Opracowanie przedmiotowe dokumentów
z zakresu nauk ścisłych: matematyczno-przyrodniczych i technicznych.
Język haseł przedmiotowych KABA:
teoria, praktyka, przyszłość
Kazimierz Dolny, 20-22 września 2006

Poprzedni - Spis treści - Następny

            

Danuta Patkaniowska

Biblioteka Jagiellońska

danuta.patkaniowska@uj.edu.pl

Język haseł przedmiotowych KABA w Bibliotece Jagiellońskiej: tworzenie, stosowanie, wykorzystanie
KABA Subject Headings Language in the Jagiellonian University Library: creation, usage, utilization

Słowa kluczowe

Biblioteka Jagiellońska, język haseł przedmiotowych KABA, katalogowanie przedmiotowe

Keywords

The Jagiellonian University Library, The KABA Subject Headings Language, The Subject Cataloguing

Abstrakt

Bibliotekarze Oddziału Opracowania Przedmiotowego Zbiorów Nowych Biblioteki Jagiellońskiej wraz z innymi bibliotekami od początku tworzyli słownictwo języka KABA [Katalog Automatyczny Bibliotek Akademickich]; od 1993 r. budowali kartoteki wzorcowe i jednocześnie rzeczowo opracowywali dokumenty w nowym języku. W ciągu minionych kilkunastu lat stworzyli kilkadziesiąt tysięcy haseł, byli autorami podręczników, artykułów i instrukcji, uczestniczyli w Zespole Walidacyjnym i Zespole Konsultacyjnym jhp KABA, uczestniczyli w konferencjach i warsztatach na temat jhp KABA i sami je organizowali, korespondowali z CKHW [Centralna Kartoteka Haseł Wzorcowych] i Centrum NUKAT oraz innymi bibliotekami na temat modyfikacji języka KABA oraz tworzonych w tym języku charakterystyk informacyjno-wyszukiwawczych dokumentów, wreszcie - szkolili innych bibliotekarzy w tym zakresie. W BJ zachowano istniejącą wcześniej w opracowaniu rzeczowym zasadę, iż charakterystyki wyszukiwawcze dokumentów i słownictwo jhp KABA tworzą specjaliści z poszczególnych dziedzin.
Referat przedstawi problemy i osiągnięcia bibliotekarzy BJ w tym zakresie, zmiany oraganizacyjne w Oddziale oraz rolę języka KABA na tle innych klasyfikacji rzeczowych w Bibliotece Jagiellońskiej.

Abstract

Librarians from the Jagiellonian University Library New Collections Subject Description Department have created from scratch, together with other libraries, the vocabulary of KABA [Katalog Automatyczny Bibliotek Akademickich - Automatic Catalogue of Academic Libraries] language; since 1993 they have built reference indexes and at the same time prepared document subject descriptions in the new language. Over the last decade or so, they have created tens of thousands of headings; they have been authors of handbooks, articles and manuals; have been members of the KABA Subject Headings Language Validation Team and Consultation Team; participated in and organized conferences and workshops concerning KABA Subject Headings Language; last but not least - they have trained other librarians in this field. The Jagiellonian University Library maintained the previously applied subject description principle that document search characteristics and KABA subject heading vocabulary are created by respective domain specialists.
The paper presents problems and achievements of the Jagiellonian University Library in this area, organizational changes in the Department as well as the role of KABA language as compared to other subject description classifications being in use at the Jagiellonian University Library.

 
 
 

Jhp KABA jest językiem informacyjno-wyszukiwawczym, który znalazł zastosowanie (obok klasyfikacji MESH) w katalogu komputerowym Biblioteki Jagiellońskiej. Katalog komputerowy BJ w systemie VIRTUA jest jednym z kilkunastu katalogów dostępnych dla czytelników w BJ, jednak najczęściej przez nich użytkowanym, ze względu na łatwość dostępu (obecnie także przez Internet) i aktualność zbiorów. Katalog ten notuje wszystkie polskie wydawnictwa książkowe wydane po 1990 r., zagraniczne - wydane po 1993 r., wydawnictwa wcześniejsze oraz czasopisma - w wyborze. Inne katalogi elektroniczne w BJ to: katalog podstawowy druków wydanych do 1949 r. dostępny w formie zeskanowanych kart; katalog przybytków rękopiśmiennych od 2001 r.; katalog druków tzw. drugiego obiegu. Zbiory BJ są również dostępne czytelnikowi poprzez katalogi kartkowe (zamknięte po wprowadzeniu w BJ komputeryzacji), katalogi zbiorów specjalnych i katalogi opublikowane.
Wśród katalogów kartkowych, które informują o treści dzieła, wymienić należy katalog systematyczny, stary katalog systematyczny, przedwojenny katalog systematyczny do działu Historia; katalog Estreicherowski; katalog przedmiotowy według słownika Biblioteki Narodowej.

