ebib 
Nr 7/1999 (7), Serwisy WWW. Artykuł
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Stanisław Skórka
Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Krakowie
Katedra Bibliotekoznawstwa

Zastosowanie systemu hipertekstowego do tworzenia hipermedialnego podręcznika na przykładzie "Wirtualnej historii książki i bibliotek"




Popularność usługi WWW sprawiła, że w globalnej pajęczynie pojawia się coraz więcej miejsc przeznaczonych dla osób chcących poszerzyć wiedzę za pośrednictwem tego medium. Są już strony dla nauczycieli1 , studentów2 oraz uczniów. Zawierają one porady metodyczne, notatki z wykładów lub zestawy ćwiczeń z określonego przedmiotu. Internet jest narzędziem pod wieloma względami przydatnym w edukacji: zapewnia dostęp do informacji oraz do instytucji, które je gromadzą w sieci (archiwa, biblioteki i muzea), urozmaica prezentowane wiadomości poprzez nadanie im postaci multimedialnej, umożliwia dotarcie do informacji o określonej tematyce, znajdującej się w dowolnym miejscu na świecie.

Niniejszy artykuł prezentuje projekt zastosowania serwisu WWW jako hipermedialnego podręcznika pn. "Wirtualna historia książki i bibliotek", który jest dostępny w Internecie pod adresem: www.wsp.krakow.pl/kbin/whk . Celem projektu jest zgromadzenie informacji z zakresu historii książki rękopiśmiennej i bibliotek działających w tym okresie w postaci wielomedialnej, powiązanej hipertekstem. Podręcznik ten w przyszłości mógłby być wykorzystywany przez studentów do samokształcenia oraz na zajęciach z przedmiotu historia książki i bibliotek, wykładanego w Instytucie Bibliotekoznawstwa. Jego zastosowanie mogłoby także uatrakcyjnić lekcje biblioteczne w ramach edukacji czytelniczej i informacyjnej.

W terminologii naukowej dotyczącej środków przekazu opartych na hipertekście i multimediach istnieją duże rozbieżności. Samo pojęcie "hipermedia" posiada wiele definicji, których można doszukać się w literaturze, zarówno polskiej, jak i zagranicznej3. Wystarczy wspomnieć, iż używa się go zamiennie z pojęciem "multimedia" i "hipertekst"4. Występuje także różnorodność nazw dla postaci, w jakich informacje mogą być utrwalone i udostępniane. I tak, słyszymy o elektronicznych książkach, hiper-książkach, książkach wizualnych5, hiperbazach6, serwisach WWW i innych. Niektóre posiadają wiele określeń. Na przykład dla pojęcia "elektroniczna książka" autor znalazł, różne definicje:

  1. "mały dysk kompaktowy" z multimedialnym zapisem danych7,
  2. przeniesienie treści z postaci tradycyjnej na cyfrową z zachowaniem wizualnego podobieństwa do formy zewnętrznej tradycyjnego dokumentu tekstowego8,
  3. urządzenie elektroniczne wielkości palmtopa posiadające własny ekran i wymienialnym modułem pamięci, np. z tekstem książki (tzw. eBooki)9.

Wobec powyższego wydaje się, iż problem terminologii nowoczesnych środków przekazu powinien zostać ujednolicony poprzez wydanie słownika albo encyklopedii technologii informacyjnej lub multimedialnej.

Wspomniane nieścisłości terminologiczne pozwalają jednak, aby opisywany tu system wzajemnie powiązanych stron określić jako "hipermedialny podręcznik", zawierający treści zgodne z tematyką zajęć dydaktycznych oraz wzbogacający przekaz elementami multimedialnymi. Pojęcie "hipermedialny" jest tu rozumiane jako skomputeryzowany system informacyjno-wyszukiwawczy, umożliwiający użytkownikowi dostęp do połączonych multimediów, powiązanych z konkretnym tematem"10, z powodów technicznych przekaz multimedialny nie jest tak rozbudowany jak w przypadku encyklopedii elektronicznych (autor nie zastosował m.in. dźwięku). Termin "podręcznik" sugeruje przeznaczenie edukacyjne programu, wymaga więc nieco innego podejścia do projektowania w języku HTML, niż w przypadku klasycznych witryn lub stron domowych, oglądanych w Internecie. Chodzi oczywiście o dostosowanie modelu systemu rozproszonego do realizacji funkcji edukacyjnych w oparciu o zasady dydaktyczne. Pamietając o tym, jakie funkcje pełni komputer w edukacji, można wyszczególnić również funkcje dydaktyczne hipermedialnego podręcznika. I tak piszący te słowa tworząc własny podręcznik wziął pod uwagę następujące zagadnienia:

