Opracowanie przedmiotowe dokumentów
z zakresu nauk ścisłych: matematyczno-przyrodniczych i technicznych.
Język haseł przedmiotowych KABA:
teoria, praktyka, przyszłość
Kazimierz Dolny, 20-22 września 2006

Poprzedni - Spis treści - Następny

            

Maria Burchard

Centrum NUKAT Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie

m.burchard@uw.edu.pl

Języki informacyjno-wyszukiwawcze w katalogu centralnym NUKAT
Subject indexing languages in NUKAT union catalog of Polish research libraries

Słowa kluczowe

Współkatalogowanie, kartoteka haseł wzorcowych (khw), kontrola rekordów, słownictwo języka haseł przedmiotowych (jhp), procedury, numery kontrolne

Keywords

Shared cataloging, authority file, supervision of the records, vocabularies of subject headings, procedures; control numbers

Abstrakt

W katalogu centralnym współistnieją trzy języki informacyjno-wyszukiwawcze: jhp KABA, JHP BN i MeSH. Skąd się wzięło takie rozwiązanie? Kto odpowiada za prowadzenie poszczególnych zbiorów słownictwa? Różnice w procedurach tworzenia i stosowania rekordów słownictwa tych języków w NUKAT. Jak takie rozwiązanie służy użytkownikom?

Abstract

Subject indexing in NUKAT union catalog of Polish research libraries is supported with three subject heading systems: KABA Subject Headings (JHP KABA), National Library of Poland Subject Headings (JHP BN) and Polish version of Medical Subject Headings (MeSH). What are the origins of this situation? Who is responsible for the vocabularies of those three languages? What are the differences in NUKAT procedures regarding the development and use of vocabulary records of all languages mentioned? What does this solution mean to the users of the union catalog?

 
 
 

Ustalenia na etapie projektowania katalogu NUKAT

Koncepcję katalogu centralnego NUKAT opracowano w 1998 r. Określała ona m.in. jego zawartość, tryb współpracy bibliotek, organizację i koordynację współkatalogowania, tryb kontroli rekordów, stosowanie narzędzi informacyjno-wyszukiwawczych. Była wynikiem zespołowych prac nad przygotowaniem projektu narodowego, uniwersalnego katalogu centralnego w Polsce. W pracach tych uczestniczyli przedstawiciele Biblioteki Narodowej, porozumienia bibliotek stosujących i wdrażających VTLS oraz Porozumienia „Biblioteka z Horyzontem”. Wyłoniony z tego grona Zespół Koordynacyjny miał za zadanie opracowanie koncepcji katalogu centralnego oraz czuwanie nad całością prac projektowych realizowanych w pięciu podzespołach roboczych. Powołano je do przygotowania zagadnień szczegółowych koncepcji. Jednym z nich był Podzespół ds. Opracowania Rzeczowego utworzony w celu wypracowania zasad stosowania języków informacyjno-wyszukiwawczych (jiw) w katalogu centralnym[1].

Rozpoczęcie zespołowej pracy nad projektem katalogu centralnego wynikało z faktu, że pojawiła się realna szansa na sfinansowanie inwestycji przez Fundację A. W. Mellona. Nastąpiło to, niestety, dopiero w chwili, gdy wiele polskich bibliotek, szczególnie akademickich, już realizowało budowanie własnych lokalnych katalogów komputerowych, część z nich uczestniczyła w zainicjowanej i prowadzonej przez Bibliotekę Uniwersytecką w Warszawie współpracy wspomagającej katalogowanie. Już istniały zatem liczne bazy katalogowe z dublującymi się opisami, istniały także bazy katalogowe zawierające niespójne hasła utworzone poza istniejącą już od sześciu lat Centralną Kartoteką Haseł Wzorcowych (CKHW), a także wykorzystujące różne - często lokalne - jiw. Ta odwrócona w stosunku do rozwiązań modelowych (katalogi lokalne powinny być pochodną katalogu centralnego) chronologia zdarzeń oraz świadomość, że podobna szansa na utworzenie w Polsce drugiego katalogu centralnego skierowanego do innego odbiorcy raczej się już nie powtórzy, nakładała na Zespół Koordynacyjny nierealny wręcz obowiązek zaprojektowania katalogu, który pogodzi potrzeby bibliotek naukowych i publicznych, uniwersalnych i specjalnych, obniży koszty katalogowania, jednocześnie podnosząc i wyrównując jego jakość, oraz ułatwi poszukiwanie dokumentów i informację o ich przechowywaniu w skali kraju[2]. Było to powodem zaprojektowania pewnych kompromisowych rozwiązań, które następnie zastosowano w katalogu centralnym NUKAT. Szczególnie ostro problemy te wystąpiły w opracowaniu rzeczowym zaprojektowanym do zastosowania w katalogu NUKAT, co było konsekwencją różnych rozwiązań indywidualnych w zakresie opracowania rzeczowego, stosowanych w katalogach poszczególnych bibliotek. Problemy te usiłował rozwiązać Podzespół ds. Opracowania Rzeczowego, który przygotowywał zasady stosowania jiw w NUKAT. Jak podaje przewodniczący tego Podzespołu, A. Padziński, z analizy sytuacji w zainteresowanych współuczestniczeniem we współpracy z NUKAT bibliotekach wynikało wówczas, że należy brać pod uwagę możliwość stosowania w katalogu centralnym następujących jiw[3]:

