Problemy funkcjonowania bibliotek uniwersyteckich na przełomie wieków, Olsztyn - Lidzbark Warmiński, 28-29 maja 2001 roku
     Organizator: Biblioteka Główna Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego

Artykuł 4


- Spis treści - Poprzedni - Następny

   

Elżbieta Dudzińska
Biblioteka Politechniki Warszawskiej

Współpraca bibliotek naukowych w zakresie dostępu do czasopism elektronicznych i baz danych

Omawiając współpracę bibliotek naukowych w zakresie dostępu do czasopism elektronicznych i baz danych chciałabym zwrócić uwagę na sytuację, w jakiej znajdują się obecnie biblioteki naukowe, zwłaszcza biblioteki szkół wyższych.
Od szeregu lat wzrasta liczba studentów, przyjmowanych na studia, a więc wzrasta liczba potencjalnych użytkowników, którzy w bibliotekach szkół wyższych stanowią 80-85% korzystających z usług biblioteczno-informacyjnych. Z danych otrzymanych z wybranych bibliotek szkół wyższych, uniwersyteckich i politechnicznych wynika, że liczba potencjalnych użytkowników jest bardzo wysoka i wynosi od 26.000 do 60.000 tys., a liczba zarejestrowanych w wypożyczalniach od 15.000 do 85.000 tys. Mniejsze uczelnie nie rejestrują tak dużej liczby potencjalnych użytkowników (studentów i pracowników), ale często, pełniąc rolę biblioteki regionalnej, służą studentom i pracownikom naukowym innych szkół wyższych lub zainteresowanym tematyką gromadzonych przez nich zbiorów (np. Biblioteka Pomorskiej Akademii Medycznej rejestruje dwukrotnie więcej użytkowników, niż stanowią użytkownicy potencjalni).
Liczba zarejestrowanych czytelników i wypożyczeń indywidualnych w latach 1997-2000 według Rocznika Statystycznego przedstawia się następująco:

Biblioteki szkół wyższych

 199719992000
Czytelnicy1.159.0001.389.0001.473.000
Wypożyczenia (indywidualne)9.300.00010.986.00012.372.000

Obraz podstawowych usług bibliotecznych w wybranych bibliotekach szkół wyższych świadczy o skali potrzeb użytkowników:

L.P.ZBIORYUŻYTKOWNICYUSŁUGI
 OgółemKsiążkiCzasopismaZbiory specjalnePotencjalniZarejestrowaniOdwiedziny w czytelniWypożyczenia
1.2.4837871.558520613.694311.57359.04584.702252.793 (dane szacunkowe)672.542 (w tym w wolnym dostępie 474.063)
2.2.6720191.538676676.771456.57250.00021.378nie rejestrowane552.224
3.1.754469887.046472.999394.42431.73637.98287.748886.971
4.380.000354.00026.0003.07340.34617.77542.835119.997
5.1.276608390.203135.134750.57131.00014.79972.083234.735
6.980.395588.649176.733215.01335.26739.904426.433584.919
7.2.035000883.000152.0001.00000026.40333.000203.000 
8.265.321225.72928.22611.3662.6474.16439.64537.147

