II Seminarium
Gromadzenie zbiorów - sztuka wyboru
Wrocław,   23 - 24 czerwca 2005


- Spis treści - Następny

            

Danuta DUDZIAK
Biblioteka Główna i Ośrodek Informacji Naukowo-Technicznej
Politechniki Wrocławskiej

II Seminarium "Gromadzenie zbiorów-sztuka wyboru". Omówienie ankiety

Wstęp

Seminaria organizowane raz na pięć lat przez zespół odpowiedzialny za gromadzenie książek w sieci bibliotek Politechniki Wrocławskiej mają na celu przedstawienie metod oraz narzędzi służących optymalizacji procesu rozwoju kolekcji w bibliotekach naukowych, głównie akademickich, w Polsce, a także weryfikację tez i wniosków pojawiających się w literaturze przedmiotu na temat gromadzenia zbiorów.

Intencjonalnie roboczy charakter organizatorzy starają się osiągnąć, poddając wnikliwej analizie i ocenie poszczególne funkcje modułów gromadzenia w wybranych, zintegrowanych systemach bibliotecznych, a także wskazując na możliwości i konieczność ich rozwoju i dostosowania do zmieniających się potrzeb i rosnących oczekiwań ze strony użytkowników.

Pierwszemu z cyklu seminarium z 2000 roku, zatytułowanemu Gromadzenie zbiorów - sztuka integracji towarzyszyła specjalnie zorganizowana wystawa książek zagranicznych, a ważny, zaprezentowany przez Annę Wojtasik referat Z wystawy do katalogu pokazywał uczestnikom seminarium "na żywo" sprawność działania modułu gromadzenia w ówcześnie eksploatowanym systemie APIN.

W Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej system ALEPH wdrożono w listopadzie 2002 roku, a moduł gromadzenia dwa miesiące później, w styczniu 2003 roku. Poprzednio, w latach 1978-2002, czyli przez niespełna ćwierć wieku, bibliotekę obsługiwał lokalnie zaprojektowany system APIN, przy czym moduł gromadzenia wdrożono jako ostatni w 1998 roku. Działał zatem pięć lat, nieustannie i cierpliwie modyfikowany i dopasowywany do potrzeb formułowanych przez pracowników gromadzenia, a kiedy dzięki wiedzy i umiejętnościom zespołu informatyków działających w strukturze biblioteki osiągnął już postać dojrzałą i ostateczną, APIN wymieniono na ALEPH, nie bacząc na powiedzenie don't touch the running system.

Czy prawie ośmioletnie doświadczenie posługiwania się modułem gromadzenia w dwóch różnych zintegrowanych systemach bibliotecznych upoważnia do zaproszenia środowiska zainteresowanych bibliotekarzy do ogólnopolskiej dyskusji na temat, między innymi, narzędzi elektronicznych wspomagających proces gromadzenia zbiorów? W celu znalezienia odpowiedzi na to i wiele innych pytań oraz wsparcia dyskusji spodziewanej podczas II Seminarium Gromadzenie zbiorów - sztuka wyboru, zorganizowanego w dniach 23-24 czerwca 2005 roku przez Bibliotekę Główną Politechniki Wrocławskiej, opracowano ankietę, która zostanie omówiona poniżej.

Omówienie ankiety

Ankieta, zgodnie z założeniami, miała na celu zebranie i dostarczenie zainteresowanym obiektywnych danych z zakresu tematycznego, pokrywającego się z problemami poruszanymi w większości referatów, komunikatów i wystąpień uczestników II Seminarium. Program seminarium można znaleźć pod adresem: http://www.bg.pwr.wroc.pl/II_Seminarium/program2.htm.

Na 73 biblioteki polskie, głównie akademickie, do których na przełomie marca i kwietnia 2005 roku rozesłano ankietę, odpowiedzi nadesłało 41%, czyli 30 bibliotek, pogrupowanych w poniższej tabeli.

Tab. 1. Biblioteki, które odpowiedziały na ankietę.