  • język haseł przedmiotowych KABA,
  • język haseł przedmiotowych Biblioteki Narodowej (jhp BN),
  • UKD,
  • Klasyfikacja Biblioteki Kongresu,
  • Jiw MeSH - na potrzeby bibliotek medycznych.

Ustalenie to miało istotny wpływ na sformułowanie wymagań postawionych producentowi wybranego dla NUKAT systemu bibliotecznego, a obsługa trzech jiw była jednym z warunków zapisanych w umowie na jego zakup. W efekcie wybrane wówczas i stosowane w katalogu NUKAT oprogramowanie Virtua przygotowane jest do obsługi wielu - więcej niż trzech - języków. Indeksowanie symboli UKD i symboli Biblioteki Kongresu jest standardowo przewidziane w formacie MARC 21 i obsługiwane przez systemy oparte na tym standardzie zapisu danych.

Zespół ds. Opracowania Rzeczowego w NUKAT opracował również podstawowe założenia trybu wprowadzania do katalogu charakterystyk wyszukiwawczych z uwzględnieniem ogólnej rygorystycznie przestrzeganej w NUKAT zasady polegającej na stosowaniu w rekordach bibliograficznych wyłącznie haseł, dla których istnieją gotowe rekordy w khw NUKAT. Aby nie spowalniać tempa katalogowania, dopuszczono wprowadzanie do NUKAT rekordów bibliograficznych bez opracowania rzeczowego i dodawanie do nich we właściwych polach odpowiednich haseł w trybie modyfikowania tych rekordów bibliograficznych. Dopuszczono ponadto dodawanie do rekordu bibliograficznego haseł przedmiotowych przez bibliotekę inną niż przygotowującą rekord bibliograficzny oraz, z pewnym ograniczeniem, poszerzanie istniejącej już charakterystyki przedmiotowej w rekordzie bibliograficznym NUKAT o nowe hasła, przez bibliotekę, która zamierza go skopiować do swojego katalogu, a konieczność taka wynika z potrzeb jej katalogu lokalnego.

Ogólna przyjęta w katalogu NUKAT zasada kontroli stosowanych w rekordach bibliograficznych haseł spowodowała konieczność objęcia kontrolą także rekordów haseł przedmiotowych rozwiniętych (hpr), które tworzone z objętych kontrolą terminów języka, same do języka nie wchodzą. Kolejną decyzją dotyczącą khw mającą wpływ na tryb postępowania w obsłudze języków informacyjno-wyszukiwawczych stosowanych w katalogu NUKAT było przyjęcie słusznej skądinąd zasady, że hasła przedmiotowe, osobowe, korporatywne, tytuły ujednolicone i hasła złożone z hasła osobowego lub korporatywnego i tytułu będą zgodne z odpowiednimi hasłami z kartoteki haseł wzorcowych opisu bibliograficznego, określanymi potocznie jako hasła formalne. Praca nad przygotowaniem do zastosowania w katalogu NUKAT poszczególnych jiw została delegowana na odpowiednie grupy robocze składające się ze specjalistów z ośrodków odpowiedzialnych za rozwój wybranych jiw.