Podobnie jak i w innych bibliotekach, proces komputeryzacji BJ, wybór zintegrowanego systemu komputerowego itd. spowodował konieczność tworzenia nowego języka haseł przedmiotowych. Język haseł przedmiotowych KABA tworzą bibliotekarze BJ od początku jego powstania, tj. od 1992 r., kiedy to z inicjatywy Teresy Głowackiej i Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego grupa polskich bibliotek akademickich (BUW, BJ, AGH, BUG) podjęła się prekursorskiego w Polsce zadania utworzenia nowego języka informacyjno-wyszukiwawczego, odpowiadającego światowym normom i potrzebom nowoczesnych zintegrowanych systemów komputerowych; języka opartego na wzorcach RAMEAU (Biblioteka Narodowa w Paryżu), Biblioteki Kongresu oraz Biblioteki Uniwersytetu LAVAL w Kanadzie (indeksy francusko-angielskie i angielsko-francuskie). Język RAMEAU stał się podstawą jhp KABA ze względu na jego większą szczegółowość w stosunku do języka Biblioteki Kongresu oraz obecność nazw własnych (osobowych, korporatywnych, geograficznych).
W ciągu minionych 14 lat jhp KABA tworzył i tworzy nadal w Bibliotece Jagiellońskiej zespół Oddziału Opracowania Przedmiotowego Zbiorów Nowych liczący 12-15 osób pod kierownictwem Zofii Steczowicz-Sajderowej, a od października 2005 r. - Danuty Patkaniowskiej. Od początku w BJ przyjęto zasadę, iż poszczególne hasła jhp KABA tworzą specjaliści z poszczególnych dziedzin (tak jak to wcześniej sprawdziło się w tradycyjnym opracowaniu rzeczowym w BJ), mogący lepiej wykorzystać swą wiedzę specjalistyczną w pracy nad szczegółowym słownictwem i klasyfikacją rzeczową dokumentów.
Początki - jak to zwykle bywa z tworzeniem zupełnie nowego dzieła - były bardzo trudne; wiązały się najpierw z poznaniem zasad, słownictwa i gramatyki języka RAMEAU oraz metodyki jego tworzenia. Służyły temu częste spotkania w BJ z inicjatorką języka KABA, Teresą Głowacką, dyskusje wokół poszczególnych rozwiązań metodycznych RAMEAU oraz możliwości ich przeniesienia na grunt polski, a także samodzielne studia w tym zakresie poszczególnych osób pracujących w Oddziale. Kilka razy służyła też swoją wiedzą i doświadczeniem pracy w RAMEAU goszcząca w Bibliotece Jagiellońskiej (m. in. w czasie miesięcznego pobytu w BJ w czerwcu 2005 r.) Barbara Kotalska z Biblioteki Narodowej w Paryżu; bibliotekarze z BJ wysłuchali też jej wykładów w BUW. Cennych konsultacji i rad udzielała także pracownikom OOP BJ, wielokrotnie goszcząc w naszej instytucji, prof. Jadwiga Woźniak-Kasperek (m.in. pomoc w przygotowaniu warsztatów, podręczników, konsultacje drogą elektroniczną i in.).

Samodzielne tworzenie nowych haseł wymagało wielu studiów, konsultacji, dyskusji. Bibliotekarze BJ stopniowo nabierali doświadczenia, uczyli się nowej metody, poznawali język RAMEAU, porównywali hasła RAMEAU i LCSH, wreszcie - z coraz większą wprawą i pewnością budowali własne hasła wzorcowe. Proces tworzenia słownictwa obejmował następujące elementy: analiza haseł w oparciu o kolejne wydania mikrofisz RAMEAU, RVM LAVAL oraz słownika LCSH; zapoznanie się z podręcznikiem RAMEAU i jego kolejnymi wydaniami; tłumaczenie poszczególnych haseł; tworzenie ich w formie kartkowej wraz z terminami nadrzędnymi, podrzędnymi, skojarzonymi; konsultacje (nierzadko ze specjalistami na UJ); dyskusja wokół przyjętych terminów oraz kontrola wewnętrzna haseł; walidacja haseł wzorcowych na spotkaniach Zespołu Walidacyjnego w Warszawie oraz ich zatwierdzanie przez CKHW w Warszawie; zastosowanie przyjętych haseł w toku katalogowania przedmiotowego dokumentów. Proces ten był utrudniony poprzez fakt równoczesnego budowania słownictwa jhp KABA i kartoteki wzorcowej oraz konieczność szybkiego zastosowania haseł w opracowaniu przedmiotowym książek.

Od początku tworzenia jhp KABA te same osoby w Oddziale opracowywały rzeczowo książki i budowały kartotekę wzorcową, co miało oczywiście pozytywny wpływ na jakość opracowywanych haseł i dokumentów, ale jednocześnie stwarzało wiele problemów: brak haseł, długie oczekiwanie na walidację - kilka tygodni, nawet do kilku miesięcy, tryb walidacji (odbywające się nieregularnie spotkania Zespołu Walidacyjnego w Warszawie), trudności z tłumaczeniem z języka francuskiego i angielskiego, konieczność wcześniejszego wprowadzania haseł osobowych i korporatywnych do kartoteki haseł formalnych i potem kopiowania ich do kartoteki haseł przedmiotowych i in.
Duża liczba koniecznych do opracowania dokumentów (BJ posiada pełny egzemplarz obowiązkowy, ponadto duży wpływ z darów, wymiany i kupna, np. w roku akademickim 1997/1998 przekazano do OOP ZN prawie 27 tys. dokumentów; w 1999/2000 r. opracowano w jhp KABA w BJ ponad 21 tys. książek; w 2001 r. - prawie 23 tys., w 2005 r. - ponad 18 tys.!) wraz z ograniczoną liczbą „gotowych” haseł stwarzały ogromne trudności.
W początkowym okresie tworzenia jhp KABA przygotowywano w BJ wielką liczbę (od 1000 do 2000 rocznie!) haseł wzorcowych (osobowych, korporatywnych, tytułów ujednoliconych, ale także haseł przedmiotowych - nazw pospolitych), a pomimo to nasycenie słownika KABA, liczba haseł - w stosunku do potrzeb katalogowania przedmiotowego - ciągle była niewystarczająca. W połowie lat 90. w Bibliotece Jagiellońskiej podjęto decyzję o opatrywaniu haseł jeszcze niezatwierdzonych przez Zespół Walidacyjny, ale koniecznych do zastosowania w odniesieniu do konkretnych dokumentów - dopiskiem nzw. (niezwalidowane).
Z perspektywy czasu decyzja ta, w tamtym okresie często krytykowana (inne biblioteki zdecydowały się zastosować pole 976 dla niezwalidowanych haseł), okazała się bardzo słuszna. Dawała możliwość bieżącego opracowywania dokumentów, choć zaległości, przy wspomnianym powyżej trybie pracy i wpływie dochodzącym do 30 tys. dokumentów rocznie, i tak były nieuniknione. Czytelnik miał od razu dostęp do pełnych charakterystyk wyszukiwawczych; dla niego nie miało to znaczenia, czy hasła są już zwalidowane, czy też nie! Proces katalogowania dokumentów mógł bez przeszkód łączyć się z procesem równoczesnego budowania haseł. Z biegiem lat liczba haseł z dopiskiem nzw. sukcesywnie się zmniejszała.

