Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych
Wrocław, 4-6 lipca 2007

Poprzedni - Spis treści - Następny

            

Annekathrin Genest
Instytut Polski w Berlinie

Biblioteka Instytutu Polskiego w Berlinie - biblioteka polska, polonijna czy berlińska?

The Polish Institute Library in Berlin - Polish, Polonian or Berlin Library?

Abstrakt

We współczesnej polszczyźnie termin „Polonia” oznacza polską diasporę. Jednakże „polska biblioteka” oznacza nie tylko „polskie książki dla Polaków poza Polska”, ponieważ celem statutowym instytutów polskich działających na świecie jest promocja kultury polskiej wśród nie-Polaków. Artykuł omawia status, działalność i sieć kontaktów biblioteki Instytutu Polskiego w zamieszkałym przez wieloetniczną społeczność w Berlinie oraz jej pozycję w kontekście nauki, edukacji i mediów w regionalnym krajobrazie bibliotecznym.

Abstract

In modern Polish the term „Polonia” refers to the Polish diaspora. But „Polonia Library” does not only mean „Polish books for Polish People outside Poland”. The objective of Polish Institutes worldwide is to bring contemporary Polish culture primarily to a non-Polish audience. The paper analyses the impact, position and network activities of the Polish Institute Library in Berlin as a multiethnic community and a leading location of science, education, culture and media in consideration of the regional library environment.


Gdy otrzymałam zaproszenie na „Wrocławskie spotkania bibliotekarzy polonijnych”, nasunęło mi się pytanie, czy aby na pewno chodzi o moją osobę. Nie mogę się bowiem określić ani jako „bibliotekarz polonijny”, zważywszy, że brak mi polskich korzeni, ani jako bibliotekarz pracujący w „bibliotece polonijnej” działającej głównie na rzecz Polonii.

Instytut Polski w Berlinie od dawna promuje kulturę polską w tym mieście. W czerwcu zeszłego roku w słynnym Tränenpalast (Pałacu Łez), tuż przy dawnym niemiecko-niemieckim przejściu granicznym Friedrichstraße, obchodziliśmy pięćdziesiątą rocznicę powstania Instytutu. Właśnie na Friedrichstraße w Berlinie Wschodnim znajdowała się pierwsza siedziba Domu Kultury Polskiej. W latach 70. i 80. Instytut, już jako Polskie Centrum Informacji i Kultury, miał swoją siedzibę na Karl-Liebknecht-Straße, w pobliżu Alexanderplatz. W czasach „Solidarności” był dla obywateli NRD prawdziwym „oknem na świat”; m.in. oferując aktualną prasę polską, która po części wychodziła w przekładzie niemieckim.

Po przełomie w 1989 r. nastąpiła zmiana strategii promocyjnej i działalności Instytutu polegająca na większym otwarciu się na Berlin i lokalnych partnerów. W 2005 r. udało się przeprowadzić Instytut do mniejszych, lecz nowocześniejszych pomieszczeń w historycznym sercu miasta na Burgstrasse 27. Nowa strategia promocyjna polega głównie na wychodzeniu z kulturą polską w miasto, do atrakcyjnych klubów, galerii, teatrów i kin, pozwalającym dzięki temu pozyskać nową publiczność.

Biblioteka polska

Funkcja bibliotek instytutów polskich wynika z celów statutowych i zasad funkcjonowania tych instytutów za granicą:

  • będących placówkami dyplomatycznymi Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP,
  • zajmującymi się upowszechnianiem polskiej kultury wśród społeczności kraju, w którym się znajdują,
  • funkcjonującymi w Niemczech na podstawie Polsko-Niemieckiego Traktatu o Współpracy i Dobrym Sąsiedztwie z 17 czerwca 1991 r., szczególnie artykułu 24 mówiącego o założeniu i działalności instytutów kultury (na tej podstawie powstały w Polsce instytuty Goethego, a w Niemczech instytuty polskie).

Zadaniem biblioteki jest więc zaopatrzenie pracowników Instytutu i ich partnerów w materiały i informacje służące przygotowaniu imprez oraz przekaz aktualnego i zróżnicowanego wizerunku Polski i Polaków czytelnikom, głównie w regionie Berlina i Brandenburgii, choć nie tylko. Szczególnym zadaniem pracy bibliotekarskiej jest nawiązywanie kontaktów ze środowiskami naukowymi i edukacyjnymi oraz troska o nie. Stąd wynika stałe uzupełnianie zbiorów biblioteki o nowości wydawnicze na polskim rynku księgarskim, począwszy od beletrystyki, a skończywszy na literaturze fachowej oraz dokonywanie zakupu niemieckich nowości wydawniczych poświęconych stosunkom polsko-niemieckim, zarówno w kontekście historycznym, społecznym, jak i politycznym.
Obecnie w bibliotece Instytutu Polskiego znajduje się ponad 40 tysięcy książek w języku polskim i niemieckim, ponadto w stałej prenumeracie znajduje się 35 periodyków, do zbiorów należą także multimedia: płyty muzyczne, książki audio, zbiór filmów video i DVD.

