Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych
Wrocław, 4-6 lipca 2007

Poprzedni - Spis treści - Następny

            

Iwona Pugacewicz
Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego

Powstanie i początki działalności Biblioteki Polonii Północnej Francji

The Creation and the First Achievements of the Library of Polish Community in the Northen France

Abstrakt

W północnej Francji, w rejonie Nord Pas-de-Calais ponad 500 000 obywateli posiada polskie korzenie. Większość z nich to potomkowie tzw. emigracji górniczej z pierwszej połowy XX wieku. Historii życia codziennego francuskiej Polonii zawsze towarzyszyła troska o zachowanie tożsamości narodowej. Artykuł przedstawia podjęte ostatnimi laty inicjatywy polonijne mające na celu gromadzenie i ochronę archiwów oraz wszelkiej dokumentacji z lat minionych, uwieńczone powstaniem Biblioteki Polonii Północnej Francji. Prezentuje strukturę organizacyjną nowo powołanej książnicy jej pierwsze sukcesy i plany na przyszłość.

Abstract

In northern France, more precisely in the region of Nord Pas-de-Calais more than 500 000 citizens have Polish roots. Most of them are descendants of so-called miner emigration of the first half of the XXth century. The everyday life of the French Polish community was filled with the concern for national identity. The article focuses on the initiatives of this Polish community aiming at gathering and protecting the archives as well as all the documentation left, which occurred over the pas few years. These initiatives were crowned with the creation of the Library of the Polish Community in the Northern France. The goal of this article is therefore to expose the organisational structure of this recently created library, as well as, its first achievements and plans for future.


Historyczne korzenie Domu Polonii Północnej Francji

Historia polskiej emigracji posadowionej w północnej Francji sięga początku ubiegłego stulecia. W odróżnieniu świetnie od wszystkim znanej tzw. Wielkiej Emigracji ta druga, późniejsza fala wychodźstwa, miała charakter wyraźnie ekonomiczny. W latach 1908-1910 rozwijający się niezwykle dynamicznie przemysł górniczy północnej Francji wsparło około 10 000 polskich emigrantów. W 1919 r., na podstawie wzajemnej umowy rządowej, pracę we francuskich kopalniach znalazły kolejne setki Polaków. Po 1924 r. stutysięczna grupa, tym razem doświadczonych polskich górników z zagłębia Ruhry, zmuszanych do wyrzeczenia się obywatelstwa polskiego, zasiliła emigracyjne szeregi. W sumie do końca lat 30. liczba polskich przybyszów wahała się w granicach 500 000-700 000.
Również i dzisiaj, po upływie niespełna 90 lat, region Nord-Pas-de-Calais jest zamieszkany przez ponad pół milionową społeczność polonijną. Górnicza przeszłość powoli odchodzi w niepamięć. Obecnie gros Polonii północno-francuskiej skupione jest w Maison de la Polonia (Domu Polonii), a główną jego bolączką nie jest walka o pracę, o przetrwanie w sensie ekonomicznym, jak to niegdyś bywało, lecz troska o zachowanie pamięci lat minionych oraz tożsamości narodowej przez najmłodsze poemigracyjne pokolenie. W jaki sposób historię Polonii powiazać z jej teraźniejszymi i przyszłymi losami? Jak ją jednoczyć i organizować w nowej epoce, na początku XXI wieku? Wszak pamięć i sentymentalna tradycja nie wystarczają do przyciągnięcia młodzieży. Tym i innym problemom próbuje stawiać czoła owa ponadstowarzyszeniowa organizacja Dom Polonii Francuskiej powstała przed ponad 12. laty.

Powstanie Centrum Informacji

To, co najsilniej łączy dzisiejszą północnofrancuską Polonię – to niewątpliwie jej pochodzenie i wspólna historia, nie zawsze doceniana. W celu ratowania pamięci podjęto działania mające na celu zapisanie na kartach historii śladów przeszłości, ocalenie od zapomnienia wspomnień pierwszych polskich emigrantów z początków XX wieku. Zainspirowane działalnością angielskiej organizacji The Living Archives francuskie władze regionalne uruchomiły program pod analogiczną nazwą Passé Vivant, co po polsku można tłumaczyć jako Przeszłość wciąż żywa. Dom Polonijny (taka była pierwsza nazwa późniejszego Domu Polonii) poczynił wysiłki, ażeby w ramach tego programu zaprezentować polskie świadectwo emigracyjne. I tak oto, po roku intensywnych prac, została wydana książka pod tytułem Les Sentinelles de Dourges (Strażnicy z Dourges), zbiór dwudziestu autentycznych relacji i wspomnień potomków polskiej emigracji z lat 1920-1940. Poszukiwanie owych śladów z przeszłości: dokumentów, relacji, świadków tamtych wydarzeń uzmysłowiło organizacji wagę i rozmiary przedsięwzięcia, potrzebę bieżącego rejestrowania i popularyzacji wspólnej przeszłości, co spotkało się z szerokim uznaniem wśród polskich i francuskich władz. W celu bardziej uporządkowanych i lepiej zorganizowanych prac postanowiono w ramach Domu Polonijnego (dalej: DP) wygenerować specjalną komórkę zajmującą się wyłącznie poszukiwaniem i przekazywaniem wszelkiego typu informacji o Polsce i Polonii. I tak oto zrodziła się idea powołania Centrum Informacji Domu Polonijnego (dalej: CDI), formalnie zrealizowana w 2001 r.

