II Seminarium
Gromadzenie zbiorów - sztuka wyboru
Wrocław,   23 - 24 czerwca 2005


Poprzedni - Spis treści - Następny

            

Jadwiga WOJTCZAK
Biblioteka Główna i Ośrodek Informacji Naukowo-Technicznej
Politechniki Wrocławskiej

Jak zapanować nad rekordem egzemplarza w systemie ALEPH?

Wstęp

Liczba skomputeryzowanych bibliotek w Polsce systematyczne rośnie. Niemniej jednak jeszcze wiele z nich stoi przed decyzją, jaki system komputerowy zastosować w bibliotece. Na podstawie doświadczeń dotyczących systemu ALEPH, działającego od 2002 roku w Bibliotece Politechniki Wrocławskiej, przedstawiono wybrane możliwości, jakie ten system oferuje. Zaprezentowano proces napełniania formularza egzemplarza danymi w różnych modułach systemu ALEPH oraz problemy z tym związane.

Na przełomie marca i kwietnia 2005 roku Biblioteka Politechniki Wrocławskiej wysłała ankietę do polskich bibliotek, w których działają różne systemy biblioteczne. Jedno z pytań dotyczyło dodatkowego oprogramowania wspomagającego pracę systemu. Na ankietę odpowiedziało dziewięć bibliotek, w których działa system ALEPH, mimo że jest on użytkowany przez 24 biblioteki w Polsce. Okazało się, że w pięciu bibliotekach konieczne było rozszerzenie opcji oprogramowania i zamówienie ich w firmie sprzedającej system. Dodatkowe programy były potrzebne m.in. do: nadawania akcesji, drukowania inwentarzy, list i raportów akcesji, tworzenia raportów i statystyk, a także do zarządzania egzemplarzem.

Powiększenie    Rys. 1. Graficzne przedstawienie odpowiedzi na pytanie ankiety dotyczące dodatkowego oprogramowania w systemie ALEPH.

W Bibliotece Politechniki Wrocławskiej system biblioteczny ALEPH spełnił wiele oczekiwań bibliotekarzy i okazał się systemem nowoczesnym i najlepszym z dostępnych obecnie na rynku polskim. Jednak konieczność dostosowania izraelskiego systemu do warunków polskich spowodowała pewne trudności. Dotyczyło to przede wszystkim Modułu Egzemplarzy, a w szczególności formularza egzemplarza.

ALEPH jest systemem w pełni zintegrowanym, co oznacza, że dane wprowadza się do zbioru tylko raz, a następnie wykorzystuje się w różnych modułach systemu, takich jak: Gromadzenie, Katalogowanie, Egzemplarze, Wyszukiwanie, Czasopisma, Udostępnianie, Wypożyczenia Międzybiblioteczne i inne. W Bibliotece Politechniki Wrocławskiej nie zostały jeszcze uruchomione wszystkie moduły. W pełni działają: Gromadzenie, Katalogowanie, Egzemplarze, Wyszukiwanie i Udostępnianie. W fazie wdrażania jest baza DONA (Dorobek Naukowy Pracowników PWr). Na koniec 2005 roku zaplanowano rozpoczęcie prac związanych z Modułem Czasopism, a kolejnym uruchamianym modułem będzie Moduł Wypożyczeń Międzybibliotecznych.

Powiększenie    Rys. 2. System ALEPH w Bibliotece Politechniki Wrocławskiej.

Moduł GROMADZENIA (Oddział Gromadzenia Druków Zwartych)

Inicjowanie i napełnianie rekordu egzemplarza ma miejsce w Oddziale Gromadzenia Druków Zwartych i jest kontynuowane w poszczególnych modułach systemu. W każdym z nich rekord jest wielokrotnie otwierany i uzupełniany o nowe dane.

Powiększenie

Rys. 3. Formularz egzemplarza - zakładka pierwsza.

Pola niebieskie to grupa pól, które wypełniane są w module Gromadzenie. Po podjęciu decyzji o zakupie książki do biblioteki, zainicjowaniu skróconego opisu bibliograficznego (lub ściągnięciu gotowego, jeśli zakup dotyczy książki już posiadanej) i równoczesnym przyporządkowaniu przez system numeru ADM, dla rekordu jest wypełniany, składający się z trzech zakładek, formularz zamówienia.