Lista czytelników zapisanych do biblioteki zawiera ok. 2500 osób. Nie obejmuje ona przedstawicieli instytucji naukowych lub kulturalnych oraz szkół lub firm korzystających z zasobów biblioteki IP w celu przygotowania własnych imprez o tematyce polskiej. Stosunek użytkowników polskich i obcych jest wyrównany, przy czym przyporządkowanie czytelników do tych kategorii w wielokulturowym Berlinie jest trudne. Zaobserwować można widoczne „odmłodzenie” czytelników oraz silniejszą tendencję naukową. Dostrzegalny jest także przyrost liczby czytelników niepolskich, lecz mówiących po polsku lub uczących się języka polskiego.

W celu rozszerzania kompetencji i możliwości informacyjnych biblioteki IP nawiązana została współpraca z niemiecko-polskim centrum dokumentacji w Słubicach, które podtrzymuje kontakty z polskimi bibliotekami uniwersyteckimi.

Biblioteka polonijna

Pojęcie „biblioteka polonijna” kojarzy się z biblioteką, która w sposób instytucjonalny powiązana jest z Polonią. Kryterium to spełnia biblioteka Instytutu Polskiego o tyle, iż część budżetu na zakup mediów pochodzi z Fundacji Oświaty Polski za Granicą.
Berlińska Polonia jako grupa docelowa jest nader liczna i różnorodna, stanowi bowiem trzecią co do wielkości grupę narodowościową Berlina po Niemcach i Turkach. Statystyki podają, iż w Berlinie jest aż 44 461 Polaków mających stałe zamieszkanie, a wszystkich Polaków szacuje się na ok. 130 000[1]. W tym kontekście warto podkreślić, że istnieje tu mnóstwo inicjatyw i środowisk polonijnych oraz polsko-niemieckich. Polacy berlińscy są więc ważnymi pośrednikami kultury polskiej w Niemczech, a zarazem adresatami, do których skierowana jest oferta biblioteki Instytutu Polskiego, ponieważ wielu polskich migrantów drugiego pokolenia, pomimo używania języka polskiego w domu, nie ma kontaktu z polską literaturą.

Biblioteka berlińska

Pojęcie „biblioteka berlińska” oznacza tutaj bibliotekę będącą integralną częścią regionalnej infrastruktury edukacyjnej, naukowej, kulturalnej, informacyjnej i rozrywkowej. W tym miejscu chciałabym przedstawić owe placówki, które z uwagi na swoją funkcję bądź zbiory dysponują pokaźnymi zasobami poloników. Innym kryterium jest to, iż biblioteka Instytutu Polskiego utrzymuje z bibliotekami berlińskimi różnorakie stosunki, choćby poprzez wymianę informacji fachowej, wymianę wydawnictw i dubletów czy oddawanie egzemplarzy obowiązkowych, poprzez hospitacje praktykantów, kontakty z nauczycielami i pracownikami naukowymi, wspólne projekty, udział w wyszukiwarkach wirtualnych itd. Poniższe przykłady prezentują różne typy bibliotek w niemieckiej przestrzeni bibliotecznej, uwarunkowane rozwojem polityczno-historycznym Niemiec jako federacji.

Naukowa biblioteka uniwersalna

Z racji później konsolidacji Niemiec w ramach państwa narodowego i ich podziału po II wojnie światowej nie posiadamy w Niemczech żadnej centralnej Biblioteki Narodowej. Niemieckojęzyczną literaturę zbiera się w Niemieckiej Bibliotece we Frankfurcie nad Menem i w Książnicy Niemieckiej w Lipsku, które to wespół z Niemieckim Archiwum Muzycznym w Berlinie tworzą Niemiecką Bibliotekę Narodową. Odpowiedzialność za zakup naukowo wartościowej literatury zagranicznej spada na tak zwane obszary zbiorów specjalnych, które są rozmieszczone na terenie całych Niemczech i wspierane finansowo przez Niemieckie Towarzystwo Badawcze (DFG). Biblioteka Państwowa w Berlinie – Fundacja Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego jako największa biblioteka uniwersalna Niemiec sprawuje pieczę m.in. nad gromadzeniem filologii i literatury słowiańskiej. Posiada ona około 160 000 tomów, co obok Bawarskiej Biblioteki Państwowej w Monachium i biblioteki Instytutu Herdera w Marburgu stanowi chyba najobszerniejszy zbiór poloników w Niemczech. Na uwagę zasługuje tutaj również fakt, iż opieka nad zbiorami odbywa się na komfortowych - w porównaniu do innych typów bibliotek - warunkach finansowych. I tak na przykład zatrudniony jest referent przedmiotu odpowiedzialny za zakup i opracowanie rzeczowe polskich tytułów. Do jego zadań należy ponadto opieka nad użytkownikami działów specjalnych, utrzymywanie kontaktów z polskimi bibliotekami i śledzenie nowości na polskim rynku wydawniczym. Również opracowanie formalne leży w rękach bibliotekarzy władających językiem polskim bądź będących polskiego pochodzenia[2].