Działalność dokumentacyjno-archiwizacyjna

Pokłosiem podejmowanych przez DP, a szczególnie przez CDI różnorodnych akcji było z jednej strony widoczne skupianie rozproszonego dotychczas życia polonijnego wokół skonkretyzowanych, wspólnych celów, wyrażające się przede wszystkim przechodzeniem licznych stowarzyszeń pod opiekę organizacyjno-merytoryczną DP, gdyż łatwiej jest funkcjonować w większej strukturze, kiedy jest się małym (dzisiaj w ramach jego struktur zrzeszonych jest ponad 7 500 członków z ponad sześćdziesięciu organizacji), z drugiej strony kreowanie nowych idei, jak np. organizacja biblioteki polonijnej przy CDI. W uznaniu zasług i dotychczasowej pracy Polonii na rzecz środowiska w 2002 r. władze miejskie miasta Hènin-Beaumont zdecydowały się jej przekazać w czasowe użytkowanie pierwsze trzy pomieszczenia w samym centrum miasta, na drugim piętrze nowoczesnego budynku, ,w prestiżowym kompleksie administracyjno–kulturalnym zwanym Lumière Espace z przeznaczeniem na działalność organizacyjno-administracyjną. W niespełna trzy lata później dorzuciły do tego kolejne przestrzenie, tym razem na parterze. Obszerne pomieszczenia z przeszklonymi dwiema ścianami (od strony ulicy i wewnętrznego pasażu) wraz z zapleczem biurowym zostały przeznaczone na działalność CDI oraz na przyszłą bibliotekę.

Początki biblioteki

Już w pierwszych miesiącach funkcjonowania Centrum Informacji pojawiła się paląca potrzeba stworzenia archiwum z prawdziwego zdarzenia. Coraz liczniej przyłączające się do Domu Polonijnego organizacje bardzo często swoją dotychczasową dokumentację pakowały w klasery, kartony, skoroszyty i przekazywły Cenrum Informacji. Do Domu zaczęto nadsyłać niezwykle cenne, z historycznego punktu widzenia, archiwalia nieistniejących już organizacji, dotychczas poniewierające się po różnych przypadkowych kątach, bo oto nareszcie znalazł się ktoś „miejscowy", kto głośno wyraził zainteresowanie górniczą przeszłością. Kontynuacja działań podjętych w ramach projektu Passé Vivant, a zwłaszcza wydanie książki, o której mowa była wyżej, zachęciły również prywatne osoby do przekazywania rodzinnych pamiątek na rzecz Centrum. Akcja ratowania od zapomnienia i scalania polskiej dokumentacji pogórniczej bardzo szybko i mimowolnie przekształciła się w zbiórkę wszelkiego rodzaju poloników. Przynoszono (i nadal napływają) różnej wartości książki, albumy, mapy, stare zdjęcia, szkice, notatki sprzed lat.

Po roku stało się jasne, że samo archiwum to zaledwie część potrzeb tutejszego środowiska. W 2005 r. podjęto decyzję o stworzeniu Biblioteki Polonii Północnej Francji. O pomoc finansowo-organizacyjno-merytoryczną zwrócono się do liczących się instytucji zarówno polskich, jak i francuskich, a także do osób prywatnych. I tak na przykład za pośrednictwem Kongresu Polonii Biblioteka Polska w Paryżu przekazała na rzecz przyszłej biblioteki CDI 6000 woluminów. Wśród instytucji wspierających należy w pierwszym rzędzie wymienić Wspólnotę Polską, Konsulat Generalny w Lille, Stowarzyszenie Semper Polonia, Fundację Oświata Polska za Granicą, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo Edukacji Narodowej oraz wiele osób prywatnych.

Obecnie jest już zinwentaryzowanych ponad 7 000 pozycji. Część nadal pozostaje w pudłach, czekając na swoją kolej. Cechą charakterystyczną nowo powstałej biblioteki jest bogaty dział polskiej i polnijnej literatury emigracyjnej pisanej w języku francuskim, a zwłaszcza prawie kompletna bibliografia prac dotyczących historii i losów Polonii północnej Francji. Z funduszy, uzyskanych zarówno od władz polskich, jak i francuskich zakupiono i już zainstalowano regały biblioteczne. Przy założeniu, że każdy potencjalny czytelnik będzie miał bezpośredni dostęp do książki, zaplanowano stosowny system zabezpieczeń. Udało się również zakupić pierwsze komputery, rozpocząć elektroniczne ewidencjonowanie zbiorów. Wprawdzie całkowite zakończenie prac nad komputeryzacją zostało zapewne zbyt optymistycznie przewidziane na koniec pierwszego kwartału 2008 r., ale już działa skromna wypożyczalnia, w której każdy, kto ma ochotę na chwilkę relaksu z zajmującą lekturą, jest mile widzianym gościem.