Jhp KABA

W 2002 r., gdy zapoczątkowano współkatalogowanie w katalogu NUKAT, gotowy do zastosowania był jedynie najpowszechniej stosowany w bibliotekach akademickich język haseł przedmiotowych KABA. Jego słownictwo od dziewięciu lat stanowiło podzbiór CKHW, która w całości weszła do katalogu centralnego jako zapewniający spójność danych w NUKAT zbiór rekordów haseł. Rok wcześniej, w ramach przygotowywania do uruchomienia katalogu NUKAT, zapoczątkowano trwającą kilka miesięcy akcję scalania w CKHW rekordów rozwiniętych haseł przedmiotowych z katalogów lokalnych, w których dotychczas były one tworzone. Scalanie było połączone z kontrolą poprawności i nadaniem numeru kontrolnego poszczególnym rekordom, które pobrane z danej biblioteki w pliku wracały do jej bazy jako kopie rekordów macierzystych pozostających w CKHW, „zagrywając” w bazie lokalnej swoje pierwowzory bez numerów. Biblioteka zyskiwała prawidłowe powiązanie tych rekordów z CKHW i dostęp do gotowych rekordów przygotowanych i w podobny sposób pozyskanych z innych bibliotek. Kłopotliwym efektem ubocznym akcji scalania haseł przedmiotowych rozwiniętych (hpr) była pula rekordów, które jako niepoprawne lub zdublowane (wcześniej przejęte do CKHW z innego katalogu) wymagały indywidualnego rozpatrzenia i ręcznej interwencji. Należy bowiem pamiętać, że przejmowane do CKHW rekordy rozwiniętych haseł przedmiotowych były zastosowane, często wielokrotnie, w rekordach bibliograficznych katalogów lokalnych. Zmiany w hasłach wymagały ręcznego odtwarzania powiązań. Powiązania rekordów hpr z rekordami bibliograficznymi, w których je zastosowano, automatycznie odtwarzały się jedynie w przypadkach zachowania identyczności zapisu haseł ujednoliconych.

Innym procesem zapoczątkowanym w języku haseł przedmiotowych KABA jeszcze pod koniec lat 90. była tzw. integracja kartotek polegająca na ujednolicaniu haseł przedmiotowych i haseł opisu bibliograficznego odnoszących się do tej samej osoby, ciała zbiorowego, tytułu ujednoliconego lub hasła typu: nazwa, tytuł. Największe rozbieżności w zasadach tworzenia oraz wyboru formy ujednoliconej dotyczyły rekordów haseł korporatywnych. Ich integracja wymusiła zmianę zasad tworzenia i stosowania tych rekordów w jhp KABA. Uzgadnianie postaci tzw. rekordów khw formalnych z podzbioru rekordów haseł wzorcowych opisu bibliograficznego z ich odpowiednikami w podzbiorze rekordów haseł wzorcowych języka KABA jest kontynuowane. W zapowiedziach rozwoju oprogramowania VIRTUA - całkiem już nieodległych, sygnalizowane jest rozwiązanie polegające na możliwości zastosowania rekordu hasła opisu bibliograficznego jako rekordu hasła przedmiotowego lub zastosowanie hasła formalnego jako elementu składni hasła przedmiotowego rozwiniętego. Zwolni to bibliotekarzy z konieczności wprowadzania tych rekordów najpierw do podzbioru haseł formalnych, a następnie tworzenia ich kopii w podzbiorze rekordów jhp KABA. Pozwoli także w przyszłości usunąć istniejące już w nim kopie. Przygotowania do wykorzystania tej właściwości oprogramowania wymaga precyzyjnego zdefiniowania zakresu terminów, także dla osób, instytucji, imprez, tytułów, które będą występowały wyłącznie w jhp KABA i ich odpowiedniego oznaczania w formacie. Rozwiązanie to przyniesie korzyści użytkownikom, dla których mogło być wcześniej niezrozumiałe, dlaczego np. ta sama instytucja w dwóch indeksach tego samego katalogu występuje pod różnymi nazwami.