  • zgodność z treścią programu zajęć,
  • ilustrowanie poszczególnych zagadnień przy pomocy rysunków, fotografii i animacji,
  • hierarchizacja tematów zgodnie z podziałem w danej dziedzinie wiedzy,
  • różnicowanie przekazu informacji w obrębie szerszego zagadnienia,
  • powiązanie poszczególnych porcji materiału (węzłów) metodami skojarzeniowymi,
  • motywacja do pogłębiania wiedzy z danej dziedziny,
  • wspieranie procesu samokształcenia,
  • indywidualizacja procesu kształcenia,
  • sprawdzenie poziomu wiedzy użytkowników,
  • umożliwienie dotarcia do informacji znajdującej się w Internecie.

Genezą "Wirtualnej historii książki i bibliotek" było zgromadzenie w jednym "miejscu" wiadomości znajdujących się w kilkunastu pozycjach książkowych, często nie wypożyczanych już w bibliotekach, przy wykorzystaniu środków przekazu dostępnych dzięki użyciu komputera (hipertekst, ilustracje i animacje) oraz udostępnieniu ich w sieci lokalnej i globalnej. Założeniem autora nie będzie zastępowanie tradycyjnych podręczników, a jedynie ich wspomaganie i uatrakcyjnianie form przekazu, dlatego treść zawarta w hiperbazie nie wyczerpuje całości problematyki, którą muszą poznać studenci na zajęciach z tego przedmiotu. Opracowując teksty do rozdziałów i podrozdziałów szczególnie zwraca się uwagę na wiadomości, których nie zawierają ogólnodostępne wydawnictwa podręcznikowe, mając na celu wzbudzenie zainteresowania u czytelnika studiującego dany temat. Program ujęty w hipertekstowym serwisie będzie odpowiadał zakresowi wiedzy omawianej na pierwszym roku studiów w pierwszym semestrze nauki. Głównym odbiorcą podręcznika jest student tego właśnie rocznika, ale nie tylko - adresatem może być każdy, kto interesuje się dziejami ludzkości, historią pisma i utrwalaniem myśli ludzkiej.

Rysunek 1

Podręcznik ma budowę hierarchiczną12 (zob. wyżej), zwaną też rozgałęzioną albo drzewiastą13, porządkującą elektroniczne dokumenty według tematów ogólnych, zawierających podstawowe wiadomości, które odsyłają do szczegółowych, te z kolei powiązane są z jeszcze węższymi zagadnieniami. Inną cechą charakterystyczną takiej struktury jest wyodrębnienie strony głównej, organizującej dostęp do zasobów pozostałych stron połączonych ze sobą logicznie. Taki podział wydaje się być najbardziej efektywnym w przypadku podręcznika. Pogrupowanie partii materiału według zasady "od ogółu do szczegółu" powinno zachęcać studenta do dalszego pogłębiania wiedzy. Wybierając coraz węższą tematykę, porusza się jednocześnie "w głąb" systemu. Sposób podziału zagadnień z zakresu historii książki lub bibliotek może odbiegać od tego, jaki stosują tradycyjne podręczniki z tej dziedziny, uwarunkowane jest to odmienną specyfiką hipertekstu, umożliwiającą przestrzenne (nieliniowe) uporządkowanie informacji.

Nielinearność hipertekstu jest jego główną cechą i zaletą w systemie wzajemnych powiązań, jednak z punktu widzenia dydaktyki wyodrębnienie z informacji węższych zagadnień i połączenie ich za pomocą hiperodsyłaczy, może doprowadzać do zagubienia przez użytkownika głównego wątku myślowego14, którym kieruje się on w trakcie poruszania po systemie rozproszonym. Dlatego jednym z wyzwań projektującego jest znalezienie pośredniego rozwiązania, umożliwiającego efektywne wykorzystanie elementów języka hipertekstowego, których nie posiada tekst utrwalony w konwencjonalnej formie15 .

W hiperbazie zastosowano różne rodzaje stron WWW16:

Strona organizująca dostęp do zasobów hiperpodręcznika pełni rolę strony tytułowej, zawiera, oprócz wymienionych już zbiorów odniesień, elementy informacyjne, takie jak: datę ostatniej aktualizacji, wskazówki dotyczące posługiwania się serwisem, nazwę autora i jego adres e-mail, statystykę odwiedzin oraz informację o prawach autorskich. Rozdziałom i podrozdziałom odpowiadają w hipertekstowym podręczniku węzły. Ich kompozycja graficzna jest jednolita w obrębie jednego poziomu w hierarchii stron WWW, a więc inny szablon zastosowano dla tematów podstawowych, inny dla zagadnień węższych. Język HTML pozwala na atrakcyjne pod względem graficznym prezentowanie informacji, dlatego dokument należący do określonej hierarchii może wyróżniać się charakterystycznymi elementami, jak kolor tła, tekstu czy justowanie.