GRUPY BIBILIOTEKNAZWY BIBLIOTEKLICZBA
Akademie EkonomiczneBiblioteka Główna Akademii Ekonomicznej (Katowice)4
Biblioteka Główna Akademii Ekonomicznej (Kraków)
Biblioteka Główna Akademii Ekonomicznej (Poznań)
Biblioteka Główna Akademii Ekonomicznej (Wrocław)
Akademie MedyczneBiblioteka Główna Akademii Medycznej (Lublin)3
Biblioteka Główna Śląskiej Akademii Medycznej (Katowice)
Biblioteka Pomorskiej Akademii Medycznej (Szczecin)
Akademie RolniczeBiblioteka Główna Akademii Rolniczej (Lublin)3
Biblioteka Główna Akademii Rolniczej (Poznań)
Biblioteka Główna Akademii Rolniczej (Wrocław)
PolitechnikiBiblioteka Główna Akademii Górniczo-Hutniczej (Kraków)10
Biblioteka Główna i OINT Politechniki Wrocławskiej
Biblioteka Główna Politechniki Częstochowskiej
Biblioteka Główna Politechniki Gdańskiej
Biblioteka Główna Politechniki Łódzkiej
Biblioteka Główna Politechniki Poznańskiej
Biblioteka Główna Politechniki Szczecińskiej
Biblioteka Główna Politechniki Śląskiej (Gliwice)
Biblioteka Główna Politechniki Świętokrzyskiej
Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej
UniwersytetyBiblioteka Główna Uniwersytetu Gdańskiego (Sopot)4
Biblioteka Główna Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej (Lublin)
Biblioteka Uniwersytecka (Wrocław)
Biblioteka Uniwersytetu Rzeszowskiego
InneBiblioteka Główna Akademii Morskiej (Szczecin)6
Biblioteka Główna Akademii Techniczno-Humanistycznej (Bielsko-Biała)
Biblioteka Instytutu Techniki Budowlanej w Warszawie
Biblioteka Publiczna m. St. Warszawy - Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego
Centralna Biblioteka Policyjna (Legionowo)
Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica w Szczecinie

Tab. 2. Pytania ankiety.

LpPYTANIATAKNIEBRAK
ODPOWIEDZI / UWAGI
1. Czy w twojej bibliotece działa zintegrowany komputerowy system biblioteczny? (jaki i od kiedy?)30  
2. Czy wdrożony jest moduł gromadzenia? (od kiedy?)1515 
3. Czy do pełnego i właściwego wykorzystania systemu komputerowego konieczne było napisanie dodatkowych programów wspomagających np. nadawanie numerur akcesji, zarządzanie egzemplarzem, tworzenie raportów i statystyk?12144
4. Czy rozliczanie wartości księgozbioru odbywa się w twojej bibliotece w systemie komputerowym?1416 
5. Czy w twojej bibliotece opis bibliograficzny tytułu jest widoczny w katalogu na etapie zamówienia książki?7221
6. Czy stosujesz narzędzia do badania statystyk wykorzystania książek wprowadzonych do księgozbioru? (jakie?)12171
7. Czy w twojej bibliotece studenci mogą proponować zarówno polskie, jak i zagraniczne tytuły do zakupu? (kto ma prawo to robić i w jakiej formie?)polskie 22
(zagraniczne 16)
8 
8. Czy twoja biblioteka zatrudnia studentów na umowę zlecenie? (w jakich oddziałach, okresowo czy na stałe?)6231
9. Czy zamawiasz zagraniczne książki do biblioteki przez Internet?1020 
10. Czy płacisz kartą płatniczą? (czyją kartą?)228 
11. Czy twój Oddział/Sekcja Gromadzenia Druków Zwartych zajmuje się organizowaniem dostępu do książek elektronicznych? (który oddział to robi?)9201
12. Czy twoja biblioteka udostępnia zdigitalizowane zbiory?w czytelniw sieci lokalnejw sieci Internet122
5710
13. Czy twoja biblioteka digitalizuje zbiory własne?118zamierza 11
14. Czy w twojej bibliotece jest agenda wymiany?282 
15. Czy agenda wymiany obsługiwana jest przy pomocy jakiegoś narzędzia informatycznego? (jakiego narzędzia?)7201
16. Czy zakup wydawnictw wysyłanych w ramach wymiany finansuje twoja biblioteka? (kto finansuje?)179 (uczelnia 3; wydawnictwo 6)2
17. Czy w najbliższym czasie biblioteka planuje ograniczenie wymiany?424 
18. Czy w twojej bibliotece przedmiotem wymiany są także czasopisma w formie elektronicznej? 123brak odp. 1
są planowane 3