Ośrodek Języka i Kartoteki Wzorcowej KABA w Centrum NUKAT ma za sobą już ponad cztery lata obsługi języka w katalogu NUKAT, koordynacji jego budowania oraz kontroli poprawności budowania haseł przedmiotowych rozwiniętych i wglądu w wykorzystanie języka w opisie przedmiotowym dokumentów. W tym czteroleciu niejednokrotnie weryfikowano ustalenia poczynione na etapie projektowania katalogu centralnego, a doświadczenia zdobywane rok po roku prowadziły zazwyczaj do upraszczania procedur kontroli i obsługi języka przez Centrum NUKAT. Zlikwidowano np. bazę ProKABA, która dawniej, jeszcze w CKHW, zastępowała obszar roboczy, ułatwiając zgłaszanie propozycji rekordów dla nowych terminów języka i kontrolę nad nimi. Przeniesiona do NUKAT była utrzymywana w specjalnej bazie copy cataloging i wykorzystywana do 2005 r. Obecnie procedura zgłaszania, opracowania i kontroli propozycji terminów jhp KABA realizowana jest w obszarze roboczym (buforze) katalogu NUKAT, a bibliotekarze i administratorzy mają do dyspozycji narzędzia umożliwiające jego przeszukiwanie, m.in. dostęp do informacji o rekordach będących w opracowaniu, co jest podstawą oszczędnej i racjonalnej współpracy bibliotek nad słownictwem jhp KABA. W przygotowaniu jest narzędzie umożliwiające przeglądanie i dostęp do słownictwa jhp KABA z pominięciem hpr.

Coraz wyraźniej postrzegana jest też w Centrum granica pomiędzy zadaniami i odpowiedzialnością bibliotekarzy katalogujących, a możliwościami i obszarem działania ośrodka kontrolującego. Od pewnego czasu zespół ten nie wypowiada się już na temat poprawności zastosowania haseł przedmiotowych w opisie dokumentu, włącza się tylko w kwestie sporne, kiedy rozbieżność opinii na temat treści dokumentu i wyboru odpowiedniego hasła przedłuża zakończenie prac nad odpowiednim rekordem bibliograficznym.

Tryb współkatalogowania, stosowane procedury tworzenia, uzupełniania i modyfikacji haseł przedmiotowych wykorzystanych w rekordach bibliograficznych przyczyniają się do upowszechnienia wykorzystania języka w katalogach lokalnych bibliotek kopiujących rekordy z NUKAT. Zasada automatycznej weryfikacji rekordów w katalogach lokalnych, jako następstwo modyfikacji w katalogu centralnym, przyczynia się do oszczędności pracy, stałego wzrostu nasycenia oraz poprawności opracowania przedmiotowego w katalogach lokalnych, pochodnych katalogu centralnego NUKAT. Nowe biblioteki wiele kopiujące stają się biernymi użytkownikami języka KABA i dopiero po pewnym okresie takiego wykorzystywania języka zgłaszają potrzebę szkolenia w zakresie stosowania języka, a czasami także jego współtworzenia.

Klasyfikacja Biblioteki Kongresu i UKD

Uzgodnione w projekcie katalogu NUKAT zastosowanie w nim Klasyfikacji Biblioteki Kongresu (KBK) nie nastręczało żadnych trudności technicznych. W 1998 r. jej wykorzystaniem w swoim katalogu zainteresowana była jedynie Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie. Symbol KBK zapisany w polu 050 rekordu bibliograficznego formatu MARC miał zapewnione prawidłowe indeksowanie przez system. Do katalogu centralnego NUKAT wprowadzany był jedynie w początkowym okresie współkatalogowania jako uzupełnienie dodawane do rekordu bibliograficznego w trybie jego modyfikacji przed skopiowaniem do katalogu lokalnego BUW. Powodem zaniechania wprowadzania tego symbolu do rekordów bibliograficznych w katalogu centralnym był fakt niemożliwości wykorzystania symbolu KBK bez modyfikacji w innej bibliotece. Obecnie Biblioteki wykorzystujące lub planujące wykorzystać ten symbol jako sygnaturę do ustawiania zbiorów w wolnym dostępie wprowadzają symbole KBK do rekordów bibliograficznych po ich skopiowaniu z NUKAT do swoich katalogów lokalnych.

