Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych
Wrocław, 4-6 lipca 2007

Poprzedni - Spis treści - Następny

            

Zdzisław Gębołyś
Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Biblioteki polskie na Litwie

Polish libraries in Lithuania


Wstęp

Biblioteka mniejszości narodowej jest czymś więcej niż tylko biblioteką. Urasta w tych społecznościach do rangi domu kultury, a nawet więcej - do roli miejsca służącego kultywowaniu i podtrzymywaniu własnej tożsamości narodowej, w szczególności języka, obyczajów, miejscem zwyczajnych kontaktów międzyludzkich. Tak jest właśnie z bibliotekami służącymi polskiej mniejszości narodowej na Litwie. Jest to tym bardziej zrozumiałe, jeśli spojrzymy na pozycję i współczesne problemy Polaków na Litwie. Polacy na Litwie są największą mniejszością narodową, w świetle ostatniego spisu powszechnego, niespełna 250-tysięczną (6,74%)[1]. Ranga społeczności polskiej jest jednak niewspółmiernie większa, czego przyczyn możemy się doszukać we wspólnej historii obu narodów, polskiego i litewskiego, ale i w uwarunkowaniach współczesnych, w szczególności w głębokim przywiązaniu do własnej tradycji, wiary, języka, co ułatwia rozmieszczenie ludności polskiej zamieszkującej w sposób zwarty obszar stolicy Litwy, Wilna (18%) oraz dwóch rejonów wileńskiego (61%) i solecznickiego (79%), w których stanowi większość (według wyników ostatniego spisu powszechnego z 2001 r.). Wyłania się zeń również socjograficzny obraz mniejszości polskiej na Litwie. Do znajomości języka polskiego przyznaje się 80% osób deklarujących się jako Polacy. Tylko 6,3% całej polskiej populacji legitymuje się wykształceniem wyższym, a 6% nie ukończyło nawet szkoły podstawowej; aż 93% wszystkich Polaków przyznawało się do religii rzymskokatolickiej. Od marca 1995 r. aż do czasów najnowszych (wybory samorządowe luty 2007 r.) Polacy rządzą samodzielnie i niepodzielnie w dwóch samorządach: rejonowym wileńskim i solecznickim. Od początku odzyskania przez Litwę niepodległości Polacy posiadają swoją reprezentację polityczną w litewskim parlamencie (Sejmie), zdobywając od dwóch do trzech mandatów. Na położenie mniejszości polskiej na współczesnej Litwie rzutują wydarzenia historyczne oraz będące w pewnym sensie ich pochodną, często nieprzyjazne, niekiedy o charakterze dyskryminacyjnym, działania władz litewskich na polu oświaty, obrotu ziemią oraz religii. Wciąż obecny w świadomości większości litewskiej, stymulowane przez część środowisk politycznych, jest negatywny stereotyp Polaka.

Niezmiernie różnorodne i bogate jest życie społeczno-kulturalne mniejszości polskiej na Litwie. Działa około 60 zespołów artystycznych mniejszości polskiej, z których najważniejsze to Wilia i Wileńszczyzna. W języku polskim są wydawane gazety i czasopisma, w tym dziennik – Kurier Wileński, tygodnik – Tygodnik Wileńszczyzny, miesięcznik Magazyn Wileński, miesięcznik katolicki Spotkania i inne[2]. Codzienną 15-minutową audycję w języku polskim nadaje II program radia litewskiego. Od 1997 r. działa w Wilnie i okolicach polskie radio muzyczno-informacyjne Znad Wilii. Raz w tygodniu telewizja litewska nadaje półgodzinną audycję w języku polskim. Dzięki umowie polsko-litewskiej na całej Litwie jest odbierany program TVP, TV Polonia. Polacy na Litwie są silnie zorganizowani, zrzeszeni w organizacjach o charakterze kulturalnym, zawodowym, społecznym, wyznaniowym. Niezmiernie ważnym elementem polskiego życia społecznego na Litwie jawią się biblioteki.