Pytanie 1

Powiększenie    Rys. 1. Czy w twojej bibliotece działa zintegrowany komputerowy system biblioteczny?
Powiększenie    Rys. 1a. Systemy biblioteczne w Polsce na podstawie przesłanych ankiet.

Tab. 3. Moduł gromadzenia w bibliotekach, które odpowiedziały na ankietę w podziale na poszczególne systemy biblioteczne (z uwzględnieniem chronologii w obrębie danego systemu).

SystemBibliotekaRok wdrożenia
systemu
komputerowego
Rok wdrożenia
modułu
gromadzenie
Równoczesne
(lub nie)
wdrożenie
modułu
gromadzenie
ALEPHBiblioteka Publiczna M. St. Warszawy1998- 
Politechnika Warszawska199920001 rok później
Książnica Pomorska (Szczecin)2000- 
Pomorska Akademia Medyczna (Szczecin)20002000równoczesne
Politechnika Szczecińska20002000równoczesne
Śląska Akademia Medyczna (Katowice)200020055 lat później
Akademia Rolnicza (Wrocław)20022002równoczesne
Politechnika Wrocławska200220031 rok później
Instytut Techniki Budowlanej (Warszawa)2004- 
HORIZONAkademia Rolnicza (Poznań)19981998równoczesne
Politechnika Łódzka199819991 rok później
Politechnika Poznańska19981998równoczesne
Akademia Ekonomiczna (Poznań)19991999równoczesne
PROLIBAkademia Ekonomiczna (Katowice)1990- 
Politechnika Śląska (Gliwice)199419973 lata później
Akademia Ekonomiczna (Wrocław)19961996równoczesne
Akademia Medyczna (Lublin)1996- 
Uniwersytet Rzeszowski1997- 
Akademia Techniczno-Humanistyczna (Bielsko-Biała)200020033 lata później
VIRTUAAkademia Górniczo-Hutnicza (Kraków)1993- 
Akademia Ekonomiczna (Kraków)1994- 
Uniwersytet Gdański (Sopot)1995- 
Uniwersytet M. Skłodowskiej-Curie (Lublin)1995- 
Uniwersytet Wrocławski1995- 
Politechnika Gdańska199820057 lat później
Akademia Rolnicza (Lublin)2003- 
SOWAAkademia Morska (Szczecin)19941994równoczesne
Q-SERIESPolitechnika Świętokrzyska (Kielce)2003- 
MAKCentralna Biblioteka Policyjna (Legionowo)br. daty- 
APIS ZBPolitechnika Częstochowskabr. daty- 

Jak pokazuje tab. 3, wszystkie biblioteki (30), które odpowiedziały na ankietę, posługują się komputerowym systemem bibliotecznym.