W opracowaniu przedmiotowym książek zagranicznych pomocne okazało się korzystanie z baz zagranicznych BNF OPALE, Biblioteki Kongresu, British Library i in. Jednak korzystając z gotowych opisów bibliograficznych, w każdym przypadku konieczne było „dopasowanie” ich do zasad języka KABA (np. pomijanie haseł przedmiotowych uogólniających z LC).

W początkowym okresie tworzenia słownictwa jhp KABA istniały ogromne problemy z tłumaczeniem haseł z języka francuskiego na język polski. W Oddziale tylko trzy osoby znały język francuski, konieczne było korzystanie z ich konsultacji językowych, a także ze słowników językowych i specjalistycznych. Nasza romanistka A. Bober podjęła się także tłumaczenia dużych fragmentów francuskiego podręcznika katalogowania; tłumaczeniami zajmowała się również Z. Steczowicz-Sajdera i A. Chojko.
Zespół stopniowo - poprzez ciągłe czytanie i tłumaczenie haseł francuskich na mikrofiszach RAMEAU - biernie opanował język, a najlepsza forma językowa hasła była wypracowywana w toku burzliwych dyskusji i konsultacji. Wiele kontrowersji wzbudzało często zarówno ustalenie terminu, redakcja hasła, jak i nazwanie relacji: skojarzonych, nadrzędnych, podrzędnych związanych z opracowywanym terminem, zwłaszcza że zwykle opracowywany dokument dotyczył tylko zagadnienia zawartego w haśle głównym. Zwracano uwagę, aby w tworzonym słownictwie unikać „kalek językowych”, dostosowywać słownictwo do polskiej terminologii i polskich realiów, a jednocześnie „być w zgodzie” z RAMEAU.
W procesie katalogowania korzystano z francuskiego podręcznika RAMEAU, kartotek RAMEAU na mikrofiszach, „roboczych”, często poprawianych i zmieniających się wersji list określników. Wybierano najlepsze - naszym zdaniem - rozwiązania, nierzadko narażając się na krytykę ze strony nieznających nowego języka i przyzwyczajonych do języka BN bibliotekarzy i czytelników. Zdziwienie użytkowników budziły niektóre oparte na RAMEAU konstrukcje haseł, brzmienie niektórych określników chronologicznych i rzeczowych, relacje między terminami, inne aniżeli te, do których użytkownik był przyzwyczajony, korzystając wcześniej z języka Biblioteki Narodowej. Z drugiej strony przedstawiane na spotkaniach Międzyuczelnianego Zespołu Walidacyjnego propozycje haseł z BJ nierzadko spotykały się z krytycznymi uwagami, a nawet z odrzuceniem w trybie walidacji, ze względu na ich „niezgodność” lub „nieobecność” w RAMEAU. Trzeba przypomnieć np. kontrowersje wokół takich haseł, jak: Dramat; Pamiętniki; Publicystyka; Poezja pastoralna; Inteligencja, warstwa społeczna; Prawo rzeczowe; Glin (niektóre z nich nadal wymagają modyfikacji) i in. Nie wszystkie przygotowywane przez BJ propozycje haseł były akceptowane przez Komisję Walidacyjną, np. w 1997/1998 r. opracowano w Oddziale 1504 hasła wzorcowe, z których zwalidowano 1261 (niektóre propozycje nie zostały przyjęte, w innych przypadkach zdarzały się dublety).

W latach 1999-2000 pracownicy BJ przygotowywali ponadto dla KABA hasła wzorcowe dla brakujących terminów z list określników używanych po nazwach instytucji i organizacji, parlamentów, szkół, a także po nazwach czasopism oraz języków.
Wraz z wdrożeniem od stycznia 2000 r. bazy ProKABA praktycznie cała praca przy opracowaniu przedmiotowym dokumentów (łącznie z tworzeniem haseł) odbywała się za pomocą komputera. Konieczna było instalacja nowego i modernizacja dotychczasowego sprzętu komputerowego, zaczęto korzystać z nowych wersji RAMEAU na CD, wreszcie z RAMEAU dostępnego on-line. Warunki pracy Oddziału, także w zakresie dostępu o komputerów, bardzo się poprawiły po wybudowaniu nowego skrzydła BJ i przeprowadzce OOP ZN do nowego gmachu biblioteki we wrześniu 2001 r.

Wprowadzenie nowej procedury tworzenia haseł rozwiniętych w CKHW w 2001 r. wpłynęło - czasowo - na spowolnienie pracy (przerwy w łączności, spisywanie haseł i kilkakrotna ich kontrola, modyfikacja haseł błędnych, konieczność ręcznego kopiowania haseł rozwiniętych z CKHW do bazy BJ).
Niedoskonałość systemu komputerowego VIRTUA powodowała (i powoduje), że opracowane i zatwierdzone przez CKHW, a potem Centrum NUKAT hasła nie zawsze nakładały się automatycznie na OPAC BJ, istniała więc konieczność ręcznego kopiowania większości haseł rozwiniętych, wielu - wzorcowych i nieustannego sprawdzania ich w obu bazach.