Biblioteki publiczne

Amerykańska Biblioteka Pamięci (AGB) – dar Stanów Zjednoczonych dla berlińczyków po blokadzie sowieckiej 1948/49 – jest zorganizowana według modelu amerykańskiej biblioteki publicznej, z bardzo szeroką, ale równomiernie wyspecjalizowaną ofertą mediów. Udział literatury obcojęzycznej jest tu bardzo wysoki. Nie posiada ona za to własnego działu polskojęzycznego z odpowiednio wykwalifikowaną opieką fachową, jak jest np. w przypadku języka albańskiego, greckiego, kurdyjskiego, rosyjskiego, serbsko-chorwackiego czy tureckiego. Polskie tytuły sprowadza się poprzez dział beletrystyki i wystawia się tam obok niemieckojęzycznych wydań odpowiednich autorów. Biblioteka ma znaczny zasób polskich filmów. Polskie gazety i czasopisma zainteresowany czytelnik znajdzie w Bibliotece Miejskiej w dzielnicy Mitte, która to, razem z Amerykańską Biblioteką Pamięci, tworzy Centralną i Krajową Bibliotekę w Berlinie. Ponieważ nie istnieje tam specjalny dział polonistyki, zakup polskich tytułów odbywa się tu dzięki wielkiemu zaangażowaniu pojedynczych bibliotekarzy, którzy przy wyborze i opracowaniu mediów znajdują pomoc i fachowe wsparcie w Instytucie Polskim[3].

Dzielnicowe biblioteki miejskie

Związek Publicznych Bibliotek Berlińskich składa się z ok. 100 bibliotek dwunastu dzielnic berlińskich, których zbiory zebrano we wspólnym katalogu elektronicznym i udostępniono użytkownikom posiadającym honorowaną we wszystkich bibliotekach legitymację czytelnika. Zależnie od składu etnicznego ludności w poszczególnych dzielnicach miasta istnieją również biblioteki z obcojęzyczną literaturą, gazetami, muzyką, filmami itp. To, w jakiej ilości nabywa się owe media, leży w gestii bibliotek i zależy – jak w wyżej wymienionych bibliotekach – m.in. od kwalifikacji personelu i sytuacji finansowej bibliotek. Pomocne w tym zakresie są wskazówki IFLA Multicultural Communities Guidelines for Library Services[4].

Biblioteki uniwersyteckie, biblioteki szkół wyższych i zawodowych

Innymi typami bibliotek, posiadających znacznie szersze zbiory polskojęzyczne, są biblioteki uniwersyteckie. Istnieją one przy uniwersytetach oferujących polonistyczne lub slawistyczne kierunki studiów np.: przy Uniwersytecie Humbolta (Slawistyka), przy Wolnym Uniwersytecie (Studia Wschodnioeuropejskie), przy Uniwersytecie Poczdamskim (kierunki Bachelor i Master Polonistyki oraz Polski jako Język Nauczany). Inne uczelnie wyższe i zawodowe, np. Uniwersytet Sztuk Pięknych, Wyższa Szkoła Filmu i Telewizji w Poczdamie, Szkoły Zawodowe (Turystyka, Zarządzanie kulturą, Ekonomia, Praca socjalna) również oferują zajęcia na temat Polski, zgodnie z realizowanym programem. Ich pracownicy naukowi i studenci, podobnie jak w przypadku wyżej wymienionych uniwersytetów, bardzo chętnie korzystają z biblioteki Instytutu Polskiego, w której oprócz konkretnych tytułów, mogą otrzymać również informacje i materiały, pomoc w poszukiwaniach naukowych, tłumaczeniach tekstów i poszukiwaniach lokalnych partnerów w różnych dziedzinach nauki i życia społecznego. Biblioteki szkolne należą niestety w Niemczech do rzadkości, tak więc uczniowie i nauczyciele szkolni również szukają informacji o Polsce w Instytucie Polskim.

