II Seminarium
Gromadzenie zbiorów - sztuka wyboru
Wrocław,   23 - 24 czerwca 2005


Poprzedni - Spis treści - Następny

            

Urszula Anna WOJTASIK
Biblioteka Główna i Ośrodek Informacji Naukowo-Technicznej
Politechniki Wrocławskiej

Organizowanie dostępu do książek elektronicznych

Wstęp

Nowoczesne technologie informatyczne i telekomunikacyjne wyznaczają nowe kierunki w rozwoju bibliotek. Prawdziwą rewolucję w bibliotekach spowodował Internet, a wraz z nim możliwość szybkiego docierania do informacji na za pomocą komputera. Powszechne stało się już w bibliotekach akademickich korzystanie z czasopism elektronicznych, a ostatnio także z dostępu do książek w wersji elektronicznej.

Poniżej zostaną przedstawione niektóre zagadnienia związane z organizacją dostępu do zagranicznych książek elektronicznych w Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej[1]. Penny Garrod w artykule o książkach elektronicznych zauważa, że w przyszłości będziemy korzystać z wielu źródeł, zarówno tradycyjnych, jak i nowoczesnych[2]. Także na Politechnice Wrocławskiej książki zagraniczne pozyskuje się obecnie w dwóch formach - drukowanej oraz elektronicznej. Zasoby drukowane i elektroniczne wzajemnie się uzupełniają, ponieważ zaspokajają wielorakie potrzeby informacyjne użytkowników i sprawdzają się w różnych sytuacjach. Książki elektroniczne umożliwiają dostęp do szybkiej informacji i dlatego służą nie tylko do czytania. Zalety źródeł drukowanych są znane użytkownikom od lat i nie da się uniknąć sytuacji gromadzenia pewnych materiałów w postaci drukowanej.

Sposoby organizowania dostępu do książek elektronicznych

Na przykładzie dwóch baz zostaną zaprezentowane dwa sposoby organizowania dostępu do książek elektronicznych:

  • kolekcja nie jest stała, może się zmieniać w zależności od zgłoszeń użytkowników. Dostęp kupuje się do określonej liczby punktów (nie książek), np. 25 punktów na określony czas, np. jeden rok,
  • kolekcja jest stała, ponieważ kupuje się dostęp do określonej liczby książek, np. 700 na określony czas, np. jeden rok.

Organizowanie dostępu do bazy książkowej Safari Tech Books Online (kolekcja nie jest stała)

Serwis Safari oferuje dostęp do ponad 3000 książek z dziedziny informatyki i dziedzin pokrewnych. Książki mają postać elektroniczną i są publikowane przez takich znanych wydawców, jak: Microsoft Press, Adobe Press, O'Reilly, Prentice Hall i inni. Baza grupuje książki według 20 kategorii tematycznych, m.in. programowanie, bazy danych, oprogramowania, zarządzanie siecią. Miesięcznie przybywa w całej bazie około 60 nowych tytułów. Zbiory są dostępne na zasadzie rocznej subskrypcji, której koszty zależą od liczby jednoczesnych użytkowników oraz liczby wybranych tytułów. Biblioteki mogą tworzyć zbiór książka po książce, zgodnie z własnymi potrzebami.

Przed podjęciem decyzji o wykupieniu subskrypcji dla Politechniki Wrocławskiej w lutym i marcu 2004 roku przeprowadzono próbne testy bazy. Oprócz Politechniki Wrocławskiej testy takie przeprowadzały także inne polskie uczelnie, m.in. Politechnika Warszawska, Politechnika Krakowska, Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie, Uniwersytet Jagielloński oraz Akademia Podlaska w Siedlcach. W ramach promocji użytkownicy mieli możliwość korzystania z bezpłatnego dostępu do kompletnej kolekcji książek, czyli do ponad 2000 pełnych tekstów dla dziesięciu jednoczesnych użytkowników. W okresie testowym serwis cieszył się ogromnym zainteresowaniem użytkowników, czego dowiodły ich opinie oraz statystyki wykorzystania książek zamieszczonych w bazie.