W trakcie wypełniania trzeciej zakładki formularza zamówienia należy podać liczbę zamówionych woluminów i cenę jednego egzemplarza. Przy zaznaczonej opcji "stworzyć egzemplarze" system automatycznie generuje tyle nowych rekordów egzemplarzy, ile zamówiono sztuk dla danego tytułu.

Na tym etapie, w formularzu każdego utworzonego automatycznie egzemplarza, pracownicy z Oddziału Gromadzenia wypełniają tylko jedno pole Biblioteka, wybierając ze słownika symbol biblioteki, dla której dany egzemplarz się przeznacza. Kolejny powrót do wypełniania formularza egzemplarza ma miejsce w momencie realizacji zamówienia. Dzięki zamówionemu dodatkowo programowi nadawania akcesji podczas rejestracji faktury ogólnej, danej fakturze jest przypisywany przez system kolejny numer z licznika, który automatycznie kopiuje się do formularza zamówienia i do pola Akcesja w rekordzie egzemplarza. Pole Cena w rekordzie egzemplarza wypełnia się również automatycznie w chwili rejestracji faktury cząstkowej, a pola: Data utworzenia i Numer zamówienia kopiują się z pierwszej zakładki formularza zamówienia.

Jak wykazano, w Gromadzeniu formularz egzemplarza napełnia się danymi automatycznie, niejako przy okazji wypełniania innych formularzy. Ręcznie wpisuje się tylko kod biblioteki, dla której dany egzemplarz został kupiony i do której zostanie na końcu procesu przekazany oraz odpowiednim kodem literowym uzupełnia się numer akcesji. Stosowane kody literowe: K, I, D, Z, S oznaczają źródło pochodzenia książki, np. I-import, D- dary, K- zakup polski itp. Możliwości pomyłek są zatem ograniczone, aczkolwiek istnieją i najczęściej są skutkiem czynności wykonywanych w niewłaściwej kolejności.

Powiększenie

Rys. 4. Formularz egzemplarza - zakładka druga.

Moduł KATALOGOWANIA (Oddział Opracowania Druków Zwartych)

Kolejne pola w rekordzie egzemplarza wypełnia się w Oddziale Opracowania Druków Zwartych (kolor różowy), po wykonaniu odpowiednich czynności w module Katalogowania. Czynności te dotyczą stworzenia pełnego opisu bibliograficznego: formalnego i przedmiotowego oraz związanych z opisem rekordów w kartotece haseł wzorcowych. W rekordzie bibliograficznym nadaje się także rdzeń Sygnatury, który jest następnie uzupełniany w rekordzie egzemplarza - w pierwszej i drugiej zakładce. W pierwszej ma postać prezentowaną na książce, a w drugiej stanowi Numer inwentarza.

W pierwszej zakładce formularza egzemplarza widnieje pole: Opis. Dla książek pole to w Bibliotece Politechniki Wrocławskiej zostało wykorzystane lokalnie do powiązań ze starym inwentarzem, prowadzonym w systemie tradycyjnym. Książki będące w posiadaniu Biblioteki PWr i opracowane przed 1978 roku (czyli przed wprowadzeniem pierwszego systemu komputerowego w bibliotece) poddane zostały retrokonwersji, a w polu Opis wpisywana jest stara sygnatura.

Biblioteka PWr w katalogu komputerowym, oprócz książek, posiada inne Typy materiałów. Są to samoistne wydawniczo: dyski optyczne (CD-ROM), kasety wideo, kasety dźwiękowe czy mapy. Opracowując je, należy wybrać odpowiedni typ materiału w pierwszej zakładce. Po wypełnieniu wszystkich omówionych pól rejestrowany jest Kod kreskowy , a Status opracowania z "W opracowaniu" zostaje zmieniony na "Przekazany do magazynu". Po dwóch dniach automatycznie zmienia się status na "Dostępny", by dać czas pracownikom magazynu na wstawienie książek na półki. Po zapisaniu zmian system automatycznie rejestruje Datę aktualizacji.

W ten sposób są wypełnione pola w rekordzie egzemplarza przed przekazaniem książki użytkownikowi. Poprzez stronę WWW czytelnicy mogą książkę zamawiać. Jest to komplet działań w rekordzie egzemplarza dla książek nowo opracowanych.