Biblioteki polskie na Litwie

Biblioteki szkolne

Zgodnie z litewską ustawą o bibliotekach w każdej szkole ogólnokształcącej, a zatem także w szkołach z polskim językiem nauczania, powinna znajdować się biblioteka[3]. Na 123 szkoły z polskim językiem nauczania (2005), biblioteki znajdują się we wszystkich szkołach średnich i podstawowych, a więc w sumie w 87 placówkach. Niewiadomą są natomiast szkoły początkowe. W ponad 90% przypadków biblioteka zajmuje byłe pomieszczenie klasowo-lekcyjne, adaptowane na cele biblioteczne. Bolączką wielu polskich bibliotek szkolnych jest ciasnota, co pozostaje w związku z koniecznością wygospodarowania w szkole magazynu podręcznikowego. Powierzchnia użytkowa biblioteki waha się pomiędzy 20 m2 - 77 m2.. Rzadkością jest osobna czytelnia. Zupełną rzadkością są w bibliotece komputery poza szkolnymi pracowniami komputerowymi. Wielkość księgozbiorów w polskich bibliotekach szkolnych na Litwie sytuuje je w przedziale od ok. 2 000 do 28 000 woluminów. Pewien wpływ na wielkość księgozbiorów w poszczególnych bibliotekach mogły mieć cykliczne selekcje zbiorów.

Zakup książek i czasopism do biblioteki pozostaje, tak jak w czasach radzieckich, w rękach wydziału oświaty danej jednostki administracyjnej (miasta, rejonu). Sytuację ratuje pomoc książkowa płynąca z Polski. Dociera ona na Litwę różnymi kanałami: prywatnymi i instytucjonalnymi. Szczególne miejsce w zbieraniu i ekspedycji polskich książek na Litwę przypada Fundacji Pomocy Szkołom Polskim na Wschodzie im. Noniewicza oraz Polskiej Akcji Humanitarnej. Bardzo słabo zaopatrzone są biblioteki szkolne w literaturę piękną w języku polskim, w szczególności w lektury. Słabą stroną polskich bibliotek szkolnych na Litwie jest również prenumerata gazet i czasopism, tak w języku polskim, jak w języku litewskim. Wśród abonowanych czasopism spotyka się przede wszystkim polskie gazety wydawane na Litwie, np. Słowo Wileńskie i Kurier Wileński (Baumilska Szkoła Podstawowa) oraz czasopisma w języku litewskim i polskim. Na przykład biblioteka Szkoły Średniej w Jaszunach prenumeruje równocześnie Magazyn Wileński, Kurier Wileński, Dialogas, Mokykla, Lietuvos Rytas i Szalcza. Miarą użyteczności biblioteki w szkole jest m.in. zasięg czytelnictwa. Mimo wykazanych niedostatków, nie wygląda on najgorzej w poszczególnych bibliotekach, osiągając poziom 70 – 90% ogółu uczniów. Bibliotekarze polskich bibliotek szkolnych wykorzystują tradycyjne formy pracy z użytkownikiem, jak konkursy, wystawy i pogadanki. Rzadkością jest natomiast prowadzenie lekcji bibliotecznych czy organizowanie kółek bibliotecznych. Większość bibliotek posiada niestety tylko jeden katalog, tj. katalog alfabetyczny. Co najmniej nieodpowiednie jest przygotowanie zawodowe personelu bibliotek. W istocie rzeczy przeważają w bibliotekach bibliotekarze bez fachowego wykształcenia.