Popularność serwisu zadecydowała o zakupie przez Politechnikę Wrocławską prenumeraty dostępu do bazy Safari na okres jednego roku, począwszy od listopada 2004 roku. Na taki zakup zdecydowały się także m.in. Biblioteka Główna Akademii Górniczo-Hutniczej, Biblioteka Główna Akademii Podlaskiej oraz Biblioteka Polsko-Japońskiej Wyższej Szkoły Technik Komputerowych w Warszawie (uczelnia niepaństwowa). Istotą subskrypcji jest wykupienie liczby punktów (w przypadku Politechniki Wrocławskiej 25), a nie konkretnej kolekcji. Kolekcja nie jest stała, zmienia się w zależności od wyboru użytkowników.

Użytkownicy decydują o tym, jakie książki mają znaleźć się w bieżącym księgozbiorze. Każda książka ma przydzieloną liczbę punktów (od 0,5 do 3), które odzwierciedlają jej wartość rynkową. Łączna wartość wszystkich książek nie może zatem przekraczać 25 punktów. Oznacza to, że w kolekcji jest stale około 20 książek i w zależności od potrzeb mogą się one zmieniać. Czytelnicy przeglądają listy tytułów, okładki, spisy treści i streszczenia wszystkich książek oferowanych przez serwis na stronie WWW Biblioteki Głównej, wybierają książkę, która ich interesuje, i przesyłają informację o wybranej przez siebie pozycji do administratora bazy. Administrator, czyli bibliotekarz, umieszcza książkę w miarę posiadanych punktów w kolekcji. Każda z książek może być wymieniona na inną po miesiącu, ale nie musi, jeżeli nie życzą sobie tego czytelnicy.

Użytkownicy nie będą jednak korzystać ze zbiorów książek elektronicznych, jeżeli nie dowiedzą się o ich istnieniu. Dlatego tak ważna jest odpowiednia dystrybucja informacji o książkach elektronicznych w środowisku akademickim i wszelkie działania marketingowe zmierzające do tego, by do każdego użytkownika z taką informacją dotrzeć. W tym celu w Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej, oprócz umieszczenia informacji o serwisie i odpowiedniego linku na stronie WWW biblioteki, podjęto następujące działania marketingowe:

  • od połowy stycznia 2005 roku czytelnicy oprócz list proponowanych tytułów mogą oglądać także ich okładki, spisy treści i streszczenia; przypominać to może wybieranie książek na wystawie lub w księgarni, jest bardziej przyjazne od oglądania list i daje możliwość trafniejszego wyboru wartościowych pozycji. Od marca 2005 roku okładki i spisy treści ponad 3000 książek użytkownicy oglądają także poza siecią akademicką, na przykład pracując na komputerach w swoich domach,
  • w połowie lutego 2005 roku wysłano informację o dostępie do książek elektronicznych drogą e-mailową do doktorantów studiujących na Politechnice Wrocławskiej na wydziałach związanych z tematyką zawartą w serwisie Safari oraz do grupy konsultantów współpracujących z biblioteką.

W wyniku wyżej wymienionych działań marketingowych, w marcu 2005 roku wzrosła "poczytność" książek zawartych w bazie, mierzona liczbą wyświetlonych sekcji w książkach [tab. 1]. Działania takie należy co jakiś czas ponawiać, przypominając użytkownikom o oferowanej przez bibliotekę usłudze.

Tabela 1.
Liczba wyświetlonych sekcji w serwisie Safari.

MiesiącIlość
wyświetlonych
sekcji
listopad 2004 1310
grudzień 2004429
styczeń 2005931
luty 20051483
marzec 20053201
kwiecień 2005988
maj 20051118
Razem9460

Dla wygody użytkowników rozważa się także możliwość uruchomienia zdalnego dostępu do książek zakupionych w subskrypcji i umieszczonych obecnie w całości w kolekcji. O potrzebie zdalnego dostępu do książek elektronicznych mówi również Penny Garrod w artykule poświęconym e-książkom w bibliotekach brytyjskich [2]. Podkreśla on, że celowe wydaje się korzystanie z książek on-line także poza siecią akademicką w sytuacji, gdy wielu studentów mieszka w kwaterach prywatnych i coraz więcej z nich ma swój komputer lub laptop. W Polsce także wielu studentów mieszka poza akademikami, a dostęp do komputerów staje się coraz bardziej powszechny. Omawiając problem książek zagranicznych, nie sposób nie wspomnieć o ich cenie. W wypadku serwisu Safari cena jednej książki może się wahać, w zależności od wyboru użytkowników. W maju, po siedmiu miesiącach użytkowania bazy, osiągnięto w Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej średnią cenę książki elektronicznej równą prawie połowie (tzn. 187 złotych) średniej ceny drukowanych zagranicznych książek zakupionych w 2004 roku (401 złotych). Cena ta jednak może być jeszcze niższa, bowiem przy maksymalnym wykorzystaniu subskrypcji można w ciągu roku uzyskać dostęp do około 240 pełnych tekstów książek za 25 punktów i osiągnąć w ten sposób średnią cenę książki około 35 złotych. Wszystko znajduje się w rękach bibliotekarzy i użytkowników.