Zainteresowanie stosowaniem w katalogu centralnym klasyfikacji UKD przejawiały biblioteki uczelni technicznych i Biblioteka Narodowa. Jednak stosowanie tego symbolu w katalogu centralnym miałoby sens jedynie w przypadku ustalenia takiej jego postaci, która mogłaby być z pożytkiem zastosowana we wszystkich zainteresowanych bibliotekach. Reguły takie nigdy nie zostały opracowane, a grupa robocza ds. UKD powołana na etapie opracowywania koncepcji katalogu nigdy nie rozpoczęła pracy[4]. Problem stosowania i obsługi symbolu wrócił w momencie przystąpienia do współkatalogowania Biblioteki Narodowej. Pojawia się w rekordach przez nią opracowanych, jest poprawnie indeksowany, ale ponieważ dotyczy niewielkiej (niespełna 1%) liczby rekordów, jego wartość jako narzędzia wyszukiwawczego w katalogu NUKAT jest raczej drugorzędna. Ze względu na nikłe zainteresowanie jego stosowaniem w bibliotekach akademickich, stanowiących główny trzon bibliotek katalogujących w NUKAT, raczej nie da się osiągnąć sytuacji, w której zainteresowane biblioteki mogłyby liczyć na znalezienie gotowego do pobrania i zastosowania w swoim katalogu symbolu UKD z NUKAT.

Jhp BN

Biblioteka Narodowa jako współprojektant katalogu centralnego od początku deklarowała uczestniczenie w budowaniu katalogu NUKAT. Jej realne przystąpienie do współpracy w połowie 2005 r. poprzedziły uzgodnienia dotyczące stosowania formatu MARC 21 w rekordach bibliograficznych i rekordach khw, doprecyzowania zasad katalogowania, ale przede wszystkim uzgodnienie zasad przejęcia, a następnie udostępniania słownictwa jhp BN w katalogu NUKAT oraz procedur związanych z jego budowaniem i kontrolą. Jeszcze w 2002 r. Anna Paluszkiewicz z Centrum NUKAT przedstawiła Bibliotece Narodowej trzy możliwe warianty obsługi rekordów słownictwa jhp BN w NUKAT.

W CKHW NUKAT tworzy się podzbiór główny zawierający rekordy słownictwa jhp BN zaopatrzone w nadane jednorazowo numery kontrolne. W bazie BN znajduje się bieżąco aktualizowana kopia tego zbioru. Wszelkie prace związane z zarządzaniem tym zbiorem rekordów prowadzą administratorzy Biblioteki Narodowej w bazie CKHW NUKAT. Tu także wprowadza się rekordy nowe, modyfikuje istniejące i usuwa zbędne. Centrum NUKAT przygotowuje każdego dnia pliki będące podstawą aktualizowania i utrzymywania zgodności kopii bazy słownictwa w BN ze zbiorem podstawowym w NUKAT.
W BN jest główny zbiór słownictwa jhp BN i tam jest ono rozbudowywane przez uprawnionych użytkowników oraz weryfikowane przez administratorów BN. W CKHW NUKAT znajduje się kopia zbioru słownictwa BN aktualizowana na bieżąco przez odpowiednie narzędzia przygotowane przez BN. Podzbiór słownictwa jhp BN w NUKAT służy do wprowadzania odpowiednich tematów w polach 6XX rekordów bibliograficznych przez biblioteki stosujące ten język. Zbiór rekordów słownictwa jhp BN jest utrzymywany i rozbudowywany w bazie BN, do katalogu NUKAT przekazywane są tylko te rekordy, które są potrzebne do wykorzystania w rekordzie bibliograficznym bądź bezpośrednio jako tematy, bądź też jako elementy składowe wprowadzanych do pól 6XX haseł przedmiotowych rozwiniętych. Odpowiednie rekordy są zamawiane przez zainteresowanego ich wykorzystaniem bibliotekarza i przekazywane przez BN do NUKAT. Zgodnie z tym wariantem do katalogu NUKAT wchodzą wyłącznie rekordy słownictwa i rekordy hpr zastosowane w opisie przedmiotowym w rekordach bibliograficznych.