Liczba użytkowników w bibliotekach i ich zapotrzebowanie na usługi biblioteczne wzrasta również z chwilą modernizacji działalności biblioteczno-informacyjnej. Wyraźnym przykładem potwierdzającym tą tezę są dane z naszej Biblioteki Głównej, w której - w porównaniu z rokiem 1999 - w roku 2000 odnotowano wzrost liczby zarejestrowanych użytkowników o około 5.000, wzrost liczby wypożyczeń czasopism z 93.972 do 173.877 a odwiedzin w czytelniach z 24.278 do 103.087. Niewątpliwą przyczyną zwiększenia zainteresowania użytkowników usługami Biblioteki Głównej było oddanie we wrześniu 1999 roku nowych pomieszczeń, wyposażonych zgodnie z standardami stawianymi w nowoczesnych bibliotekach europejskich. Na jeszcze większą skalę wzrosło zainteresowanie usługami w nowym budynku Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Zapewne podobne spostrzeżenie odnotowano w wielu innych bibliotekach, które wybudowały nowe lub rozbudowały dotychczasowe pomieszczenia biblioteczne, jak np.: Biblioteka Główna Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Biblioteka Główna Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Biblioteka Główna Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Biblioteki Głównej w Krakowie, Biblioteka Jagiellońska.
Niezależnie od możliwości, jakie stwarzają właściwe warunki lokalowe, we wszystkich bibliotekach podlegających Ministerstwu Edukacji Narodowej (MEN), położono duży nacisk na zastosowanie nowych technologii, a przede wszystkim na komputeryzację bibliotek. Wdrożenie zintegrowanych systemów komputerowych pozwoliło na zapewnienie użytkownikom dostępu do nowej jakości informacji.
Należy zdać sobie sprawę, że rozwój bibliotek spowodował jednocześnie znaczny wzrost kosztów ich działalności, tym większy, że spotęgowany rosnącym kosztem zakupów książek, czasopism i zbiorów specjalnych krajowych, jak i zagranicznych. Trudną sytuację finansową bibliotek szkół wyższych pogorszyły zmiany finansowania bibliotek, zwłaszcza w zakresie importu czasopism, na które środki finansowe Komitet Badań Naukowych włączył do środków przyznawanych wydziałom w ramach działalności statutowej. Zmiana trybu finansowania importu wynikała z dostosowania się do zasady autonomii uczelni i jej wydziałów. Przyjęto założenie, że dzieki wprowadzonemu trybowi, użytkownicy czasopism, czyli pracownicy naukowi będą mieli możliwość podejmowania decyzji merytorycznych i w konsekwencji podziału środków finansowych, zgodnego z rzeczywistymi potrzebami. Zapewne nie zwrócono uwagi na różnice kosztów poszczególnych czasopism, np. wielokrotnie wyższych cen od pozostałych w przypadku czasopism z nauk podstawowych, jak: chemia, fizyka, biologia, matematyka, które jako mające charakter interdyscyplinarny znajdują się w kręgu zainteresowania wielu wydziałów. Samodzielnie finansowanie tych czasopism, których jednocześnie ceny wzrastają od 10 do 15 % rocznie, nie jest możliwe przez jakikolwiek wydział. Sytuację pogarsza fakt przyznania wydziałom na rok 2001 dotacji statutowej niższej, niż w roku ubiegłym.
Bibliotekarze z niepokojem odnotowują również zmniejszanie się innych źródeł dofinansowywania działalności biblioteczno-informacyjnej. Problemem staje się brak środków finansowych na zakup licencji umożliwiających wdrażanie systemów komputerowych, ograniczone, mimo wielkiej życzliwości pracowników MEN, środki finansowe na zakup oprogramowania, zakup i tworzenie baz danych, konserwację i zabezpieczanie zbiorów itp.

Nie wszyscy zdają sobie sprawę, że koszty działalności biblioteczno-informacyjnej, zwłaszcza w dużych uczelniach, stanowią w obecnej dobie niemały problem, zarówno dla dyrektorów bibliotek, jak i władz uczelni. Z danych przedstawionych przez kilka bibliotek głównych szkół wyższych (uniwersytetów, politechnik i uczelni specjalistycznych), wynika że w 2000 roku wynosiły one w większych bibliotekach, w granicach 4,5 mln. Do 16 mln., zależnie od wielkości zbiorów, lokalu i struktury biblioteki. Dotacje przyznane bibliotekom pokrywały od 12 do 30 % wydatków, co stawiało władze uczelni wobec konieczności przeznaczenia na działalność biblioteczną znacznych środków finansowych. Wzrost kosztów zbiorów spowodował, że przyznawane przez KBN dotacje pokrywały średnio od 30-40 % kosztów zbiorów. Dane te kształtowały się inaczej w bibliotekach, które pozyskują część zbiorów w ramach egzemplarza podstawowego. W odniesieniu do kosztów zakupu książek i czasopism importowanych nie sprawdza się już zasada, stosowana dawniej przez MEN przy przyznawaniu dotacji, wg której dofinansowanie importu w bibliotekach centralnych z założenia stanowiło 80-100 % kosztów w bibliotece głównej.

Z otrzymanych danych wynika, że koszty zakupu czasopism oraz dostępu do baz danych zależą od wielkości uczelni, liczby wydziałów, kierunków badań, dziedzin leżących w kręgu zainteresowania użytkowników i wynoszą od 1.900.000 do 3.900.000 PLN, a pokrywane są z dotacji w wysokości od 27 do 78 %, w jednym tylko przypadku w 100 %