Uzupełnianie i zmiana danych w formularzu egzemplarza podczas jego eksploatacji przez inne oddziały biblioteki

W trakcie obiegu książki konieczne jest aktualizowanie danych w rekordzie egzemplarza o nowe informacje. Zmiany te nanoszone są przez pracowników Oddziału Magazynów i Konserwacji Zbiorów oraz Sekcję Kontroli i Aktualizacji Zbiorów (kolor zielony). W książkach, które zostały poddane oprawie lub gdy został zniszczony kod kreskowy, należy ponownie go nakleić na dany egzemplarz i poprzez "wczytanie" kodu połączyć egzemplarz książki z jego formularzem. Zmianę Kolekcji w obrębie danej biblioteki lub zmianę statusu egzemplarza dokonuje się w przypadku np. zagubienia egzemplarza . W Oddziale Magazynów zmienia się także Typ braku i Status egzemplarza. W Statusie opracowania, w zależności od potrzeb, można np. wybrać opcję: "W introligatorni" czy "Brak na półce".

Powiększenie

Rys.5. Uzupełnianie i zmiana danych przez inne oddziały Biblioteki.

Dbałość o aktualizację informacji w rekordzie egzemplarza spoczywa także na Sekcji Kontroli i Aktualizacji Zbiorów. Pracownicy Sekcji zmieniają zawartość pól: Status egzemplarza (gdy książka jest zagubiona lub poddana kasacji) i Typ braku oraz w drugiej zakładce Numer ubytku. Ich zadaniem jest również rejestrowanie zmiany miejsca przechowywania książki, gdy zostaje ona przekazana do innej biblioteki sieci (Biblioteka).

Pracownicy sekcji posiłkują się specjalnym narzędziem do tworzenia raportów. W odpowiedzi na potrzeby Biblioteki PWr, opracowane zostały przez informatyka Oddziału APIN Biblioteki Głównej i OINT Politechniki Wrocławskiej różne wersje raportów służące do kontroli egzemplarzy oraz do różnego rodzaju zestawień i statystyk. Do tego celu wykorzystuje się program SQL (Structured Query Language). Jest to strukturalny język zapytań, używany do tworzenia, modyfikowania oraz do umieszczania i pobierania danych z baz danych[1].

Zakres i sposób wykorzystywania raportów omówiono w referacie Narzędzia wspomagające zarządzanie zbiorami Bogny Krysztofik i Anny Uniejewskiej.
Program Raporty wykorzystywany jest także przez inne oddziały Biblioteki, które wprowadzają i zmieniają dane w rekordzie egzemplarza: Oddział Gromadzenia Druków Zwartych, Oddział Opracowania Druków Zwartych, Oddział Udostępniania.

Przykładowo w Oddziale Opracowana Druków Zwartych za pomocą systemu ALEPH dokonuje się rozliczenia wartości księgozbioru. Sporządza się zestawienia roczne dla wszystkich akcesji - tytułów i woluminów zakupionych w danym roku kalendarzowym.

Powiększenie    Rys. 6. Zestawienie wartości księgozbioru BG i OINT.

Generowane są także inne raporty, np.: lista egzemplarzy w akcesji, lista wolnych sygnatur czy lista książek będących w trakcie opracowania. Możliwe jest także tworzenie zestawień porównawczych, np. niezgodności sygnatur w opisie bibliograficznym z sygnaturami w rekordzie egzemplarza

Problemy związane z użytkowaniem systemu ALEPH

ALEPH jest systemem bardzo rozbudowanym, posiadającym wiele możliwości. Jednakże zastosowanie go w Bibliotece Politechniki Wrocławskiej spowodowało pewne problemy, szczególnie w rekordzie egzemplarza.

Są to problemy wynikające z niedoskonałości systemu, specyfiki biblioteki, ale przede wszystkim z rozwiązań pozostałych po wcześniej eksploatowanych systemach informatycznych w bibliotece. Aby nie utracić danych wprowadzanych do bazy komputerowej od 1978 roku, należało tak dostosować nowy system, aby przekonwertowane dane umieścić w istniejących polach w formularzu ALEPH-a. Zawartość tych pól nie jest weryfikowana przez system ALEPH i stąd właśnie wynika część problemów.