Rysunek 2: Ogólny schemat Wirtualnej historii książki i bibliotek

Wspomniano wyżej, iż "Wirtualna historia ..." uporządkowana jest w strukturze rozgałęzionej. Nie jest to jedyny sposób powiązania poszczególnych węzłów w tym systemie. Specyfika niektórych tematów wymuszała utworzenie odrębnej konstrukcji relacji pomiędzy związanymi ze sobą znaczeniowo informacjami, np. podrozdział poświęcony zabytkom iluminacji bizantyjskiej połączony został z tzw. galerią prezentującą przykłady malarstwa książkowego, zaprojektowaną w formie sekwencji kilku stron (zob. rys. poniżej), które oglądać można niezależnie od tekstu opisującego każdy z zabytków (w podobny sposób przegląda się slajdy). Dalszy podział w obrębie węższych tematów zaburza nieco schemat przyjęty na wstępie projektu. Jak widać to na rysunku powyżej, mapa dokumentów podręcznika po uzupełnieniu go we wszystkie strony, nie będzie przypominać pajęczyny, lecz nieuporządkowaną hierarchię. Użycie wyłącznie schematycznej nawigacji mogłoby spowodować ograniczenia w dostępie do zagadnień pozostających we wzajemnej relacji. Połączenie realizowane jest za pomocą odsyłaczy znaczeniowych (np. słowo "Grecja" w tekście na temat papirusu odsyła do rozdziału dotyczącego książki w starożytnej Grecji). Nie jest wykluczone, że to właśnie odsyłacze umieszczone w tekście mogą powodować rozproszenie uwagi czytelnika, jednakże problem ten wymaga głębszych badań.

Rysunek 3

Jednym z najważniejszych aspektów konstruowania hipermedialnych pomocy dydaktycznych jest umiejętne, oparte na skojarzeniach, stosowanie odsyłaczy hipertekstowych. Celowe ich użycie ma decydujące znaczenie dla funkcjonalności systemu hipertekstowego w dydaktyce i informacji, wpływa bowiem na indywidualny dobór treści materiału, stając się tym samym narzędziem wspomagającym proces samokształcenia. W opisywanym tu hipertekstowym podręczniku występuje kilka rodzajów odsyłaczy17:

  • znaczeniowe (zw. semantycznymi) - łączące dokumenty związane podobną tematyką; wśród nich wyróżnia się hiperłącza sprecyzowane (odsyłające do powiększonej ilustracji) i kontynuowane (łączące strony w strukturze sekwencyjnej),
  • nawigacyjne - kierujące w inne miejsce rozproszonego systemu, występują bez kontekstu (np. powrót do strony głównej),
  • kierujące do innych, niż WWW, usług internetowych, np. poczty elektronicznej,
  • dynamiczne - przyciski CGI, reagujące na ruch myszką, wysyłające wypełniony formularz do adresata,
  • pomocnicze - informujące o autorstwie i umożliwiające nawiązanie kontaktu za pomocą np. poczty elektronicznej,
  • narzędziowe - mogą być niewidoczne dla użytkownika, łączące z zewnętrznym arkuszem stylów.