Celowe wydaje się także tworzenie konsorcjów bibliotecznych, które współpracowałyby ze sobą w zakresie negocjowania korzystniejszych warunków współpracy z dostawcami i wydawcami, o ile w przypadku e-książek będzie się to bibliotekom opłacać.

Organizowanie dostępu do bazy książkowej Knovel (kolekcja jest stała)

Baza książkowa Knovel oferuje dostęp do stałej kolekcji książek na określony czas. W bazie tej nie wymienia się książek. Składa się ona z 17 modułów tematycznych, przy czym można zaprenumerować tylko wybrane moduły. Książki zawarte w tej bazie są publikowane przez 30 wiodących wydawców publikacji technicznych, takich jak: Elsevier, Wiley, McGraw-Hill i Kluwer. W zgromadzonych w serwisie książkach można znaleźć tabele interaktywne, które działają podobnie jak arkusze kalkulacyjne. Bardzo pomocne dla studentów i pracowników naukowych mogą być także interaktywne wykresy i równania.

Biblioteka Główna Politechniki Wrocławskiej rozważa możliwość zakupu dostępu do modułów bazy Knovel. W tym celu przeprowadzono w maju i w czerwcu 2005 roku testy, podobnie jak to miało miejsce w przypadku serwisu Safari. W zależności od statystyk pokazujących wykorzystanie bazy w okresie testowym oraz opinii użytkowników zostanie podjęta decyzja o zakupie wybranych modułów bądź całej bazy.

Baza Knovel była prezentowana i testowana w akademickim środowisku krakowskim, m.in. na Politechnice Krakowskiej i Akademii Górniczo-Hutniczej. Po okresie testów, począwszy od stycznia 2005 roku Biblioteka Główna Politechniki Krakowskiej jako pierwsza w Polsce zakupiła roczny dostęp do wszystkich modułów serwisu. Testy takie przeprowadziła także m.in. Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej w marcu 2005 roku.

Wykorzystanie statystyk w organizowaniu dostępu do książek elektronicznych

W organizowaniu dostępu do książek elektronicznych wykorzystuje się narzędzia statystyczne. Na przykład w serwisie Safari można uzyskać następujące statystyki:

  • licznik odwiedzin strony. Statystyki te pokazują, ile zarejestrowano wejść na stronę Safari od momentu włączenia dostępu, czyli od 2 listopada 2004 roku. Statystyka ta jest jednak bardzo ogólna, pokazuje tylko, czy użytkownicy wchodzą na stronę serwisu i nie informuje na przykład o tym, czy przeprowadzano wyszukiwania w bazie, czy użytkownicy wyświetlali na swoich ekranach sekcje z poszczególnych książek, ile sekcji z każdej książki, kiedy korzystali z różnych tytułów itp.;
  • narzędzia do przeprowadzania bardziej szczegółowych analiz, na przykład:
    • statystyka sumaryczna, która pokazuje m.in. liczbę wyświetlonych sekcji we wszystkich książkach w interesującym nas okresie, np. konkretnym miesiącu czy od początku włączenia dostępu;
    • statystyka pokazująca wykorzystanie poszczególnych tytułów, od najbardziej popularnych do tych, z których korzystano najmniej, w zadanym okresie;
    • lista książek, z których korzystano tylko w ciągu ostatnich dwóch tygodni.

Wymienione powyżej narzędzia pomagają bibliotekarzowi w obserwowaniu wykorzystania całej bazy oraz poszczególnych tytułów z kolekcji. Są one także niezbędne przy dokonywaniu wymiany książek w wypadku, gdy kolekcja nie jest stała (tak jak w serwisie Safari). Statystyki takie wykorzystuje się również podczas podejmowania decyzji o dalszym zakupie dostępu do serwisu oraz po okresach testowych po to, by dowiedzieć się, czy użytkownicy byli w ogóle zainteresowani proponowaną usługą. Niezbędne jest także śledzenie na bieżąco, czy nie występują zakłócenia w dostępie do serwisu (liczba 0 wyświetleń w bieżących statystykach może oznaczać, że użytkownicy nie mogą wejść do bazy), np. zakłócenia techniczne w sieci, zamknięcie dostępu itp.

