
    • ARL New Measures Initiative,
    • E-measures project: University of Central England, Centre for Information Research,
    • ICOLC Guidelines for Statistical Measures of usage of Web-based Information Resources,
    • NISO Forum on Performance Measures and Statistics for Libraries and Niso Standard Z39.7.

Ponadto na stronie http://www.projectcounter.org znajduje się lista pośredników/serwisów spełniających standardy COUNTER. Na razie jest tam tylko sześć instytucji/serwisów, m.in. MyiLibrary; nie ma tam serwisów Safari (Proquest) i Knovel. Na stronie tej możemy także znaleźć formularz deklaracji sprzedawcy o zgodności z COUNTER (Vendor Declaration of COUNTER-compliance).

Wnioski

  1. Dane na temat wykorzystania książek elektronicznych są niezbędnym narzędziem wspomagającym bibliotekarzy w organizowaniu dostępu do oferowanych przez licznych wydawców i sprzedawców zasobów.
  2. Otrzymywane od różnych sprzedawców statystyki charakteryzują się dużym zróżnicowaniem.
  3. Potrzebne jest zastosowanie przez wydawców i pośredników jednego standardu, z którym zgodne byłyby otrzymywane przez biblioteki dane; takim standardem mógłby być np. COUNTER, ze względu na liczbę zaangażowanych w tę inicjatywę poważnych instytucji oraz stopień zaawansowania realizacji projektu.
  4. Celowe wydaje się tworzenie konsorcjów bibliotecznych m.in. po to, by wspólnie negocjować warunki podpisywania umów ze sprzedawcami; umowy te powinny uwzględniać jakość oferowanych usług, do których należy czytelna, kompletna i zrozumiała dla klienta statystyka zgodna z przyjętym ogólnie standardem.

Bibliografia :

[1] The COUNTER code of practice for books and reference works: release 1 [on-line]. March 2006 [dostęp 22 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.projectcounter.org/cop/books/cop_books_ref.pdf.

[2] DUDZIAK, D., WOJTASIK U.A. Czy łatwo kupić zagraniczną książkę elektroniczną. In Biuletyn EBIB [on-line]. 2007, nr 3 (84) [dostęp 10 kwietnia 2007]. Dostępny w Word Wide Web: http://www.ebib.info/2007/84/a.php?dudziak_wojtasik.

[3] LEE, S.D. Building an electronic resource collection: a practical guide. 2nd edition. Facet Publishing, 2004. ISBN 978-1856045315.

[4] MCLUCKIE, A. E-books in an academic library: implementation at the ETH Library, Zurich. In The Electronic Library [on-line]. 2005, No.1, [dostęp 19 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContainer.do?containerType=Journal&containerId=11331.

[5] SÓJKOWSKA, I., PODGÓRSKI, F. Kryteria oceny elektronicznych źródeł informacji w kontekście ich zakupu. Artykuł niepublikowany, wygłoszony podczas I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej Zarządzanie Informacją w Nauce, Katowice 23-24 listopada 2006 r.

[6] STATKIEWICZ, I. Analiza wykorzystania książek elektronicznych. In SZARSKI, H., DUDZIAK, D., UNIEJEWSKA, A. (red.) II Seminarium Gromadzenie zbiorów – sztuka wyboru Wrocław 23-24 czerwca 2005 [on-line]. [Wrocław]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], 2005 [dostęp 7 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/grom2/statkiewicz.php. ISBN: 83-921757-2-7.

[7] WOJTASIK, U.A. Organizowanie dostępu do książek elektronicznych. In SZARSKI, H., DUDZIAK, D., UNIEJEWSKA, A. (red.) II Seminarium Gromadzenie zbiorów – sztuka wyboru Wrocław 23-24 czerwca 2005 [on-line]. [Wrocław]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], 2005 [dostęp 7 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/grom2/wojtasik.php. ISBN: 83-921757-2-7.

            

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2007 EBIB

            Statystyki wykorzystania zagranicznych książek elektronicznych - potrzeba standaryzacji / Urszula Anna Wojtasik, // W: Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 4-6 lipca 2007 roku. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2007. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 17). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat17/wojtasik.php