Budowę nowego słownika jhp KABA utrudniał proces ciągłych zmian w jhp KABA, modyfikacji słownictwa. Dynamika jest istotną właściwością każdego języka informacyjno-wyszukiwawczego, ale w sytuacji, gdy język jest budowany całkowicie od nowa, w oparciu o obcojęzyczne wzorce, z pewnością nie ułatwia to pracy bibliotekarzom, a czytelnikom - zapoznania się z nowym językiem.
W latach 1995-1996 do prac związanych z porządkowaniem i aktualizowaniem bazy BJ oraz kopiowaniem haseł zatrudniono osobną osobę „operatora”; jednak rozwiązanie to nie sprawdziło się i od 1997 r. prace porządkowe w OPAC BJ (niezbędne modyfikacje, kopiowanie i usuwanie haseł, usuwanie „nzw.”, aktualizację katalogu) prowadzili (i prowadzą) wszyscy pracownicy Zespołu, każdy w odniesieniu do prowadzonych przez siebie dziedzin.
Obok prac porządkowych w OPAC BJ modyfikowano (i nadal się modyfikuje) hasła wzorcowe w NUKAT, a także prowadzono korektę haseł wprowadzonych do rekordów bibliograficznych przez inne ośrodki. W chwili obecnej odbywa się to według procedur ustalonych przez Centrum NUKAT, jednak przez wiele lat to właśnie Bibliotece Jagiellońskiej (podobnie jak i innym, mającym największe doświadczenie w katalogowaniu w jhp KABA bibliotekom - BUW, BUG oraz w odniesieniu do dokumentów z zakresu techniki - bibliotece AGH) przypadała nieformalna rola „kontrolera” poprawności wprowadzanych charakterystyk wyszukiwawczych. Często dokonywano zmian we wprowadzanych przez inne, zwłaszcza nowe, ośrodki opisach bibliograficznych; wielu modyfikacji dokonywano także w błędnie budowanych hasłach przedmiotowych rozwiniętych.

Jhp KABA podlega permanentnym zmianom, ciągłemu poszerzaniu i uszczegóławianiu wraz z opracowywanym materiałem piśmienniczym, ze zmianami we wzorcowym RAMEAU, z coraz większą liczbą bibliotek przystępujących do KABA i NUKAT oraz przeobrażeniami organizacyjnymi i personalnymi tych ośrodków, z coraz większą specjalizacją w nauce, z procesem dostosowywania się do nowych wersji systemów zautomatyzowanych (VTLS, VTLS/VIRTUA, HORIZON i in.) oraz do tendencji i standardów międzynarodowych. Zmiany w jhp KABA to: przyrost słownictwa, modyfikacja słownictwa w poszczególnych kategoriach tematów, modyfikacja określników, zmiany związane z redakcją haseł, zmiany reguł gramatycznych, zmiany zakresu i warunków stosowania tematów i określników, wreszcie przeobrażenia języka związane z integracją kartotek, dostosowaniem jhp KABA do formatu MARC 21 oraz ze zmianą polityki współpracy ośrodka JiKW KABA z poszczególnymi bibliotekami. Źródłem dynamiki jhp KABA było i jest rozumienie kompatybilności z RAMEAU przez poszczególne ośrodki jhp KABA (Zespól Sekcji Środków Lingwistycznych BUW, Centralna Kartoteka Haseł Wzorcowych, Centrum Formatów i Kartotek Wzorcowych, Zespół Centrum NUKAT i JiKW KABA). Przez wiele lat nanoszono każdorazowo zmiany w RAMEAU na hasła w KABA, a także zgłaszano propozycje zmian w RAMEAU.
Wiele propozycji zmian w jhp KABA wprowadzonych początkowo przez NUKAT spotkało się w latach 2001-2004 z krytyką ze strony BJ i innych bibliotek, co znalazło wyraz m.in. w wystąpieniach Z. Steczowicz-Sajdery na spotkaniach Zespołu Walidacyjnego w Warszawie, przesyłanych przez nią do Centrum pismach itd. Niepokój budziły zwłaszcza zmiany w jhp KABA związane z odejściem od wzorca RAMEAU, problem kompatybilności języka KABA, rezygnacja ze współpracy z BNF RAMEAU, mnożenie w centralnej bazie błędnych haseł rozwiniętych, błędne zastosowanie haseł w rekordach bibliograficznych przez nowe, małe biblioteki itd.

Wraz ze zmianami w kierownictwie Centrum w 2005 r., powołaniem Zespołu Konsultacyjnego i wprowadzeniem nowych procedur zgłaszania modyfikacji oraz prowadzenia dyskusji między współkatalogującymi bibliotekami nastąpiły korzystne zmiany w komunikacji bibliotek, w tym BJ z Centrum NUKAT. Można zauważyć, że liczba błędnie skonstruowanych haseł w NUKAT sukcesywnie maleje, a korzyści ze współkatalogowania stały się coraz bardziej widoczne i generalnie wpłynęły na przyspieszenie pracy w BJ. Jednak w ogólnym czasie pracy przeznaczonym na katalogowanie przedmiotowe coraz mniejszy procent przypada na bezpośredni kontakt z książką, natomiast znacznie zwiększyła się liczba godzin przeznaczonych na „operacje komputerowe”, modyfikacje haseł i opisów bibliograficznych w bazach NUKAT i BJ, kopiowanie haseł itp.

Wraz z nasyceniem słownika KABA zmalała liczba opracowywanych na nowo haseł, nadal jednak w dużym stopniu i ilości są one modyfikowane. Od 2004 r. wzrosła też liczba opracowywanych w OOP ZN haseł formalnych (osobowych i zwłaszcza korporatywnych). W BJ hasła wzorcowe osobowe i korporatywne tworzą bibliotekarze z Oddziału Opracowania Bibliograficznego, natomiast te z nich, które są potrzebne dla celów opracowania przedmiotowego, są budowane w OOP ZN.