Najwcześniej, bo w 1990 roku, pojawił się PROLIB w Akademii Ekonomicznej w Katowicach, a najpóźniej, w roku 2004 - ALEPH w Instytucie Techniki Budowlanej w Warszawie. Najliczniej reprezentowany jest ALEPH - wdrożony w 9 bibliotekach, następnie VIRTUA - w 7, PROLIB - w 6, HORIZON - w 4 i inne systemy: SOWA, MAK, Q-SERIES, APIS ZB - każdy w jednej bibliotece. ALEPH przeważa w politechnikach (3) i w innych bibliotekach a VIRTUA w uniwersytetach (3). HORIZON występuje w 3 na 4 biblioteki poznańskie. Tu należy wspomnieć, iż na stronie domowej Biblioteki Głównej Akademii Ekonomicznej w Poznaniu (której brak pośród analizowanych bibliotek, ponieważ na ankietę nie odpowiedziała) przeczytać można, że poprzez Poznańską Fundację Bibliotek Naukowych uczestniczy ona w wielofunkcyjnym komputerowym systemie biblioteczno-informacyjnym HORIZON obejmującym kilkanaście bibliotek Poznania. Czy zatem wielkość próby - 30 omawianych bibliotek - można uznać za wystarczającą, a formułowane wnioski za miarodajne?

Nie jest łatwo uzyskać za pośrednictwem ankiety dane dotyczące większości bibliotek w Polsce, czegokolwiek by te dane nie dotyczyły. Stwierdzić jednakże można, że znakomita większość bibliotek, na których odpowiedzi bardzo liczono ze względu na bogate lub jakiekolwiek doświadczenia w zakresie eksploatacji modułów gromadzenia w różnych systemach bibliotecznych, odpowiedziała na ankietę.

Czy na podstawie danych zawartych w tab. 3. i zilustrowanych graficznie na rys. 1a można odnaleźć podobną, jak w przypadku poznańskich bibliotek naukowych, zasadę jednorodności w doborze i rozmieszczeniu systemów komputerowych w poszczególnych typach bibliotek w Polsce? Chyba nie.

W politechnikach stosowanych jest 6 różnych systemów - ALEPH, HORIZON, PROLIB, VIRTUA, Q-SERIES, APIS ZB,
w akademiach ekonomicznych 3 różne - PROLIB, HORIZON, VIRTUA,
w akademiach rolniczych 3 różne - ALEPH, HORIZON, VIRTUA,
w akademiach medycznych 2 różne - ALEPH, PROLIB,
w uniwersytetach 2 różne - VIRTUA, PROLIB.
Trudno znaleźć w powyższych zestawieniach jakąkolwiek prawidłowość.

Pytanie 2

Powiększenie    Rys.2. Czy wdrożony jest moduł gromadzenia? (od kiedy?)

15 bibliotek nie wdrożyło modułu gromadzenia.
15 bibliotek posługuje się modułem gromadzenia, z czego:

  • 8 bibliotek rozpoczęło eksploatację modułu gromadzenia równocześnie z wdrożeniem systemu komputerowego (ALEPH, HORIZON, PROLIB i SOWA),
  • 3 biblioteki - 1 rok później (ALEPH, HORIZON),
  • 2 biblioteki - 3 lata później (PROLIB),
  • 1 biblioteka - 5 lat później (ALEPH),
  • 1 biblioteka - 7 lat później.

Tylko w systemie HORIZON, jak pokazuje tab. 3., wdrożenie modułu gromadzenia odbywało się równocześnie (w trzech bibliotekach) lub nie później niż rok (w jednej bibliotece) po wdrożeniu systemu komputerowego.

Jeżeli na 30 analizowanych bibliotek tylko w 8 (27%) nie odkładano na później wdrożenia modułu gromadzenia, a w 15, czyli w połowie bibliotek, w ogóle, nawet po latach nie zdołano zachęcić zespołów zajmujących się gromadzeniem zbiorów do posługiwania się narzędziem elektronicznym w codziennej pracy, to należy uznać, że oferowane narzędzia nie są jeszcze w pełni dostosowane do potrzeb bibliotek w Polsce i wymagają modyfikacji, co dobitnie potwierdzają dane zawarte w odpowiedziach bibliotek na pytanie 3 ankiety.

Pytanie 3

Powiększenie    Rys. 3. Czy do pełnego i właściwego wykorzystania systemu komputerowego konieczne było napisanie dodatkowych programów wspomagających?