Biblioteki specjalne

Są to biblioteki umiejscowione przy najrozmaitszych instytucjach, takich jak muzea, miejsca pamięci, instytuty kultury i badań, władze administracji itd. Zasadniczo kieruje nimi minimalna liczba personelu, nierzadko tylko jedna osoba. Pracujący tam bibliotekarze są w szczególny sposób zdani na współpracę, a w regionie istnieje dla nich np. Zespół Roboczy „Bibliotek Jednoosobowych” (OPL-Arbeitskreis Berlin-Brandenburg), który już po raz trzeci spotkał się na corocznym zebraniu w Instytucie Polskim. Przykładem biblioteki tego typu, mającej szersze zbiory poloników, jest obok Instytutu Polskiego z ok. 40 000 jednostek mediów[5], biblioteka Centrum Europy Wschodniej[6] mająca swą siedzibę przy Placówce Pamięci i Badań na Normannenstraße, w dawnej siedziby NRD-owskiej Stasi. Tam znajdują się też archiwa, do których obywatele od początku lat 90. mogą kierować wnioski o wgląd do swoich akt. Biblioteka zajmuje się dokumentacją opozycji i ruchu oporu przeciwko dyktaturze komunistycznej, ze szczególnym uwzględnieniem jego rozwoju w Polsce. W dalszej kolejności trzeba wymienić Bibliotekę Fundacji Topografii Terroru[7] specjalizującą się w historii socjalizmu narodowego, Trzeciej Rzeszy i II wojny światowej oraz Centrum Dokumentacji Pracy Przymusowej w Berlinie-Schöneweide. Nota bene,centrum to w maju br. otworzyło wystawę „Zachować pamięć - praca przymusowa i niewolnicza obywateli polskich na rzecz Trzeciej Rzeszy w latach 1939-1945” i założyło bibliotekę specjalną odnoszącą się do tematu pracy przymusowej.

Praca socjalna bibliotek

Lektura i informacja jest szczególnie ważna dla ludzi niemogących się swobodnie poruszać. Biblioteka dla Pacjentów Charité posiada media w 20 językach, m.in. w języku polskim[8]. Biblioteka Więzienia Śledczego Moabit posiada ksiązki w 22 językach, a dzięki darom książkowym Polskiego Instytutu tytuły polskojęzyczne stanowią drugi co do wielkości zasób po języku niemieckim[9].

Wnioski i perspektywy rozwoju

Biblioteka Instytutu Polskiego poczyniła w ostatnich latach postępy w procesie modernizacji i otwarcia na nowe grupy użytkowników i współpracę z nowymi partnerami. Wejście Polski do Unii Europejskiej i rosnące zainteresowanie lokalnymi partnerami w sąsiednim kraju przyspieszyły ów proces, tak że można odnotować znaczny wzrost zapotrzebowania na usługi informacyjne biblioteki. Priorytety układają się następująco: nawiązywanie kontaktów z konkretnymi środowiskami opiniotwórczymi, wywieranie merytorycznego wpływu na kulturę, ekonomię i oświatę w regionie, „widoczność” Polski i podnoszenie aktywności Instytutu Polskiego oraz długotrwała działalność w regionie jako instytucja i partner do współpracy.

Przypisy :

[1] Amt für Statistik Berlin-Brandenburg: Pressemitteilung vom 20.04.2007 [on-line].2007, nr 88 [dostęp 12 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2007/07-04-20.pdf.

[2] Informacje o Staatsbibliothek w języku polskim na stronie internetowej biblioteki http://staatsbibliothek-berlin.de/polnisch/imagefaltblatt_pl.pdf.

[3] Informacje dla polskich czytelników Zentral- und Landesbibliothek http://www.zlb.de/wissensgebiete/oea_114_erstinfo_polnisch.pdf.

[4] IFLA Multicultural Communities Guidelines for Library Services [on-line]. 1998 [dostęp 12 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ifla.org/VII/s32/pub/guide-e.htm.

[5] Strona internetowa biblioteki Instytutu Polskiego http://www.polnischekultur.de/bibliothek.html.

[6] Strona internetowa Osteuropa-Zentrum http://www.osteuropa-zentrum.de.

[7] Strona internetowa Topographie des Terrors http://www.topographie.de/.

[8] Strona internetowa Patientenbibliothek der Charité - Campus Benjamin Franklin http://www.charite.de/patientenbib-cbf/.

[9] Gudrun Petersen-Buck, kierownik pedagogiczny JVA Moabit i opiekunka biblioteki dla więźniów na spotkaniu OPL-Arbeitskreis Berlin-Brandenburg 10.2. 2006 r. w Niemieckim Instytucie Urbanistyki (DIfU). Protokół spotkania w blogu zespołu [on-line]. [dostęp 12 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://oplbb.blogg.de/eintrag.php?id=46.

            

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2007 EBIB

            Biblioteka Instytutu Polskiego w Berlinie - biblioteka polska, polonijna czy berlińska? / Annekathrin Genest, // W: Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 4-6 lipca 2007 roku. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2007. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 17). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat17/genest.php