Dostęp do formularza egzemplarza jest możliwy z poziomu modułów: Gromadzenia, Katalogowania i Udostępniania oraz Kontroli i Ewidencji Księgozbioru. Umożliwia to kontrolowanie zawartości rekordu, ale jednocześnie stwarza niebezpieczeństwo nieświadomych zmian. Problem ten wynika z braku właściwego zabezpieczenia dostępu do danych dla poszczególnych użytkowników. Informacje te nie powinny być aktywne dla każdego użytkownika w trybie "do edycji". Ze wszystkich oddziałów pracujących w systemie ALEPH jest możliwy dostęp do wszystkich pól w formularzu egzemplarza, a w związku z tym osoby nieuprawnione mogą zmieniać ich zawartość (w rekordzie bibliograficznym jest możliwe zablokowanie dostępu dla osób, których dane prace nie dotyczą, np. opracowanie przedmiotowe może być niedostępne dla osób zajmujących się tylko opisem bibliograficznym). W rekordzie egzemplarza blokady takiej nie można zastosować.

Jednym z ważniejszych problemów, jakie stwarza ALEPH, jest potencjalna zmiana danych przez przypadkowe działania na statusach egzemplarzy i opracowania. Na przykład egzemplarz, który otrzymał status książki zagubionej lub skreślonej z inwentarza i ma wpisany numer protokołu oraz wszystkie informacje dotyczące ubytkowania, mógłby być ponownie zamówiony, ponieważ każdy pracownik może zmienić status takiej książki. Po wprowadzeniu do pól rekordu danych o ubytkowaniu, powyższe pola powinny być zabezpieczone np. hasłem, aby nie można było ich przypadkowo zmienić.

System nie kontroluje na bieżąco niezgodności dotyczącej statusu egzemplarza i typu braku. Dopuszcza sprzeczny zapis, np. Status egzemplarza - Na miesiąc, z jednoczesnym wypełnieniem pola z Typem braku i Numerem ubytku (protokołu). Ponadto każde wejście do rekordu egzemplarza i wyjście z niego w inny sposób niż przez naciśnięcie klawisza "anuluj" powoduje zmianę daty aktualizacji rekordu, co skutkuje błędną interpretacją w raportach.

Elementem w zasadzie niepodlegającym zmianie w egzemplarzu jest sygnatura i nie powinno być do niej bezpośredniego dostępu. Sposób sygnowania książek w Bibliotece Politechniki Wrocławskiej jest charakterystyczny. Sygnatura składa się z sześciocyfrowego ciągu cyfr (i litery - dla książek z Biblioteki Głównej), kreski ukośnej oraz numeru kolejnego egzemplarza, np. 318530W/3. Taki system sygnowania zastosowano w 1978 roku i był to bardzo wygodny sposób, ponieważ kupowane egzemplarze jednego tytułu dopisywane były jako kolejne numery (łamania) do podstawowej, sześcioznakowej części sygnatury. W systemie ALEPH sposób sygnowania nie uległ zmianie.

Pierwsze sześć znaków sygnatury jest identyczne w opisie bibliograficznym i w obu zakładkach formularza egzemplarza, mogłyby być więc pobierane automatycznie z opisu bibliograficznego. Należałoby wtedy uzupełnić tylko pozostałe elementy sygnatury - litery i tzw. łamania, czyli kolejne numery egzemplarzy.

W Bibliotece Politechniki Wrocławskiej w sygnaturze używa się także oznaczeń literowych. Dotyczy to książek kierowanych do Biblioteki Głównej i ma związek z okresem czasu, na który można wypożyczyć książkę. Stosuje się następujące Statusy egzemplarza: L, D, W. L oznacza Lektorium, D - Drugi egzemplarz (wypożyczany na miesiąc), W - "Wieloegzemplarzówka" (wypożyczany na semestr). Książki oznaczone literą L, kierowane do Biblioteki Głównej, mogą znaleźć się w Magazynie Głównym lub w Czytelni, więc w polu Kolekcja wybiera się odpowiednie dla nich miejsce przechowywania. Taki opis sygnatury ma bezpośredni związek ze sposobem wypożyczenia danego egzemplarza i zapis przy sygnaturze musi być zgodny ze statusem egzemplarza. To oznacza, że muszą być odpowiednie zapisy w polach: Kolekcji, Sygnatury i Statusu egzemplarza. Niestety, system ALEPH nie kontroluje tych powiązań, np. egzemplarz oznaczony literą L musi być w kolekcji przypisany do Czytelni bądź Magazynu Głównego.