Do polskich bibliotek szkolnych zaliczymy również księgozbiory trzech szkół rolniczych w Wojdatach, Białej Wace i Dzieweniszkach, w których nauka odbywa się w języku polskim i litewskim. Kilkudziesięciotysięczny księgozbiór posiada Uniwersytet Polski w Wilnie. Kolekcje książek polskich zlokalizowane są również przy Polskim Centrum Katechetycznym działającym przy parafii św. Ducha w Wilnie. Niestety, brak w źródłach jakichkolwiek informacji czy wzmianek ich ten temat, a próby uzyskania odpowiedzi u zainteresowanych zakończyły się niepowodzeniem.

Biblioteki polskich organizacji społecznych

Drugą gałęzią polskiego bibliotekarstwa na Litwie, w pełni rodzimą, tj. tworzoną i rozwijaną przez miejscowych Polaków, są biblioteki należące do polskich organizacji społeczno-kulturalnych i politycznych. Jest to jednak najsłabsze ogniwo polskiego bibliotekarstwa na Litwie. W zasadzie tworzy je pięć bibliotek, w tym czterech należące do Związku Polaków na Litwie, najsilniejszej organizacji reprezentującej interesy polskiej społeczności. Największa z nich, Biblioteka Zarządu Miejskiego ZPL (około 12000 woluminów ok. 500 czytelników, mieści się w Wilnie dwie na południowych rubieżach Wileńszczyzny, w Domach Polskich w Ejszyszkach (1500 wol., ok. 500 czytelników) i Druskiennikach, czwarta działa przy Oddziale ZPL w Kownie. Nie jest to wiele, jak na kilkunastotysięczną (ok. 14000 członków) organizację stawiającą sobie za cel m.in. krzewienie i podtrzymywanie polskości na tych obszarach. Dopiero od niedawna zaczęła ZPL, a właściwie AWPL, objawiać większe zainteresowanie tym segmentem kultury, koncentrując się jednak na zaopatrzeniu w książki polskie bibliotek publicznych w terenie. Wstydliwym poniekąd tematem jest nieobecność biblioteki w największym polskim obiekcie kulturalnym Wilna, Domu Kultury Polskiej http://pl.polskidom.lt.

Spoglądając na całość księgozbiorów tych bibliotek, można powiedzieć, że daleko mu do kompletności oraz konkurencyjności. Niewystarczający w stosunku do potrzeb czytelników jest dział literatury popularnonaukowej, dalekie od aktualności zasoby literatury pięknej oraz encyklopedii, prawie nieobecne bieżące czasopisma z Polski. Głównym źródłem zaopatrzenia biblioteki przez te wszystkie lata byli i nadal są ofiarodawcy z Polski, indywidualni i instytucjonalni, np. Fundacja Pomocy Polakom na Wschodzie, choć w ostatnich latach zainteresowanie losami polskiej diaspory na Litwie ze strony rodaków z Polski słabnie, słabnie też strumień darów książkowych z Macierzy. W ich miejsce pojawiają się darczyńcy z Wilna, wileńscy Polacy.

W pewnym sensie osobliwością pośród bibliotek polskich jest Czytelnia Dzieł Józefa Mackiewicza, mieszcząca się przy redakcji czasopisma Nasz Czas. Osobliwością z uwagi na „jednowymiarowy” dobór literatury oraz ze względu na możliwość wypożyczania dzieł J. Mackiewicza również w formie elektronicznej. Zupełnie wyjątkową na tym tle inicjatywą społeczną jawi się Archiwum Wileńskie, założone Wilnie w październiku 2006 r. przez znanego polskiego działacza politycznego i dziennikarza Jana Sienkiewicza pod patronatem i we współpracy z Ośrodkiem „Karta” i Archiwum Wschodnim w Warszawie. Zupełnie wyjątkowym miejscem wśród bibliotek polskich na Litwie jest Mediateka Instytutu Polskiego (IP) w Wilnie, która mimo krótkiego okresu działalności, wybitnie zasłużyła się w dziele upowszechniania polskiej książki i szerzej - polskiego słowa. Działa od 2003 r. i służy między innymi popularyzacji polskiej kultury i myśli naukowej. Biblioteka posiada stosunkowo niewielki, aczkolwiek wyborowy zbiór mediów (3700 książek, 610 filmów, 410 płyt kompaktowych; 11 tytułów czasopism) i stosunkowo duży krąg czytelników, w tym sporo Litwinów (600).