Przez kilka lat po wprowadzeniu komputeryzacji, do 1999 r., pomimo równoczesnego zaniechania opracowywania tradycyjnego dokumentów, prowadzono jeszcze wiele prac w tradycyjnych, kartkowych katalogach rzeczowych: systematycznym i przedmiotowym, opartym na Przewodniku Bibliograficznym. Włączono wiele tysięcy zaległych kart do tych katalogów, prowadzono ich melioracje, przeprowadzono konieczne ścieśnianie katalogu systematycznego i związaną z tym aktualizację indeksu przedmiotowego do katalogu systematycznego. Od października 1994 r. włączanie kart do katalogu przedmiotowego i opieka nad nim przeszła do Oddziału Katalogów, jednak nadal dopisywano karty z hasłami według Przewodnika Bibliograficznego. W 1999 r. zakończono opracowywanie książek do katalogu systematycznego i przedmiotowego według jhp BN, a od 2000 r., po przeprowadzce OOP ZN do nowego gmachu i zmianach organizacyjnych w BJ, całkowitą opiekę nad tradycyjnymi katalogami kartkowymi przejął Oddział Informacji Naukowej i Katalogów. Do 2003 r. przekazywano opisy bibliograficzne książek zagranicznych wraz z hasłami przedmiotowymi do Katalogu Centralnego Książek Zagranicznych Biblioteki Narodowej (początkowo w formie kartkowej, a od lutego 1996 r. w formie elektronicznej).

Stopniowo, w ciągu minionych lat następował przyrost słownictwa w jhp KABA. Następowały zmiany systemu komputerowego (VTLS/VIRTUA), przeobrażenia organizacyjne w CKHW i Centrum NUKAT, możliwość korzystania z RAMEAU on-line, przyspieszył się proces wprowadzania i walidacji haseł (drogą elektroniczną), coraz więcej bibliotek przystępowało do współpracy i tworzyło coraz więcej haseł wzorcowych oraz haseł przedmiotowych rozwiniętych. Poszerzono źródła informacji (tradycyjne, Internet). Wypracowano nowe procedury wprowadzania i walidacji haseł, nowe sposoby komunikacji z centrum oraz innymi współtworzącymi słownictwo KABA i katalog komputerowy bibliotekami (poczta elektroniczna, uwagi w polach 009, Zespół Konsultacyjny jhp KABA).
Istotne znaczenie miało powstanie w czerwcu 2002 r. Katalogu Centralnego NUKAT i Centrum NUKAT, które wprowadziło nowy system oraz nowe procedury pracy, a także nową politykę tworzenia jhp KABA i współpracy między bibliotekami. Nowy system pracy w systemie VIRTUA oraz wprowadzenie nowych procedur pracy w NUKAT wiązały się z koniecznością szkoleń w tym zakresie, początkowo także wpłynęły na wydłużenie czasu opracowania książek. Zdarzały się sytuacje, że referenci poszczególnych dziedzin nie zgadzali się z hasłami nadanymi przez inne biblioteki, często prowadzili dyskusje z autorami haseł utworzonych w innych bibliotekach, zwłaszcza tych, które włączały się do katalogu NUKAT i nie miały doświadczenia w katalogowaniu w jhp KABA i tworzeniu jego słownictwa. Dotyczyło to zarówno katalogowanych książek, jak i haseł rozwiniętych, początkowo błędnie w dużej ilości tworzonych przez nowe ośrodki. W miarę zdobywania doświadczenia przez te biblioteki liczba błędnie skonstruowanych haseł sukcesywnie malała, a funkcje kontroli i modyfikacji haseł w NUKAT przejęło Centrum NUKAT.

O trudnościach i problemach pierwszych lat współpracy z NUKAT, podsumowując bilans dwóch lat doświadczeń, mówiły w BUW na konferencji poświęconej NUKAT w grudniu 2004 r. M Mydel (z Oddziału Opracowania Bibliograficznego BJ) i A. Pawica z (OOP ZN BJ). Zwrócono uwagę, iż wraz z powstaniem NUKAT zmalała liczba tworzonych przez BJ nowych haseł przedmiotowych, zmalała też liczba opracowywanych w BJ książek, jednak wiele opracowanych dokumentów przez inne, zwłaszcza nowe ośrodki, wymagało poprawy lub uzupełniania. Ponadto nowe procedury pracy w NUKAT, wraz z koniecznością kopiowania haseł do bazy BJ, wydłużyły czas opracowania książek w BJ. Postulowano opracowanie procedur przyspieszających proces opracowania haseł wzorcowych oraz dokumentów w jhp KABA oraz powołanie zespołu ds. katalogowania przedmiotowego w NUKAT. Powyższe sugestie, podobnie jak i inne propozycje przedstawione przez 5-osobową reprezentację BJ na konferencji NUKAT zostały w dużym stopniu przez Centrum NUKAT uwzględnione.

W październiku 2005 r. nastąpiły istotne zmiany w organizacji pracy OOP ZN. W związku z przejściem na emeryturę dotychczasowego kierownika Z. Steczowicz-Sajderowej, kierownictwo Oddziału objęła D. Patkaniowska. Obecnie OOP ZN liczy 12 osób.
W związku z pozbyciem się zaległości w magazynie oraz coraz większą liczbą opisów bibliograficznych z hasłami przedmiotowymi w NUKAT, wprowadzono nowy tryb pracy oraz nowy formularz sprawozdawczy. Od tego czasu opracowanie przedmiotowe w BJ odbywa się na bieżąco; dokumenty są bezpośrednio przewożone z Oddziału Magazynów do OOP ZN, a następnie - po opracowaniu - do magazynu zbiorów archiwalnych (w BJ w OOP opracowuje się egzemplarz archiwalny, tzw. użytkowy trafia bezpośrednio do czytelnika).
Formularz sprawozdawczy odróżnia dokumenty opracowane od nowa w BJ dla NUKAT od tych, które posiadają już hasła przedmiotowe nadane przez inne biblioteki, a w BJ są tylko kontrolowane po względem merytorycznym i formalnym (towarzyszy temu nadal ręczne, niestety, kopiowanie odpowiednich haseł rozwiniętych z bazy NUKAT do bazy BJ). Formularz odróżnia ponadto dokumenty związane z melioracją katalogu BJ (usuwanie haseł z „nzw”, usuwanie i modyfikacja haseł usuniętych wcześniej lub modyfikowanych w NUKAT i in.). Do formularza sprawozdawczego wprowadzono także, oprócz dotychczasowych haseł wzorcowych, haseł rozwiniętych, haseł kopiowanych w NUKAT z kartoteki formalnej do kartoteki przedmiotowej, haseł walidowanych w wyniku wewnętrznej walidacji w BJ - notowanie liczby wspomnianych wyżej haseł przedmiotowych kopiowanych ręcznie z NUKAT do bazy BJ. Jest ich 1000-1400 miesięcznie. Planuje się wprowadzenie do formularza sprawozdawczego statystyki związanej z modyfikacją haseł w NUKAT i w bazie BJ, zwłaszcza haseł z dopiskiem „stare hasło”.