Pierwsze sukcesy i plany

Pomimo swego młodego wieku i stosunkowo jeszcze nielicznych zbiorów Biblioteka Polonii Północnej Francji odnotowuje pierwsze nieśmiałe sukcesy na niwie współpracy ze swoimi francuskimi odpowiednikami. Wydział Mediateki Departmentalne organizujący bibliobusową obsługę czytelników zamieszkałych w odległych od regularnej sieci bibliotek zakątkach oraz wspomagający podległe mu placówki, zaoferował polonijnemu pracownikowi CDI odbycie szkoleń bibliotecznych przybliżających politykę wewnętrzną, organizację i działalność francuskich placówek. Z kolei Centrum Informacji i Dokumentacji zaproponowało regionalnym władzom francuskim, w ramach trwającego już od kilku lat we Francji zbliżania do siebie bibliotek sąsiedzkich, autoprezentację CDI połączoną z cyklem wykładów na temat współczesnej polskiej i polonijnej kultury. Propozycja została entuzjastycznie przyjęta, a wstępna umowa przewiduje polską prezentację w trzech liczących się ośrodkach: Bibliothèque Départamentales de Wimereux, Bibliothèque Départamentales de Lillers Bibliothèqué Départamentales de Dainville.

Inną planowaną akcją jest: polska półka w każdej francuskiej bibliotece. Hasło wymyślono nieco na wyrost, gdyż pomysłodawcy mają na myśli tylko największe placówki. Pierwsza faza projektu przewiduje tworzenie tego typu półek na zasadzie regionalnej wymiany międzybibliotecznej. Zważywszy na liczebność polskiej emigracji w regionie, coraz większe zainteresowanie współczesną Polską, językiem, kulturą, turystyką, w przededniu zupełnego otwarcia granicy ekonomicznej między oboma państwami, idea polskiej półki, a co za tym idzie aktualnej informacji o Polsce w każdej większej bibliotece regionu, wydaje się być w pełni uzasadniona i na czasie.

Ponadto bardzo interesująco zapowiada się zakończenie trwającej od prawie dwóch lat akcji zatytułowanej Szlakiem dziedzictwa polskiego Północnej Francji, w ramach której zaplanowano i częściowo zrealizowano następujące etapy:

  1. Stworzenie stosownego zaplecza merytoryczno-technicznego oraz wybór metody, opracowanie narzędzi do rejestracji wszelkich śladów polskich w regionie (pomniku, kościoły, kaplice, nazwy ulic, boisk, placów etc).
  2. Rejestracja zgłoszonych obiektów, archiwizacja danych. Stworzenie mapy poloników w regionie Nord Pas-de-Calais.
  3. Wybór reprezentacyjnej grupy zabytków, pogłębione badania, rejestracja fotograficzna i opis terenowy.
  4. Opisanie najciekawszych poloników w ramach szlaku historyczno-turystycznego.
  5. Wydanie książki o charakterze przewodnika Śladami dziedzictwa polskiego.

Opisanie wszystkich pięciu powyższych punktów przekroczyłoby ramy niniejszego artykułu, wobec czego zasygnalizujemy jedynie najważniejsze osiągnięcia. W zasadzie mapa poloników północnej Francji jest już gotowa. Promocja pierwszego polonijnego produktu turystycznego w postaci napisanego (na razie jedynie w języku francuskim) i bogato ilustrowanego przewodnika Śladami dziedzictwa polskiego przewidziana jest na jesień 2007 r., a więc na zakońceenie obchodów Roku Polskiego w Pas-de-Calais. Na polską wersję językową przyjdzie nam trochę poczekać. Jak wynika z wyżej zaprezentowanych, wybranych przedsięwzięć, działalność nowo powstałej biblioteki jest ściśle związana z Centrum Informacji i Dokumentacji Domu Polonii. Takie sprzężenie działań nasuwa pewne analogie odnośnie losów najznamienitszej polskiej książnicy poza granicami - Biblioteki Polskiej w Paryżu, nierozerwalnie związanej od samych jej początków z Towarzystwem Historyczno-Literackim. I tylko należy życzyć młodej Bibliotece Polonii Północnej Francji, ażeby poszła, przynajmniej częściowo, w ślady swojej wielkiej poprzedniczki.

            

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2007 EBIB

            Powstanie i początki działalności Biblioteki Polonii Północnej Francji / Iwona Pugacewicz, // W: Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 4-6 lipca 2007 roku. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2007. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 17). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat17/pugacewicz.php