Powiększenie

Rys.7. Zgodność danych w pierwszej i drugiej zakładce.

Nad tymi problemami trudno jest zapanować na bieżąco, ale można je zweryfikować dzięki wspomnianym już wcześniej Raportom, które pokazują niezgodności między powiązanymi polami egzemplarza.

Kolejny mankament ma związek z modułem Gromadzenia. System ALEPH pozwala na tworzenie faktur cząstkowych, które mogą liczyć do 150 pozycji. Należy jednak pamiętać, że tworzenie tak dużych zestawień jest niewygodne i spowalnia pracę (dane nie są wyświetlane w jednym oknie, a po wydrukowaniu obejmują kilka stron). Oczywiście w przypadku zakupów bibliotekarz nie zawsze ma wpływ na liczbę tytułów na fakturze. Również dla książek z darów w Bibliotece PWr początkowo tworzono tak duże zestawienia. Obecnie jednak liczba tytułów na jednej fakturze ograniczona została do 30 pozycji.

W module Gromadzenia wszystkie egzemplarze są pogrupowane w obrębie poszczególnych zamówień. Ogranicza to skutecznie możliwość pomyłek.

Powiększenie    Rys. 8. Grupowanie egzemplarzy w obrębie jednego zamówienia akcesji.

Dla Oddziału Opracowania natomiast należało zamówić program do sortowania egzemplarzy według sygnatury charakterystycznej dla Biblioteki PWr. Egzemplarze początkowo były posortowanie według kodów bibliotek, a na liście były widoczne tylko skróty nazw bibliotek. Przewijanie listy i szukanie potrzebnego egzemplarza bywało utrudnione, gdy pracownik nie odczytał poprawnie kodu danej biblioteki. Jeżeli wprowadzono bardzo dużą liczbę egzemplarzy jednego tytułu, kłopotliwe stawało się kilkakrotne aktualizowanie informacji o konkretnym egzemplarzu. Na zamówienie Oddziału Opracowania napisano program do sortowania według sygnatur, uwzględniający ich budowę: sześciocyfrowy ciąg cyfr (litera - dla książek z Biblioteki Głównej), kreska ukośna i numer kolejnego egzemplarza.

Powiększenie    Rys. 9. Sortowanie egzemplarzy.

Kontrole systemowe

W module Egzemplarzy, podobnie jak w innych modułach systemu, istnieją procedury niepozwalające na skasowanie danych, jeśli są one powiązane z innymi rekordami. W module Katalogowania, w przypadku zdublowanych rekordów bibliograficznych, konieczne staje się usunięcie jednego z nich. Należy więc przenieść zawartość z rekordów egzemplarzy i zamówień do właściwego opisu bibliograficznego.
System wymaga potwierdzenia polecenia operacji usuwania. Jeżeli z rekordem są związane egzemplarze lub zamówienia, nie zostanie on skasowany.

W module Udostępniania system nie usunie np. konta czytelnika z bazy, jeśli ten ma zaległe opłaty lub wypożyczone książki. Kontrole systemu są widoczne na każdym etapie działań związanych z czytelnikiem i egzemplarzem. Czynności dotyczące wypożyczeń, prolongat i zwrotów książek wyświetlają się równolegle w dwóch oknach: czytelnika i egzemplarza. W momencie wypożyczenia system sprawdza wszystkie uprawnienia, przywileje i blokady oraz ustala, czy wypożyczenie jest możliwe. Jeżeli znajduje jakiekolwiek uchybienia, wyświetla bibliotekarzowi stosowne komunikaty, które blokują wypożyczenie.

Rekord egzemplarza nie może być aktualizowany przez dwóch użytkowników jednocześnie. System pozwoli na zapisanie zmian tylko przez tego użytkownika, który otworzył rekord jako pierwszy.

Program zarządzający fakturami wykonuje część czynności automatycznie, zapobiegając ewentualnym błędom w przepisywaniu danych i w obliczeniach. System uwzględnia również zniżki w przypadkach, kiedy zaznaczono ich wartość procentową lub sumę upustu. Wszystkie kalkulacje wykonane na fakturach cząstkowych są przenoszone do faktury ogólnej i są tam widoczne dla pracownika Oddziału Gromadzenia.