W Oddziale, jak już wspomniano wyżej, istnieje specjalizacja dziedzinowa, natomiast wszyscy pracownicy jednocześnie katalogują dokumenty i tworzą hasła wzorcowe. Wydaje się, iż jest to dobre rozwiązanie, gdyż mając wiedzę specjalistyczną i dokument przed sobą na biurku, a jednocześnie całość wiedzy na temat języka KABA i procedur w NUKAT, można szybciej i lepiej zrobić hasło wzorcowe i charakterystykę wyszukiwawczą dokumentu. Służy to także urozmaiceniu pracy i przyjęciu pełnej odpowiedzialności pracownika za powierzone mu dziedziny wiedzy. Z Oddziału jest wyodrębniony nadal 3-osobowy zespół do walidacji wewnętrznej haseł (A. Chojko, B. Majchrowska, D. Patkaniowska). Wszyscy pracownicy są zobowiązani do podnoszenia kwalifikacji w zakresie jhp KABA oraz zasad klasyfikacji piśmiennictwa zgodnie z obowiązującymi podręcznikami, ustaleniami i procedurami NUKAT, a także - do szkolenia innych bibliotekarzy w tym zakresie. Ogółem w 2005 r. opracowano przedmiotowo w OOP ZN BJ ponad 18 tys. dokumentów, wprowadzono 475 haseł wzorcowych formalnych (osobowych i korporatywnych), 882 hasła wzorcowe przedmiotowe (nazwy pospolite), 5338 haseł rozwiniętych. Opracowaniu podlegają polskie książki z eo, ale także książki zagraniczne i monografie czasopiśmienne.

W Bibliotece Jagiellońskiej nie opracowuje się tekstów literackich, z wyjątkiem antologii, biografii postaci historycznych, utworów bezpośrednio odnoszących się do rzeczywistości pozaliterackiej (miejsc czy obiektów geograficznych, wydarzeń historycznych itp.) lub utworów literackich zawierających - obok tekstu - opracowanie historyczno- lub krytycznoliterackie dotyczące danego autora. Decyzja o wyłączeniu z opracowania przedmiotowego beletrystyki wiąże się z faktem dużego wpływu nabytków w BJ, ogromnej ilości dzieł przeznaczonych do opracowania przedmiotowego, a także z faktem, iż użytkownikami biblioteki są głównie studenci i pracownicy naukowi, którzy poszukują piśmiennictwa naukowego.
Obecnie, przy trybie pracy „na bieżąco” miesięcznie opracowuje się ok. 2000 książek, z tego ok. 40% to książki z hasłami wprowadzonymi przez pracowników BJ do NUKAT. Miesięcznie Oddział wprowadza do NUKAT ok. 100 haseł wzorcowych przedmiotowych, ok. 400 haseł rozwiniętych. Ponad 1000 haseł rozwiniętych jest miesięcznie kopiowanych ręcznie z NUKAT do bazy BJ. Sukcesywnie rośnie liczba opisów bibliograficznych modyfikowanych w związku ze zmianami (ostatnio np. modyfikacja haseł z dopiskiem „stare hasło”) i usuwaniem haseł w NUKAT.

Pracownicy BJ brali aktywny udział w pracach zarówno Zespołu Walidacyjnego jhp KABA (Z. Steczowicz-Sajderowa, A. Chojko, B. Majchrowska), jak i Zespołu Konsultacyjnego jhp KABA (D. Patkaniowska, A. Pawica). Trzeba przypomnieć, iż do 2000 r. proces walidacji haseł nie odbywał się w sposób automatyczny, jak to się dzieje obecnie. Wyodrębniony z OOP ZN BJ 3-osobowy Zespół khw z BJ dokonywał w Oddziale wstępnej walidacji haseł, a następnie - jak już wspomniano powyżej - kilka razy w roku (np. od września 1998 r. do czerwca 1999 r. siedem razy!) - zaopatrzony w stosy napisanych na tradycyjnych maszynach do pisania fiszek z hasłami - zbierał się na 2-3, a nawet 5-dniowych sesjach Komisji Walidacyjnej w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie. Zespół khw nie tylko walidował opracowane przez pozostałych bibliotekarzy hasła, ale także tworzył je, szkolił w tym zakresie pracowników, udzielał konsultacji, czuwał nad aktualizacją i uzupełnianiem list haseł zgłoszonych do opracowania przez inne ośrodki. W końcu 1999 r. rozpoczęto wdrażanie bazy ProKABA i zastosowano nowe metody i zasady opracowywania haseł wzorcowych (wprowadzanie haseł w statusie „keep”, wstępna walidacja, zatwierdzanie haseł, zamawianie haseł do opracowania przez inne ośrodki. Hasłami zamawianymi stały się głównie hasła geograficzne, opracowywane w Bibliotece Uniwersytetu Gdańskiego). Wdrożenie bazy ProKABA od stycznia 2000 r. (od lipca 2002 r. nastąpiło przeniesienie bazy propozycji ProKABA na serwer BUW) przyczyniło się do szybszego przyrostu słownictwa języka KABA, a co za tym idzie, do przyspieszenia procesu opracowywania przedmiotowego piśmiennictwa. Walidacja odbywała się w ośrodkach opracowujących hasła, a spotkania Komisji Walidacyjnego odbywały się rzadziej, kilka razy w roku, w celu rozwiązywania problemów oraz rozstrzygania propozycji haseł trudniejszych, budzących kontrowersje. W 2000 r. z ramienia BJ A. Pawica została powołana do współpracy w komisji ds. rozwiniętych haseł przedmiotowych w NUKAT.
W 2005 r. powołano w NUKAT Zespół Konsultacyjny jhp KABA, który z ramienia BJ czynnie reprezentują - uczestnicząc w spotkaniach zespołu, liście dyskusyjnej, opiniując zaproponowane przez Centrum zmiany - D. Patkaniowska i A. Pawica. Do dyskusji nad proponowanymi przez Zespół Konsultacyjny zmianami w jhp KABA włączyli się - pisząc odpowiednie opinie na temat proponowanych modyfikacji - także inni pracownicy OOP ZN (A. Chojko, M. Antecki, B. Majchrowska, A. Partyka).
W pracach powołanego w 2005 r. w Centrum NUKAT Zespołu ds. Tematów Formalnych uczestniczy D. Patkaniowska.