Księgozbiory polskie w bibliotekach litewskich

Książka polska na Litwie funkcjonuje od wieków. Jej obecność w księgozbiorach publicznych i prywatnych jest czymś zupełnie naturalnym, pomimo niesprzyjających jej okresów historycznych (czas zaborów, okupacja hitlerowska, okres po II wojnie światowej). Książkę polską można napotkać praktycznie w każdej bibliotece naukowej i publicznej na Wileńszczyźnie, tj. na obszarze zwartego zamieszkiwania społeczności polskiej. Większe jej „skupiska”, tak kolekcje historyczne, jak też wcale niemałe zbiory książki współczesnej o charakterze naukowym, są dostępne w głównych bibliotekach naukowych Litwy, tj. w Bibliotece Narodowej im. M. Mažvydasa, w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk (dawna Biblioteka Towarzystwa Przyjaciół Nauk), w Bibliotece Uniwersytecie Wileńskiego. Kolekcje polskiej książki naukowej jako odrębne specjalistyczne księgozbiory stanowią trzon bibliotek dwóch wileńskich polonistyk, działających przy Uniwersytecie Wileńskim oraz Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym.
Zasadniczymi - z punktu widzenia zaspokajania potrzeb czytelniczych Polaków na Wileńszczyźnie - jawią się zbiory książki i prasy polskiej w litewskich bibliotekach publicznych. Specyficznym księgozbiorem na tej bibliotecznej mapie jest Biblioteka Publiczna im. Mickiewicza w Wilnie, książnica naukowa o charakterze publicznym, gromadząca zarówno ksiązki naukowe, jak i literaturę piękną. Przynajmniej potencjalnie powinna również gromadzić książki i czasopisma w języku polskim, zważywszy na to, iż Polacy stanowią aż 18% (ok. 110 tysięcy) mieszkańców Wilna. Z informacji uzyskanej z Biblioteki Adama Mickiewicza wynika, iż księgozbiór polskojęzyczny w 2007 r. stanowi 0,4%, tymczasem stali czytelnicy Polacy to 2215 osób. Nieco lepiej sytuacja wygląda w sieci samorządowych bibliotek publicznych Wilna (chociaż i tam księgozbiór w języku polskim to zaledwie 6,2% całego księgozbioru) oraz w „polskich” rejonach Wileńszczyzny: wileńskim (księgozbiór polski – 18%) i solecznickim (księgozbiór polski – 13%).

Popularyzacja książki polskiej i przygotowanie fachowe bibliotekarzy

W popularyzacji książki polskiej i czytelnictwa swój udział ma również prasa polska wychodząca na Litwie, w szczególności Tygodnik Wileńszczyzny, a następnie Kurier Wileński i Magazyn Wileński. Trzeba przyznać jednak, że są to działania okazjonalne. Przyczyn słabości bibliotek polskich na Litwie można dopatrywać się również w nieodpowiednim przygotowaniu zawodowym personelu bibliotek. W polskich bibliotekach przeważają bibliotekarze bez fachowego wykształcenia. Są to zazwyczaj nauczyciele różnych przedmiotów: historycy, filolodzy; dobrze, jeśli uzupełniają oni kwalifikacje podczas warsztatów bibliotekarskich na Litwie lub w Polsce. W kilku bibliotekach (Niemenczyn, Koleśniki (Kolesninkai), Rudomino) kadrę stanowią absolwenci wyższych studiów bibliotekarskich. Sporadyczne są kontakty bibliotekarzy polskich z Wileńszczyzny w Polsce oraz wizyty polskich bibliotekarzy na Litwie. Bibliotekarze polscy nie mają ponadto swojej sekcji w Związku Bibliotekarzy Litewskich.