Słabe strony systemu ALEPH:

  • dostęp do edycji wszystkich pól formularza egzemplarza przez użytkowników systemu posiadających uprawnienia do edycji rekordu egzemplarza;
  • brak przenoszenia danych, gdy czynności są wykonywane w niewłaściwej kolejności;
  • konieczność ręcznego wpisywania danych, które mogłyby być kopiowane automatycznie przez system;
  • brak rozróżnienia przez system otwierania formularza w celu dokonania zmiany danych od wejść tylko do przeglądania;
  • brak kontroli zawartości pól powiązanych - możliwość wpisania sprzecznych danych w formularzu egzemplarza (np. Kolekcja, Sygnatura, Status egzemplarza);
  • konieczność weryfikacji danych przez program Raporty z powodu braku bieżącej kontroli niezgodności danych.

Mocne strony systemu ALEPH:

  • możliwość wielokrotnego wykorzystywania wprowadzonych danych;
  • łatwość obsługi (ikonki, podpowiedzi nazw pól, słowniki);
  • stabilność systemu - brak większych awarii;
  • możliwość pracy w niektórych modułach (np. Katalogowanie) przy wyłączonym serwerze oraz zapisywanie zmian na twardym dysku;
  • automatyczne przenoszenie danych w formularzach (np. Gromadzenie - akcesja, ceny) oraz obliczanie przez system danych kwotowych (Gromadzenie, Udostępnianie);
  • rozwinięte kontrole systemowe w niektórych modułach (np. Katalogowanie, Udostępnianie);
  • dostępność na bieżąco na WWW wszelkich aktualizacji wprowadzanych do systemu.

Zakończenie

W referacie przedstawiono proces napełniania i wykorzystania danych zawartych w rekordzie egzemplarza w systemie ALEPH oraz kontrolę księgozbioru. Zwrócono uwagę na niedociągnięcia systemu. W środowisku wrocławskich bibliotekarzy panuje przekonanie, że jest to dobry, przyjazny system, posiadający wiele możliwości. Jego wady i zalety poznaje się w codziennej pracy. Drobne niedoskonałości systemu są usuwane na bieżąco we współpracy z informatykami z Oddziału APIN. Poważniejsze problemy, związane np. z zabezpieczeniem danych, czekają na rozwiązanie wraz z pojawieniem się nowej wersji systemu. System ALEPH został opracowany dla potrzeb typowej biblioteki i jest wciąż dostosowywany do specyfiki Biblioteki Politechniki Wrocławskiej. Proces ten odbywa przy udziale informatyków Biblioteki PWr oraz firmy ALEPH Polska. Najważniejsze jest, aby wzajemna współpraca układała się tak dobrze, jak do tej pory i aby firma ALEPH chciała uwzględniać nasze uwagi i modyfikacje.

Przypisy

[1] WIKIPEDIA Wolna Encyklopedia [on-line]. [dostęp 8 maja 2005]. Dostępny w World Wide Web: http://pl.wikipedia.org/wiki/SQL.

Bibliografia

1. Automatyzacja bibliotek [on-line]. Warszawa: ALEPH Polska [dostęp 8 maja 2005]. Dostępny w World Wide Web: http://www.aleph.pl.

2. Maniecka-Dziubecka, R. System biblioteczny ALEPH. In Biuletyn EBIB [on-line]. 2000, nr 2 (10) [dostęp 8 maja 2005]. Dostępny w World Wide Web: http://www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib10/aleph.html.

3. WIKIPEDIA Wolna Encyklopedia [on-line]. [dostęp 8 maja 2005]. Dostępny w World Wide Web: http://pl.wikipedia.org/wiki/SQL.

               

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2005 EBIB

    Jak zapanować nad rekordem egzemplarza w systemie ALEPH? / Jadwiga WOJTCZAK // W:II Seminarium: Gromadzenie zbiorów - sztuka wyboru  : Wrocław,   23 - 24 czerwca 2005. - [Wrocław] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2005. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 11). - ISBN 83-921757-2-7. - Tryb dostępu : http://www.ebib.pl/publikacje/matkonf/grom2/wojtczak.php