Już na początku powstawania języka KABA, w 1993 r. Biblioteka Jagiellońska była organizatorem konferencji Język haseł przedmiotowych w formie kartoteki wzorcowej. Stan prac w polskich bibliotekach uniwersyteckich eksploatujących oprogramowanie VTLS. Materiały z konferencji zostały opublikowane w 1994 r. książce Kartoteka wzorcowa języka KABA. Cz. I Nazwy własne pod red. Jadwigi Woźniak.
Na konferencji z ramienia BJ referat na temat nazw korporatywnych w jhp KABA wygłosiła Z. Steczowicz-Sajdera, natomiast pierwsze próby zastosowania jhp KABA w katalogowaniu przedmiotowym książek w BJ przedstawiły D. Patkaniowska i M. Wawak. Listę określników chronologicznych stosowanych po dokumentach z historii Polski przygotował A. Sowa. W czerwcu 2002 r. odbyły się w Bibliotece Jagiellońskiej trzydniowe warsztaty 2. stopnia dotyczące opracowywania przedmiotowego dokumentów z dziedziny językoznawstwa i literatury, które zgromadziły ponad 80 bibliotekarzy z całej Polski. W czasie konferencji wykłady wygłosili: T. Głowacka (BUW), B. Majchrowska (BJ), D. Patkaniowska (BJ), G. Wilczyńska (Biblioteka KUL). Zajęcia praktyczne odbywały się w trzech grupach i były prowadzone przez pracowników BJ (A. Bober, B. Majchrowska, D. Patkaniowska). Materiały z konferencji zostały opublikowane na łamach Biuletynu Biblioteki Jagiellońskiej R. LII nr 1/2.
Pracownicy BJ (D. Antosiak, A. Bober, A. Chojko, I. Faiks, B. Majchrowska, M. Baś, B. Migdałek, A. Partyka, D. Patkaniowska, A. Partyka, A. Pawica, Z. Steczowicz-Sajdera, M. Wawak, G. Zamorska) uczestniczyli też w konferencjach i warsztatach poświęconych językowi KABA, organizowanych - obok wspomnianych wyżej w Krakowie - w Warszawie (w BUW i BN), Sopocie, Lublinie, Gdańsku, Wrocławiu, (obecnie) w Kazimierzu Dolnym i in.
Między innymi Z. Steczowicz-Sajdera wygłosiła referat Nazwa korporatywna w funkcji hasła w jhp KABA na konferencji Jhp KABA. Stan obecny i perspektywy rozwoju zorganizowanej w Sopocie w 1997 r. oraz referat Nazwy osobowe i korporatywne jako typy haseł języka KABA na konferencji zorganizowanej we wrześniu 1998 r. w Lublinie dla bibliotekarzy bibliotek kościelnych. Na konferencji Wykorzystanie języka haseł przedmiotowych KABA w katalogach bibliotek naukowych zorganizowanej w Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego Z. Steczowicz-Sajdera wygłosiła referat Organizacja pracy w Bibliotece Jagiellońskiej w zakresie uzupełniania brakujących haseł oraz dwa komunikaty: Statystyka brakujących terminów przy klasyfikowaniu piśmiennictwa oraz Współpraca z bibliotekami instytutowymi UJ. We wrześniu 2002 r. na międzynarodowej konferencji Języki informacyjno-wyszukiwawcze. Tradycja, stan obecny, perspektywy rozwoju zorganizowanej przez Bibliotekę KUL w Lublinie M. Baś wygłosiła referat Literatura z zakresu filozofii w katalogach rzeczowych BJ, natomiast D. Patkaniowska - referat Tematy z zakresu filologii z jhp KABA i języku haseł przedmiotowych BN. Było to opracowanie porównawcze obu języków informacyjno-wyszukiwawczych. Materiały z konferencji zostały opublikowane. W grudniu 2004 r. na konferencji zorganizowanej przez Centrum NUKAT w Warszawie uczestniczyły: A. Pawica, D. Patkaniowska i Z. Steczowicz-Sajdera. D. Patkaniowska wygłosiła referat Słownictwo języka KABA - historia, zmiany, perspektywy (na przykładzie słownictwa z zakresu filologii) , natomiast A. Pawica (wraz z M. Mydel z Oddziału Opracowania Bibliograficznego BJ) wystąpiła ze wspomnianym wyżej referatem Opracowanie zbiorów BJ a współpraca z NUKAT: bilans dwóch lat. Z. Steczowicz-Sajdera zbierała głos w dyskusji na temat przyszłości języka KABA.
Informacja o języku KABA i opracowaniu przedmiotowym w tym języku w Bibliotece Jagiellońskiej pojawiła się także w referatach D. Patkaniowskiej na konferencjach Bibliotekarz w świecie wartości (Wrocław 2003) oraz Biblioteki naukowe w kulturze i cywilizacji (Poznań 2005).