Kto organizuje dostęp do książek elektronicznych w bibliotekach?

Interesujące jest, że w bibliotekach w Polsce organizowaniem dostępu do książek elektronicznych zajmują się różne jednostki organizacyjne. Dla przykładu, za bazę Safari w Bibliotece Głównej Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie jest odpowiedzialny Oddział Informacji Naukowej, a w Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej - Oddział Gromadzenia Druków Zwartych. Serwis Knovel w Bibliotece Głównej Politechniki Krakowskiej jest prowadzony przez Oddział Czasopism.

Zawartość serwisów stanowią książki w postaci elektronicznej. Biorąc pod uwagę takie kryterium, oddziały, które gromadzą książki w postaci tradycyjnej, drukowanej, powinny także gromadzić (i udostępniać) książki elektroniczne. Z drugiej strony serwisy książek elektronicznych mogą być traktowane jako bazy danych i wszelkie procedury związane z prenumeratą i użytkowaniem tych baz, takie jak podpisywanie umów licencyjnych, współpraca z Działem Zamówień Publicznych, są znane i praktykowane od lat przez inne jednostki w bibliotekach. Obserwuje się, że nowe technologie łamią dotychczasowe struktury biblioteczne, tworzą się podzespoły ludzi z różnych jednostek organizacyjnych, które następnie realizują całkiem nowe zadania.

Wnioski:

  • wprowadzenie do bibliotek książek elektronicznych i wraz z nimi nowej idei dostępu wymaga innych form współpracy z użytkownikami i wyrobienia u nich nowych przyzwyczajeń;
  • w nowoczesnym sposobie gromadzenia źródeł elektronicznych istotnym elementem współpracy z użytkownikiem, który czynnie uczestniczy w tym procesie, jest skuteczny marketing;
  • celowe jest tworzenie konsorcjów bibliotecznych po to, by wspólnie negocjować warunki dostępu do książek elektronicznych, między innymi obniżanie kosztów,
  • w nowoczesnym sposobie gromadzenia i udostępniania książek elektronicznych łamie się dotychczasowe struktury biblioteczne.

Przypisy

[1] W referacie mowa jest o książkach elektronicznych, które są udostępniane w Internecie.

[2] GARROD, P. Książki elektroniczne w bibliotekach brytyjskich: aktualna sytuacja. In Biuletyn EBIB [on-line]. 2004 nr 7 [dostęp 21 marca 2005]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2004/58/garrod.php.

Bibliografia:

1. CLIFFORD, L. The battle to define the future of the book in the digital world. In First Monday [on-line]. 20001, v. 6, nr 6 [dostęp 21 marca 2005]. Dostępny w World Wide Web: http://firstmonday.org/issues/issue6_6/lynch/index.html.

2. JAZDON, A. Problematyka organizacji zasobów w nowoczesnej bibliotece akademickiej. In SZCZEPAŃSKA, B. (red.). Nowoczesna Biblioteka Akademicka: Olsztyn 20-21 maja 2004. [on-line]. [Warszawa]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2004. [dostęp 21 marca 2005]. (EBIB, Materiały Konferencyjne; nr 9). Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/nba/jazdon.artur.php.

3. REIZES-DZIEDUSZYCKI, J. Książki elektroniczne jako przedmiot badań bibliologicznych. In KWAŚNIEWICZ-HESKA, K. (red.). W kręgu książki, biblioteki i informacji naukowej. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2004, s. 119-132. ISBN 83-226-130-59.

4. ROHLEDER R. Udział akademickich bibliotek internetowych w procesie dydaktycznym. In Nowe media w edukacji. Seminarium. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2005.

               

Poprzedni - Spis treści - Następny

(C) 2005 EBIB

    Organizowanie dostępu do książek elektronicznych / Urszula Anna WOJTASIK // W:II Seminarium: Gromadzenie zbiorów - sztuka wyboru  : Wrocław,   23 - 24 czerwca 2005. - [Wrocław] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2005. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 11). - ISBN 83-921757-2-7. - Tryb dostępu : http://www.ebib.pl/publikacje/matkonf/grom2/wojtasik.php