W końcu 2003 r. Biblioteka Narodowa zadeklarowała przyjęcie wariantu 1 jako podstawy obsługi języka jhp BN w katalogu NUKAT i rozpoczęła przygotowania do operacji przekazania słownictwa. W międzyczasie w BN, poprzez wygenerowanie z rekordów bibliograficznych zastosowanych w nich haseł przedmiotowych rozwiniętych, utworzono zbiór rekordów takich haseł i dołączono do zbioru rekordów słownictwa. Operacja ta była konieczna ze względu na obowiązującą w NUKAT zasadę, że wszystkie zastosowane w rekordach bibliograficznych hasła muszą mieć odpowiednie rekordy w CKHW NUKAT. Pracochłonny proces prowadzonej przez BN weryfikacji tych haseł trwał ponad rok i ostatecznie 20 czerwca 2005 r. około 70-tysięczny zbiór zawierający rekordy słownictwa jhp BN oraz rekordy rozwiniętych haseł przedmiotowych, po nadaniu przez administratora NUKAT numerów kontrolnych, został ulokowany w bazie NUKAT, a następnie jego kopia zwrócona do BN, z zamiarem zgrania przechowywanego tam identycznego zbioru haseł, ale bez numerów kontrolnych w rekordach. Załadowanie słownictwa BN do bazy CKHW NUKAT otworzyło drogę do wprowadzania on-line odpowiednich haseł do rekordów bibliograficznych przez biblioteki stosujące język jhp BN w swoich katalogach. Na razie obok pracowników BN uprawnienia do samodzielnego tworzenia rekordów słownictwa i rekordów hpr jhp BN mają tylko wybrani pracownicy Biblioteki Publicznej Miasta St. Warszawy. Z inicjatywy tej biblioteki rozpoczęto w ostatnim okresie wprowadzanie do słownictwa jhp BN słownictwa opracowywanego przez lata lokalnie w Bibliotece Publicznej za przyzwoleniem BN. Nie chce ona zrezygnować ze słownictwa przygotowanego na swoje potrzeby, ale aby mogła je zastosować do opracowania przedmiotowego w NUKAT i skopiować do swojego katalogu, rekordy dla tych terminów muszą znaleźć się w podzbiorze jhp BN CKHW NUKAT. W pierwszym etapie są one kontrolowane i weryfikowane przez administratorów jhp BN. Następnie jednorazowo w pliku zostaną załadowane do CKHW NUKAT, a wszystkie operacje wykonywane w chwili przejęcia słownictwa BN, w odniesieniu do tej grupy rekordów, muszą zostać powtórzone. Należy się spodziewać, że podobne sytuacje będą się w przyszłości powtarzać, ponieważ lokalne rozbudowywanie pewnego obszaru słownictwa jhp BN praktykowane jest w niektórych bibliotekach o specjalnym profilu. Przyłączanie się takich bibliotek do współkatalogowania w NUKAT zawsze będzie wymagało wcześniejszego uzgodnienia słownictwa stosowanego lokalnie i oficjalnego prezentowanego w CKHW NUKAT i w bazie BN.

Generalnie Biblioteka Narodowa nie jest zadowolona z obowiązujących w CKHW NUKAT procedur obsługi zbioru khw. Zgłasza różne propozycje zmian relacji pomiędzy podzbiorem jhp BN w CKHW NUKAT, a jego kopią we własnej bazie i w trybie obsługi tego zbioru. Centrum NUKAT nie może dać przyzwolenia na zmianę trybu obsługi słownictwa w CKHW NUKAT. Jest on uwarunkowany właściwościami obsługującego NUKAT systemu VIRTUA, w którym istotny akcent położony jest na prawidłową automatyczną obsługę relacji pomiędzy rekordami khw oraz pomiędzy rekordami khw i bibliograficznymi. Zmiana procedur w pracy nad słownictwem może nastąpić jedynie w przypadku zastosowania innego trybu udostępniania i obsługi słownictwa jhp BN w NUKAT (drugiego lub trzeciego z proponowanych BN na etapie przygotowań do współpracy). Takie rozstrzygnięcie jest przez obie strony rozważane i będzie jeszcze przedmiotem rozmów oraz ewentualnie aneksowania umowy o współpracy BN i NUKAT.