Pracownicy OOP ZN brali udział w pracach nad podręcznikiem Katalogowanie w języku haseł przedmiotowych KABA przygotowywanym przez bibliotekarzy z bibliotek współpracujących w NUKAT pod redakcją prof. Jadwigi Woźniak-Kasperek. A. Bober i D. Patkaniowska są autorkami wydanego w grudniu 2005 r. podręcznika Opis przedmiotowy dokumentów z dziedziny literatury (seria Formaty Kartoteki nr 14). Na etapie przygotowania do druku jest podręcznik B. Majchrowskiej Opracowanie przedmiotowe dokumentów z zakresu językoznawstwa i języków. B. Majchrowska opracowała także listę określników po językach.
Pracownicy OOP ZN (M. Baś, A. Pawica, D. Patkaniowska, Z. Steczowicz-Sajderowa) są autorami artykułów na temat języka KABA opublikowanych na łamach czasopism: Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej, Zagadnienia Informacji Naukowej, Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne i in. Prawie wszyscy pracownicy Oddziału opracowywali przedmiotowo w jhp KABA dokumenty elektroniczne do Polskiej Biblioteki Internetowej, ogółem opracowano ok. 3800 dokumentów (2005).

OOP ZN przeprowadzał szkolenia bibliotekarzy w zakresie katalogowania przedmiotowego w jhp KABA i tworzenia kartotek wzorcowych: szkolenia bibliotekarzy z bibliotek instytutowych i zakładowych UJ. Jednak bibliotekarze ci, ze względu na brak odpowiedniego sprzętu (mikrofisze i podręcznik RAMEAU), tworzyli nowe hasła wzorcowe w ograniczonym zakresie. W OOP ZN przeprowadzano również szkolenia wewnętrzne pracowników z BJ, m.in. szkolenia bibliotekarzy z Oddziału Czasopism, w którym opracowuje się kompleksowo (również przedmiotowo - w jhp KABA) czasopisma.
W Oddziale odbywali również staże bibliotekarze z bibliotek krakowskich i polskich, m.in. w ramach utworzonego w 1994 r. konsorcjum Krakowskiego Zespołu Bibliotecznego przeprowadzono szkolenia bibliotekarzy dotyczące katalogowania przedmiotowego i tworzenia języka KABA (Biblioteka PAN, Biblioteka Wyższej Szkoły Teatralnej i in.). Na stażu w BJ przebywali bibliotekarze z bibliotek akademickich z Kielc, Torunia i in.

Pracownicy OOP ZN udzielali także nieustannych konsultacji w zakresie opracowania przedmiotowego pracownikom bibliotek instytutowych i zakładowych UJ, a także bibliotekarzom innych bibliotek z Krakowa i Polski. Z. Steczowicz-Sajdera opracowała uwagi do projektu zasad tworzenia haseł wzorcowych typu „nazwa korporatywna” (1997). Wielokrotnie też przygotowywała wykłady i komunikaty na temat tworzenia haseł wzorcowych, zwłaszcza haseł korporatywnych, stosowania określników chronologicznych i in. w ramach warsztatów jhp KABA organizowanych w BUW w Warszawie, Krakowie, Lublinie. Z. Steczowicz-Sajdera, A. Chojko, M. Baś przez kilka lat prowadziły zajęcia ze studentami bibliotekoznawstwa dotyczące klasyfikacji rzeczowej, opracowania rzeczowego dokumentów i jhp KABA w Instytucie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UJ (studia dzienne i podyplomowe). D. Patkaniowska w kwietniu 2006 r. prowadziła szkolenie podstawowe w zakresie opracowania przedmiotowego dokumentów z dziedziny literatury oraz językoznawstwa i języków w Centrum NUKAT w Warszawie. Wszyscy pracownicy Oddziału szkolili bibliotekarzy w zakresie opracowania przedmiotowego dokumentów, tworzenia kartoteki wzorcowej i słownictwa języka KABA oraz wyszukiwania dokumentów w jhp KABA.

A. Pawica i M. Baś (obecnie pracownik Oddziału Informacji Naukowej i Katalogów) opracowały instrukcję wyszukiwania w języku KABA przeznaczoną dla czytelników BJ. Instrukcja została już wydrukowana; planuje się także umieszczenie jej na stronie internetowej BJ. W ramach rezerwowych dyżurów w czytelniach, a zwłaszcza na sobotnich dyżurach w Oddziale Katalogów pracownicy OOP ZN informują czytelników w zakresie stosowania jhp KABA, jego słownictwa, gramatyki, specyfiki tego języka. Na co dzień funkcję tę pełnią pracownicy Oddziału Informacji Naukowej i Katalogów.
Od dwóch lat w BJ prowadzi się wykłady z cyklu Ars Querendi - Wyszukiwanie informacji w Bibliotece Jagiellońskiej - narzędzia i strategie prowadzone przez pracowników Oddziału Informacji Naukowej i Katalogów; planuje się także dołączenie do nich - od października br. - wykładów na temat specyfiki jhp KABA i wyszukiwania w tym języku prowadzonych przez pracowników OOP ZN. Jesteśmy na etapie przygotowywania tego projektu.

Myślę, że zebrane przeze mnie informacje na temat historii jhp KABA w Bibliotece Jagiellońskiej wpisują się w te założenia: pokazują zasługi naszej biblioteki i jej wkład w prekursorskie w polskim bibliotekarstwie dzieło tworzenia języka KABA, zaś w perspektywie dalszego rozwoju języka KABA nasza, łącząca tradycję i nowoczesność, książnica także znajdzie znaczące miejsce.

            

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2006 EBIB

            Język haseł przedmiotowych KABA w Bibliotece Jagiellońskiej: tworzenie, stosowanie, wykorzystanie / Danuta Patkaniowska // W: Opracowanie przedmiotowe dokumentów z zakresu nauk ścisłych: matematyczno-przyrodniczych i technicznych. Język haseł przedmiotowych KABA: teoria, praktyka, przyszłość. Kazimierz Dolny, 20-22 września 2006 roku. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2006. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 15). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/kaba/patkaniowska.php