Przedstawiona sytuacja finansowa z jednej strony i rosnące potrzeby użytkowników z drugiej, obligują biblioteki szkół wyższych do poszukiwania nowych rozwiązań, pozwalających przy mniejszych kosztach zapewnić dostęp użytkownikom do informacji.
Brak krajowej polityki w tym zakresie oraz ośrodka czy jednostki koordynującej działalność biblioteczno-informacyjną, zwłaszcza w odniesieniu do importu czasopism, obliguje biblioteki do współpracy. Wzorem bibliotek zagranicznych biblioteki wyrażające chęć współpracy tworzą konsorcja. Oprócz konsorcjów, organizowanych przez biblioteki współpracujące w ramach jednego zintegrowanego systemu komputerowego, jak: VTLS, Horizon, czy Aleph, biblioteki łączą się w konsorcja, mające na celu zapewnienie użytkownikom korzystniejszych warunków dostępu do baz danych.
Pierwszym konsorcjum, zorganizowanym przy współpracy firmy Swets/Blackwell, było działające od 2000 roku Konsorcjum Springer Link. Dzięki wysokiemu poziomowi czasopism, a także wyjątkowo korzystnym warunkom finansowym, dostęp do nowej jakości informacji spotkał się z dużym zainteresowaniem użytkowników, choć nie jednakowym we wszystkich środowiskach. Uzależniony był zarówno od merytorycznej zawartości bazy, jak i stopnia zaangażowania bibliotekarzy, promujących dostęp do bazy. Jak wykazały badania firmy Springer na 400 tytułów czasopism, dostępnych w bazie, dużym zainteresowaniem cieszyło się 110 tytułów czasopism, głównie z zakresu: biologii, chemii, medycyny, fizyki i rolnictwa. Wśród najczęściej wykorzystywanych czasopism znajdowały się zarówno tytuły prenumerowane przez biblioteki, jak i niedostępne w formie drukowanej w kraju. Oferta na rok 2000 i 2001 pozwalała bibliotekom na zapewnienie dostępu do czasopism na bardzo korzystnych warunkach finansowych i miała charakter promocyjny. Przedstawiciele firmy Springer zapowiadają zmianę oferty na rok 2002, zarówno w kierunku ograniczenia liczby tytułów w bazie, jak i podniesieniem ceny. Od roku 2000 działa również Krajowe Konsorcjum Chemical Abstracts, zapewniające dostęp do niezwykle cennej dla użytkowników bazy bibliograficznej. Pozostałe konsorcja, przedstawione w tabeli poniżej, zorganizowane są od 2001 roku.

Dostęp do pełnotekstowych czasopism elektronicznych w 2001 roku w ofercir konsorcyjnej

NAZWA KONSORCJUMLICZBA TYTUŁÓW CZASOPISM PEŁNOTEKSTOWYCHLICZBA BIBLIOTEKKOSZT UWAGI
Academic Press IDEAL + Saunders and Churchill Livingstone - 80 medycznych czasopism18038Indywidualny dla każdej biblioteki – 80 procent ceny prenumeraty drukowanejRoczniki archiwalne z 50 procentowym rabatem, możliwoœć rezygnacji z wersji drukowanej.
Springer Velag LINK39049120.000 DM - łšcznie dla uczestników konsorcjumRoczniki archiwalne dostępne w ramach opłaty podstawowej.
Elsevier Science Direct510271.096.000 zł - łšczny kosztRoczniki archiwalne dostępne w ramach opłaty podstawowej.
Krajowe Konsorcjum Chemical Abstracts117Indywidualny, zależny od grupy bibliotekDla dziewięciu bibliotek łšcznie z wersjš drukowanš. Dostęp do roczników archiwalnych.
SwetsNet Navigator Spisy treœci17.000134.350 DMKontynuacja z lat 1999 - 2000
SwetsNet Navigator Czasopisma pełnotekstoweZależna od prenumeraty biblioteki od 200 - 80029750 – 1100 DMInternetowy serwis, który ułatwia pracę użytkownikowi. Bez dodatkowego logowania możliwoœć korzystania z serwerów licznych wydawców.
Eifl Direct4.500NieustalonaOpłata roczna zależna od grupy od 400$ - 5000$Osiem baz z różnych dziedzin. Przewidywany wzrost liczby tytułów pełnotekstowych. Ponadto jest dostęp do streszczeń z 7000 tytułów czasopism.

Biblioteki zapoznają się z kolejnymi ofertami wydawców, zapewniającymi dostęp do czasopism elektronicznych z różnych dziedzin wiedzy i na różnych warunkach. Bibliotekarze dążą do korzystania z ofert, zapewniających dostęp nie tylko do czasopism bieżących, ale również roczników archiwalnych, na korzystnych warunkach finansowych i co bardzo istotne, umożliwiających rezygnację z wersji drukowanej. Wyżej wymienionymi założeniami starają się kierować biblioteki naukowe środowiska warszawskiego, które mimo trudności integracji w tak dużym środowisku naukowym, dążą do uzgodnień w zakresie prenumeraty czasopism, zarówno tradycyjnych, jak elektronicznych. Bardzo dobrą współpracę w tym zakresie prowadzą od szeregu lat biblioteki naukowe w innych regionach, np. Wrocławiu i Krakowie. Intensyfikacja współpracy środowiskowej i wybór najlepszych form współpracy będzie obecnie naczelnym zadaniem bibliotekarzy, którzy muszą podjąć decyzje dostosowania potrzeb i wymagań użytkowników odnośnie prenumeraty czasopism tradycyjnych, elektronicznych, a także udziału w konsorcjach zapewniających dostęp on-line do baz bibliograficznych. Rozwiązanie problemów uzależnione jest od stabilizacji finansowania działalności biblioteczno-informacyjnej, a przede wszystkim finansowania prenumeraty czasopism i innych nośników informacji naukowej. W tym ostatnim przypadku najkorzystniejszym sposobem byłoby dofinansowanie importu czasopism w formie dawniej stosowanej, czyli dotacji adresowej.

   


- Spis treści - Poprzedni - Następny

(C) Biblioteka Główna Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2001 EBIB