Ogólnie procedury obsługi rekordów języka jhp BN w NUKAT są podobne do stosowanych w obsłudze jhp KABA, ale odpowiedzialność za jego rozwój i administrowanie podzbiorem rekordów słownictwa jhp BN w NUKAT pozostaje w gestii BN. Centrum NUKAT zajmuje się obsługą informatyczną tej podbazy, nadzoruje stosowanie uzgodnionych procedur pracy w obszarze roboczym NUKAT i sygnalizuje administratorom BN zgłaszane przez system błędy wykrywane podczas codziennej, automatycznej kontroli rekordów przed ich wprowadzeniem do bazy głównej katalogu. Od czasu udostępnienia jhp BN w bazie NUKAT w czerwcu ubiegłego roku liczba rekordów słownictwa wzrosła o niecałe 70 000 rekordów, a haseł przedmiotowych rozwiniętych o niecałe 10 000[5]. Tematy w jhp BN występują w 10 570 rekordach bibliograficznych NUKAT, co stanowi 1,49% ich ogólnej liczby. Uprawnienia do opracowywania nowych rekordów jhp BN i stosowania gotowych w rekordach bibliograficznych obok pracowników BN mają wyłącznie pracownicy Biblioteki Publicznej Miasta St. Warszawy. Aby zrealizować założenia zapisane w projekcie katalogu centralnego dotyczące spójności CKHW NUKAT, Biblioteka Narodowa powinna rozważyć przeprowadzenie integracji grupy haseł osobowych, korporatywnych i tytułowych występujących w języku i uzgodnić je z właściwymi rekordami występującymi w podzbiorze haseł opisu bibliograficznego.

MeSH

W grupie bibliotek realizujących współkatalogowanie w NUKAT są trzy biblioteki uczelni medycznych. Do zastosowania MeSH w katalogu NUKAT konsekwentnie dążyła Biblioteka Collegium Medicum UJ uczestnicząca we współkatalogowaniu od początku utworzenia NUKAT. Zrealizowano to pod koniec 2005 r. Prace poprzedzające zastosowanie w MeSH w katalogu NUKAT trwały od początku 2003 r., kiedy to odbyło się spotkanie przedstawicieli Biblioteki Akademii Medycznej w Poznaniu - właściciela bazy, informatyka firmy prowadzącej jej obsługę informatyczną, przedstawicieli Biblioteki Jagiellońskiej i Collegium Medicum oraz Centrum NUKAT. Uzgodniono wówczas tryb udostępniania słownictwa MeSH w bazie NUKAT i procedurę wprowadzania rekordów oraz stosowania haseł w rekordach NUKAT. Zdecydowano, że prowadzenie bazy MeSH i jej bieżąca obsługa będzie jak dotąd realizowana przez firmę informatyczną, która we współpracy z bibliotekarzami i informatykami przede wszystkim Biblioteki Collegium Medicum i Biblioteki Jagiellońskiej oraz Centrum NUKAT zajmie się przygotowaniem rekordów słownictwa MeSH do zastosowania w NUKAT i ustaleniem oraz przetestowaniem wszystkich procedur związanych z ich ładowaniem do bazy CKHW NUKAT. Biblioteki medyczne mając do wyboru - podobnie jak Biblioteka Narodowa - trzy możliwości udostępniania słownictwa MeSH w NUKAT, zdecydowały się na wariant 3, według którego do NUKAT wchodzą wyłącznie hasła potrzebne do zastosowania w rekordach hpr MeSH oraz te rekordy. Zainteresowany bibliotekarz zgłasza zamówienie na rekord do bazy głównej MeSH, z której jest on przekazywany do CKHW NUKAT po nadaniu numeru kontrolnego i struktury właściwej dla rekordu hasła wzorcowego zgodnego z MARC 21. Rekordy MeSH zastosowane w katalogu NUKAT są aktualizowane równolegle z bazą główną. Wszystkie prace związane z koordynacją i kontrolą zespołowego przekładu terminów angielskich na polskie prowadzone są wyłącznie w bazie głównej. Współpraca w zakresie wykorzystania MeSH w katalogu NUKAT przebiega bardzo sprawnie i zgodnie z przyjętymi procedurami. Po ponad półrocznym okresie stosowania MeSH w NUKAT w CKHW znajduje się 7108 rekordów słownictwa i rekordów hpr, a tematy utworzone w tym języku zastosowano w 2048 rekordach. Jest to głównie efekt pracy bibliotekarzy Collegium Medicum, inne biblioteki medyczne albo nie rozpoczęły jeszcze wspólkatalogowania, albo mają problemy innej natury, jak np. Biblioteka Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, która stosuje w swoim katalogu lokalnym oryginalne słownictwo MeSH w języku angielskim, a nie w przekładzie, jak to dzieje się w pozostałych bibliotekach. Innym zagadnieniem jest ujednolicenie stosowanych w katalogach lokalnych różnych wersji przekładu słownictwa, co jest pozostałością pracy nad spolszczeniem języka w różnych ośrodkach. Problemy te biblioteki medyczne muszą rozwiązać wewnętrznie. W przypadku tego języka nie występuje konieczność integracji haseł, ponieważ w razie potrzeby zastosowania hasła osobowego, korporatywnego lub tytułowego w hpr ich ujednolicone formy czerpane są z podzbioru rekordów haseł opisu bibliograficznego.