W trakcie rozwoju usługi WWW wygląd odsyłaczy zmieniał się zgodnie z obowiązującymi trendami. W połowie lat dziewięćdziesiątych występowały najczęściej powiązania w formie tekstu, które odróżniały się od reszty kolorem (najczęściej niebieskim) i podkreśleniem, treść dokumentu wyświetlana były czcionką times. Obecnie hiperłącza znaczeniowe w tej postaci występują w większości przypadków bez podkreśleń, z dowolną kolorystyką kontrastującą z tekstem (powinny to być barwy jaskrawe, zależnie od kolorystki pozostałych elementów). Strony organizacyjne bardzo często posiadają odsyłacze w postaci trójwymiarowych przycisków zmieniających wygląd, kolor lub rozmiar po kliknięciu w niego myszką. Treść wyświetlana jest najczęściej czcionką bezszeryfową (np. arial, tahoma, verdana). Jest to pewnego rodzaju "nowa fala" lub "trzecia generacja", jak nazwał David Siegiel18 najnowszy trend w tworzeniu serwisów WWW. Dokument zbudowany w ten sposób nie zawsze jest jednak czytelny, niekiedy wręcz przeładowany zbiorem różnych trików i animacji, służących w zasadzie tylko zakłócaniu, a nie prezentowaniu wiadomości. Opracowując dokumenty hipermedialne z zamiarem wykorzystania ich w dydaktyce, twórca musi brać pod uwagę to, że korzystający z nich czytelnicy mogą nie mieć doświadczenia w korzystaniu z tego typu narzędzi udostępniania wiedzy, jeżeli więc skupi się jedynie na formie zewnętrznej prezentacji, osiągnie efekt odwrotny do zamierzonego. Jest to kompromis pomiędzy efektownymi i "hałaśliwymi" gadżetami a czytelnością stron, która ze względu na specyfikę przedmiotu musi mieć nadrzędne znaczenie. Jednym z problemów webmasterów, o których nie wspomniano wyżej, jest projektowanie stron, które będą podobnie wyglądać w oknie Netscape'a i Explorera. Nie jest to niemożliwe wymaga jednak dużego doświadczenia oraz rezygnacji z niektórych funkcji języka HTML, które interpretuje tylko jedna z tych dwóch przeglądarek.

Oprócz hiperłączy, do zbioru stron WWW dodano wyszukiwarkę (pn. "Książkowy szperacz" - www.wsp.krakow.pl/kbin/whk/szukaj_whk.html), która służy do szybkiego znajdywania informacji w podręczniku. Narzędzie to jest udostępniane za darmo użytkownikom Internetu19, umożliwia konfigurację ekranów wyszukiwawczych i wynikowych według indywidualnych potrzeb (z wyjątkiem usunięcia bannera reklamowego). Wyszukiwania prowadzić można według dowolnego słowa lub hasła przedmiotowego, szperacz umożliwia wgląd w statystykę haseł wyszukiwawczych, a także ranking słów kluczowych użytych przez odwiedzających serwis. Dodatkowym atutem jest możliwość prezentacji wszystkich dokumentów wchodzących w skład podręcznika w postaci hierarchicznej struktury, tabeli lub listy.

Proces tworzenia rozbudowanej struktury hiperbazy z zakresu historii książki oraz jej zawartości składa się z kilku etapów20. Pierwszym jest organizacja części merytorycznej całego systemu zgodnie z funkcjami dydaktycznymi hipermedialnych programów edukacyjnych oraz zaprojektowanie sieci połączeń według specyfikacji języka HTML. W tej fazie dokonuje się przeglądu źródeł (monografii, podręczników, artykułów) oraz selekcji wiadomości w nich zawartych z wybranego zagadnienia. Literatura, na podstawie której opracowuje się syntezy, pochodzi z wykazu lektur dla studentów. Po zgromadzeniu wszystkich informacji w formie pliku tekstowego, w kolejnej fazie przystępuje się do nadania mu postaci dokumentu hipertekstowego, włączając w to aspekty opisane powyżej (czyli sposób organizacji treści na stronie oraz użycie odsyłaczy). Kolejnym posunięciem jest dobór mediów do przekazu tekstowego o, a następnie powiązanie gotowej strony (rozdziału lub podrozdziału) z resztą dokumentów odsyłaczami nawigacyjnymi i semantycznymi. Etap pierwszy jest jak na razie w fazie realizacji. W chwili obecnej podręcznik składa się z 83 stron oraz ponad 300 ilustracji, łącznie z pełniącymi funkcje ozdobną trójwymiarowymi napisami i tłami. Do końca roku akademickiego 1999/2000 planuje się zakończenie prac nad tą częścią projektu. Jednocześnie z fazą pierwszą, realizowana jest faza druga - weryfikacja treści i odsyłaczy między węzłami oraz uzupełnienie poszczególnych stron o wskaźniki frekwencji odwiedzin użytkowników. Każdy dokument posiada własny licznik odwiedzin, oprócz tego prowadzona jest statystyka zbiorowa dla całości, dająca możliwość porównań popularności poszczególnych stron. W ramach prac nad przystosowaniem hipermedialnej bazy do celów edukacyjnych skonstruowany zostanie system sprawdzający skuteczność dydaktyczną wirtualnego narzędzia w postaci quizów i testów. Użytkownik będzie mógł sprawdzić poziom wiedzy na temat związany z historią książki. Etap ten jest obecnie w fazie projektów.