W odpowiedzi na pytanie 3, 12 bibliotek (40%) tak określa dodatkowe programy:

  • HORIZON:
    • program akcesji,
    • statystyki,
    • inwentarz,
  • VIRTUA:
    • program akcesji,
    • inwentarz za pomocą programu Access,
    • rozliczenia finansowe,
    • statystki,
    • generowanie bazy nowości dla czytelnika,
  • ALEPH:
    • nadawanie akcesji,
    • inwentarz,
    • listy i raporty akcesji,
    • zarządzanie egzemplarzem.

Pytanie 4

Powiększenie    Rys. 4. Czy rozliczanie wartości księgozbioru odbywa się w twojej bibliotece w systemie komputerowym?

Na 30 bibliotek obsługiwanych przez zintegrowane systemy biblioteczne i 15 takich, które wykorzystują moduł gromadzenia, ponad połowa bibliotek nadal rozlicza księgozbiór metodą tradycyjną.

Pytanie 5

Powiększenie    Rys. 5. Czy w twojej bibliotece opis bibliograficzny tytułu jest widoczny w katalogu na etapie zamówienia książki?

Zastanawiająco duża część bibliotek, bo aż 22, nie zdecydowała się na pokazywanie w katalogu opisu bibliograficznego książek zmówionych. Na pewno mogłyby to robić te biblioteki (15 spośród 30), które wdrożyły moduł gromadzenia. Opisy zamówionych książek pokazuje w katalogu tylko 7 bibliotek.

Pytanie 6

Powiększenie    Rys. 6. Czy stosujesz narzędzia do badania statystyk wykorzystania książek wprowadzonych do księgozbioru?

Badaniem statystyk wykorzystania książek wprowadzanych do księgozbioru zajmuje się 12 spośród 30 bibliotek. Są to tabele przygotowane w programie Access, statystyka wypożyczeń, analiza statystyki zamówień egzemplarzy lektoryjnych do czytelni oraz wypożyczeń egzemplarzy drugich i kolejnych z magazynu.

Pytanie 7

Powiększenie    Rys. 7. Czy w twojej bibliotece studenci mogą proponować zarówno polskie, jak i zagraniczne tytuły do zakupu?

Prawie jedna trzecia bibliotek odmawia studentom prawa do współkształtowania profilu zbiorów. Za to ponad połowa (16 placówek) zaprasza studentów na wystawy książek zagranicznych, do składania propozycji dotyczących zawartości półek w serwisach książek elektronicznych typu Safari oraz do przekazywania dezyderatów we wszystkich dogodnych formach: osobistej, telefonicznej, elektronicznej.

Pytanie 8

Powiększenie    Rys. 8. Czy twoja biblioteka zatrudnia studentów na umowę zlecenie?

Tylko 6 bibliotek zatrudnia studentów, głównie w Oddziałach:

  • Udostępniania,
  • Magazynów,
  • Czytelni,
  • Ośrodka Informacji Naukowej,
w tym tylko jedna w Oddziale Gromadzenia i w Oddziale Opracowania.

Pytanie 9

Powiększenie    Rys. 9. Czy zamawiasz zagraniczne książki do biblioteki przez Internet?

Pytanie 10

Powiększenie    Rys. 10. Czy płacisz kartą płatniczą?

Przy zamawianiu książek przez Internet na 10 bibliotek kartą płatniczą posługują się tylko 2, wykorzystując karty płatnicze dyrektorów bibliotek.

Pytanie 11

Powiększenie    Rys. 11. Czy twój Oddział/ Sekcja Gromadzenia Druków Zwartych zajmuje się organizowaniem dostępu do książek elektronicznych?

Organizacją dostępu do książek elektronicznych w testowanych bibliotekach zajmują się oddziały:

  • Oddział Gromadzenia - 9,
  • Oddział Informacji Naukowej - 10,
  • Oddział Systemów Komputerowych - 4,
  • Dział Udostępniania - 1,
  • Czytelnie Specjalistyczne - 2,
  • Stanowisko ds. zarządzania i udostępniania baz danych - 1,
  • Stanowisko ds. komputeryzacji - 1,
  • nie wymienia się żadnego oddziału - 6.