Podsumowanie

Stosowanie wielu języków informacyjno-wyszukiwawczych w katalogu centralnym NUKAT jest pracochłonne i kosztowne, ale wynika z prowadzenia w Polsce przez lata procesu komputeryzacji bibliotek w rozproszeniu, bez żadnej centralnej koordynacji i jest też efektem koniecznego kompromisu zastosowanego na etapie projektowania katalogu. Z punktu widzenia liczby bibliotek wykorzystujących określony język i związane z tym stosowanie haseł w rekordach bibliograficznych dominującym językiem w katalogu NUKAT jest jhp KABA. Pozostałe języki ze względu na ich, jak dotąd minimalne zastosowanie w rekordach bibliograficznych NUKAT, są mało użytecznymi narzędziami wyszukiwawczymi w katalogu NUKAT. Mała jest też liczba rekordów, w których zderza się charakterystyka przedmiotowa w więcej niż jednym języku. Ten stan w miarę upływu czasu powinien zmierzać w kierunku większej równowagi, co oczywiście zależy wyłącznie od liczby bibliotek uczestniczących w rozbudowywaniu i stosowaniu słownictwa określonego języka. W projekcie katalogu centralnego zadbano o to, aby możliwe było wyodrębnianie w oddzielnych indeksach terminów każdego z języków, zaś w przypadku wykorzystywania indeksu wspólnego - odpowiednie oznaczenie poszczególnych pozycji wskazujące na przynależność terminu do określonego języka. Wskazane jest na przyszłość, aby nowe prace nad nowymi terminami, np. określającymi formę i gatunek dokumentów, były prowadzone wspólnie przez wszystkie wiodące i zainteresowane tym ośrodki.

Z punktu widzenia czytelników istniejąca sytuacja, choć mało komfortowa, chyba im specjalnie nie przeszkadza i należy przypuszczać, że mało zastanawiają się, do jakiego języka zastosowany przez nich termin należy. Dla nich najważniejsza jest skuteczność docierania do pozycji na określony temat i tu na szczęście wszystkich godzi wyszukiwanie za pomocą słów kluczowych. Jest ono tym bardziej skuteczne, im bardziej sformalizowany jest obszar wyznaczony do wyszukiwania, a to gwarantują tematy zapisane w jiw.

Przypisy :

[1] PADZIŃSKI, A. Opracowanie przedmiotowe w NUKAT. Stan prac i zarys problematyki. Zagadnienia Informacji Naukowej 2000, nr 1, s. 4.

[2] DOBRZYŃSKA-LANKOSZ, E. Jak do tego doszło? Geneza katalogu NUKAT. Przegląd Biblioteczny 2004, nr 3-4, s. 112.

[3] PADZIŃSKI, A. Opracowanie…, s. 5-6.

[4] Tamże, s. 5.

[5] Według statystyk na 31 lipca w bazie NUKAT jest 401 415 rekordów słownictwa jhp BN i 83 768 rekordów hpr MeSH.

            

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2006 EBIB

            Języki informacyjno-wyszukiwawcze w katalogu centralnym NUKAT / Maria Burchard // W: Opracowanie przedmiotowe dokumentów z zakresu nauk ścisłych: matematyczno-przyrodniczych i technicznych. Język haseł przedmiotowych KABA: teoria, praktyka, przyszłość. Kazimierz Dolny, 20-22 września 2006 roku. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2006. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 15). - ISBN 83-921757-6-X. -Tryb dostępu : http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/kaba/burchard.php