Po zakończeniu opisanych wyżej prac nastąpi ostateczna weryfikacja struktury podręcznika on-line. Złoży się na nią ocena merytorycznej zawartości oraz kontrola systemu połączeń między węzłami. Zwieńczeniem projektu będą badania skuteczności hipermedialnej bazy wiedzy w edukacji oraz jej odbiorców. Badanie te będą miały charakter eksperymentalny. Celem ich będzie wykazanie stopnia użyteczności nowej technologii w przekazie informacji i dydaktyce, jak również określenie zachowań użytkowników korzystających z hiperpodręcznika21.

Na zakończenie należy zaznaczyć, iż stosowanie Internetu w edukacji wiąże się z wieloma zagrożeniami. Zalicza się do nich zbytnie ułatwienie odbioru informacji, co wpływa na ograniczenia w percepcji oraz na brak krytycyzmu22, groźba uzależnienia się od komputera, szczególnie od Internetu, odrzucenie innych nośników informacji (książki i prasy), a także łatwy dostęp do każdej informacji, także tej niedozwolonej. World Wide Web jak na razie przypomina "ogród nie plewiony". Między innymi od nas - nauczycieli i bibliotekarzy - zależy czy uczynimy go źródłem wiedzy i informacji, czy pozostawimy na łaskę i niełaskę pozwalając, aby zapełniał się megabajtami do niczego nie przydatnych śmieci.

Literatura:

1 Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne udostępniają w sieci rozszerzenie podręcznika "Matematyka 2001" pod adresem: www.wsip.com.pl
2 Notatki z wykładów dla studentów AGH: www.agh.edu.pl
3 B. Siemieniecki: Komputery i hipermedia w edukacji dorosłych. Wyd. 5 popr. Toruń 1998,
s.132-136; H. Ashman: What is Hypermedia ?:
www.cs.flinders.edu.au./research/LINKS/siglink94.html, 1993, strona odwiedzona 21.10.99
4 M.Czajkowski: Leksykon Internetu. Warszawa 1999, s. 144
5 M.Góralska: Elektroniczne książki. Zagadnienia Inf. Naukowej 1996, s. 33-40
6 K. Siwek: Hipertekstem o hipertekście. Zagadnienia Inf. Naukowej 1991, nr 1 s. 205-214.
7 B. Steinbrink: Multimedia..., s.62
8 M.Góralska: j.w.
9 M.Stankiewicz: Bity zamiast papieru. Chip 1999 nr 5, s. 46-51
10 Definicja zaczerpnięta ze strony WWW: Definition of Terms
www.volcano.net/~swolters/define.html. Strona odwiedzona w lipcu 1999 r.
11 B. Siemieniecki, j.w.
12 Struktury serwisów WWW opisano stronach "WEBDESIGN w praktyce" autorstwa J.Stychuta: webdesign.art.pl/index.htm
13 B. Siemieniecki, j.w. s. 137-138
14 B. Siemieniecki, j.w. s. 143
15 B. Wereszczyńska-Cisło: Charakterystyka i możliwości eksploatacji hipertekstu.
Zagadnienia Informacji Naukowej 1997 s. 17-30
16 Specyfikację stron WWW przedstawił P. Kazienko w artykule: Rodzaje stron i odsyłaczy w systemie WWW "Informatyka" 1999 nr 2, s. 23-35
17 j.w.
18 D. Siegel: Tworzenie stron WWW. Bielsko-Biała 1998, s. 11-33
19 Pod adresem: www.freefind.com
20 Etapy projektowania hipermedialnej bazy przedstawiła A. Rokicka-Broniatowska: Wybrane zagadnienia modelowania struktur informacyjnych w hipermedialnych systemach edukacyjnych W: Multimedialne i sieciowe systemy informacyjne. Wrocław 1998, s. 245
21 S.Skórka: Projekt badań nad elektronicznym podręcznikiem z zakresu historii książki. Na przykładzie internetowego serwisu WWW pn. "Wirtualna historia książki" W: Informatyka w Szkole XV. Katowice 1999, s. 334-338
22 R. Tadeusiewicz: Wybrane zagrożenia wynikające z wykorzystania Internetu w edukacji. W: Techniki komputerowe w przekazie edukacyjnym. Dziewiąte ogólnopolskie sympozjum naukowe. Kraków 1999, s. 73-91


Pierwotny adres: http://www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib07/4_skorka.html
Adres w archiwum: ebib.oss.wroc.pl/arc/e007-05.html

 Początek strony



Zastosowanie systemu hipertekstowego do tworzenia hipermedialnego podręcznika na przykładzie "Wirtualnej historii książki i bibliotek" / Stanisław Skórka// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Szymon Matuszewski - Nr 7/1999 (7) listopad. - Czasopismo elektroniczne. - [Wrocław] : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/1999/7/skorka.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187