Kilka bibliotek wymienia więcej niż dwie lokalizacje.

Pytanie 12

Powiększenie    Rys. 12. Czy twoja biblioteka udostępnia zdigitalizowane zbiory?

Pytanie 13

Powiększenie    Rys. 13. Czy twoja biblioteka digitalizuje zbiory własne?

Pytanie 14 i 17

Powiększenie    Rys. 14. Czy w twojej bibliotece jest agenda wymiany i czy jest planowane jej ograniczenie?

Na 30 ankietowanych bibliotek tylko dwie nie prowadzą wymiany wydawnictw uczelnianych. Z pozostałych 28 bibliotek cztery planują jej ograniczenie.

Pytanie 15

Powiększenie    Rys. 15. Czy agenda wymiany obsługiwana jest przy pomocy jakiegoś narzędzia informatycznego?

Z 28 bibliotek prowadzących wymianę tylko 7 wymieniło narzędzia informatyczne wspomagające pracę agendy. Przy czym najczęściej są to programy działające poza zintegrowanymi systemami bibliotecznymi, takie jak: Excel, Micro ISIS, APIN. Jedynie HORIZON i PROLIB obsługują wymianę.

Pytanie 16

Powiększenie    Rys. 16. Czy zakup wydawnictw wysyłanych w ramach wymiany finansuje twoja biblioteka?

W 17 przypadkach koszt zakupu wydawnictw przeznaczonych na wymianę ponosi biblioteka, w 6 wydawnictwo i tylko w 3 uczelnia.

Pytanie 18

Powiększenie    Rys. 17. Czy w twojej bibliotece przedmiotem wymiany są także czasopisma w formie elektronicznej?

Jedna odpowiedź na "tak" opatrzona jest komentarzem, że: są to przypadki akcydentalne i przychodzą jako by-product do czasopism w formie print. Trzy biblioteki planują wprowadzenie wymiany czasopism poprzez dodanie formy elektronicznej, a 23 pozostaje przy tradycyjnych wydawnictwach drukowanych.

Zakończenie

Nie wszystkie odpowiedzi na pytania ankiety zostały opatrzone równie obszernym komentarzem jak materiał uzyskany w odpowiedzi na pierwsze trzy pytania, które autorka potraktowała w tym omówieniu jako kluczowe. Ponadto wiele informacji uzyskanych drogą omawianej ankiety wykorzystują i interpretują zaproszeni do wygłoszenia referatów uczestnicy II Seminarium Gromadzenie Zbiorów - Sztuka Wyboru, stąd zrezygnowano z obszernego komentowania niektórych przedstawianych faktów i statystyk, ograniczając stwierdzenia wartościujące do niezbędnego minimum.

Na zakończenie składam serdeczne podziękowania za pomoc w przygotowaniu do druku niniejszego tekstu paniom: Małgorzacie Kuzieli i Jadwidze Wojtczak, bez pomocy których nie tylko ankieta pozostałaby w postaci prywatnych notatek, ale również nie odbyłoby się II Seminarium, które, jak chcą uczestnicy, będzie miało swoją kolejną edycję.

               

- Spis treści - Następny

(C) 2005 EBIB

    II Seminarium "Gromadzenie zbiorów-sztuka wyboru". Omówienie ankiety / Danuta DUDZIAK // W:II Seminarium: Gromadzenie zbiorów - sztuka wyboru  : Wrocław,   23 - 24 czerwca 2005. - [Wrocław] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja "Elektronicznej Biblioteki", 2005. - (EBIB Materiały konferencyjne nr 11). - ISBN 83-921757-2-7. - Tryb dostępu : http://www.ebib.pl/publikacje/matkonf/grom2/dudziak.php