Podsumowanie

Biblioteki polskie na Litwie na progu XXI wieku znajdują się in status nascendi. Od 1939 do 1990 r. były właściwie nieobecne w krajobrazie bibliotecznym Litwy. W czasach władzy radzieckiej utworzenie jakiejkolwiek niezależnej, niekoncesjonowanej, polskiej instytucji, w tym biblioteki, było praktycznie niemożliwe. Wraz z odzyskaniem niepodległości przez Litwę, towarzyszący mu proces odrodzenia polskiego życia narodowego stał się szansą, być może niepowtarzalną, odtworzenia polskich instytucji kulturalnych. Niestety, owa reaktywacja ominęła bibliotekarstwo służące polskiej społeczności. Przyczyn tego stanu rzeczy jest wiele. Najważniejsze z nich to: niski status ekonomiczny Polaków na Litwie i niesprzyjająca polityka narodowościowa władz litewskich. Nie możemy jednak nie zauważyć pewnych zaniedbań ze strony samych Polaków. Cztery biblioteki Związku Polaków na Litwie to przysłowiowa kropla w morzu potrzeb, zwłaszcza w połączeniu z ubogimi kolekcjami polskich książek w litewskich bibliotekach publicznych. Dopiero od niedawna zwróciły uwagę na ten problem władze „polskich” rejonów samorządowych: wileńskiego i solecznickiego. Obserwując rozwój polskich bibliotek na Litwie w ostatniej dekadzie, dostrzegamy brak jakiejś ogólniejszej wizji czy koncepcji rozwoju tego ważnego segmentu życia kulturalnego. Na Litwę docierają z Polski dziesiątki tysięcy książek. Należałoby jednak nadać tej bezcennej pomocy bardziej uporządkowany charakter, w szczególności pomyśleć o sporządzeniu list najpotrzebniejszych książek polskich dla szkół, dla bibliotek, rozbudować sieć domów polskich, których częścią byłyby biblioteki. Książkę polską należałoby bezwzględnie kierować do bibliotek publicznych w miejscowościach, w których mieszkają Polacy. W tym kontekście wymowny jest brak biblioteki w Domu Kultury Polskiej na Litwie. Więcej uwagi należałoby poświęcić odpowiedniemu przygotowaniu fachowemu bibliotekarzy pracujących w bibliotekach polskich. Nieodzowne wydaje się też podjęcie współpracy przez Polaków na Litwie z bibliotekarzami litewskimi. Zainteresowanie polską książką, polskimi czasopismami i - szerzej - polskim słowem drukowanym i elektronicznym jest wśród Polaków czymś naturalnym. Narodowość jest głównym wyznacznikiem tego zainteresowania. Nie można nie zauważać i lekceważyć jednak zainteresowania polską książką ze strony innych narodowości zamieszkujących Wileńszczyznę, szczególnie ze strony Litwinów, Rosjan i Białorusinów. Niewątpliwie barierą w dostępie do polskiego słowa drukowanego jest stosunkowo wysoka cena książki polskiej i jej słaba obecność w litewskich, a zwłaszcza w polskich księgarniach.

Przypisy :

[1] Statistics [on-line]. [dostęp 13 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.stat.gov.lt/en/search/?query=population.

[2] SZOSTAKOWSKI, J. Między wolnością a zniewoleniem. Prasa w języku polskim na Litwie w okresie od września 1939 do 1964 roku. Wilno-Warszawa: Oficyna Literatów i Dziennikarzy POD WIATR, 2004. ISBN 83-87990-21-3.

[3] Lietuvos respublikos biblioteku istatymos. Valstybés Žinios 1995, nr 51.

            

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2007 EBIB

            Biblioteki polskie na Litwie / Annekathrin Gębołyś, // W: Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych. Wrocław, 4-6 lipca 2007 roku. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2007. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 17). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat17/gebolys.php