ebib 
Nr 5/1999 (5), Edukacja bibliotekarzy. Artykuł
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Anna Komperda
Biblioteka Główna i OINT Politechniki Wrocławskiej

"Biblioteka ucząca"




"The Teaching Library" - "Biblioteka ucząca", to hasło międzynarodowej konferencji, zorganizowanej w Bernie (Szwajcaria) pod patronatem  "LIBER" (Ligue des Bibliotheques Europeennes de Recherche) - Stowarzyszenia Europejskich Bibliotek Naukowych w 1997 r. [1] Tematem przewodnim konferencji była idea przekształcenia współczesnej biblioteki akademickiej w "bibliotekę uczącą" jutra. Celem i zadaniem  takiej biblioteki byłoby m.in. prowadzenie działalności dydaktycznej w ścisłym współdziałaniu z macierzystą uczelnią. W myśl tych założeń aktywność  szkoleniowa bibliotek powinna koncentrować się na wspomaganiu procesu kształcenia prowadzonego przez szkoły wyższe, ale nie tylko.

Nowe technologie zasadniczo zmieniły sposób pozyskiwania informacji, a co za tym idzie - zdobywania wiedzy. To już nie tylko informacja o zasobach, ale powszechny dostęp do publikacji elektronicznych umożliwia korzystanie ze stale rozbudowywanego zasobu dokumentów.  Coraz częściej przeciętny użytkownik globalnej sieci jest zagubiony i bezradny, gdy wielogodzinne poszukiwania nie przynoszą rezultatu. Dochodzi więc do wniosku, że nadmiar informacji jest często gorszy niż jej brak. Prawdziwą bowiem korzyść można osiągnąć tylko wówczas, gdy tę niewyobrażalną ilość dokumentów poddamy selekcji, a przede wszystkim nauczymy się korzystać z odpowiednich narzędzi wyszukujących. To właśnie może być zadaniem bibliotekarzy. Dlatego mogą oni odegrać szczególną rolę w procesie przygotowania użytkowników bibliotek i innych środowisk do samodzielnego wyszukiwania, umiejętnej selekcji oraz posługiwania się nowoczesnym warsztatem informacyjnym.

Coraz częściej korzystanie z tych zasobów będzie prowadzone poza biblioteką. Już dziś każdy, kto ma techniczne warunki podłączenia do sieci, może prowadzić wyszukiwania w domu czy w miejscu pracy. To pominięcie biblioteki w sensie fizycznym, jako budynku,  nie powinno oznaczać jej pominięcia jako wirtualnego centrum informacji, koordynatora wszelkich działań związanych z dostępem do wiedzy.

Biblioteka jest bramą do wszystkich dokumentów całego świata [2],

a bibliotekarze powinni pełnić rolę przewodników, konsultantów i instruktorów w zakresie informacji dostępnej poprzez sieć. Wszystkie doświadczenia związane z pracą w bibliotece, na które składają się przemyślane gromadzenie, przetwarzanie i twórcze badanie źródeł wiedzy, w naturalny sposób predysponują bibliotekarzy do przekazywania tych umiejętności innym. O tym powinniśmy przekonywać już dzisiaj, wychodząc naprzeciw oczekiwaniom społeczeństwa informacyjnego.

Spośród zagadnień, które mogą być  przedmiotem szkoleń organizowanych i prowadzonych w bibliotece najważniejsze to:

  • klasyfikacja i dobór właściwych źródeł informacji oraz strategie wyszukiwań;
  • praca w różnorodnych komputerowych systemach informacyjnych;
  • budowa oraz działanie systemów wyszukiwawczych, baz i banków danych;
  • korzystanie z informacji utrwalonej w postaci elektronicznej;
  • badanie jakości i przydatności wyszukanej informacji;
  • usługi Internetu;
  • prezentacja własnej instytucji na stronach WWW.

Tak opracowana lista tematów może być ciekawą ofertą dla różnych środowisk. Ważna jest tu elastyczność i dostosowywanie programu szkoleń do zapotrzebowania potencjalnych odbiorców, wyjście naprzeciw ich oczekiwaniom zarówno co do zakresu tematycznego, jak i poziomu prowadzonych zajęć. Zbyt niski poziom nie spełni swojego zadania, zbyt wysoki ? zniechęci początkujących. Opracowanie programu z uwzględnieniem zbyt wielu godzin poświęconych zagadnieniom teoretycznym spotka się ze zniechęceniem "praktyków". Pominięcie zagadnień teoretycznych spowoduje obniżenie poziomu szkolenia. Właściwy efekt, tzn. zachowanie proporcji między liczbą godzin przeznaczonych na wykłady i ćwiczenia, stopniem trudności, doborem tematyki dla danej grupy można osiągnąć m.in. poprzez wstępne badania ankietowe, rozpoznanie i uwzględnienie potrzeb potencjalnych uczestników. Natomiast każda edycja szkolenia powinna być zakończona podsumowaniem w postaci anonimowej ankiety końcowej, w której uczestnicy będą mogli wyrazić opinię na temat programu kursu, jego przydatności, poziomu zajęć, przygotowanych materiałów  szkoleniowych, właściwych proporcji między wykładami i ćwiczeniami, organizacją  całego spotkania. Możliwość swobodnego wypowiedzenia się uczestników na temat "co się najbardziej podobało?", a "co należy poprawić?",  nawet wystawienie ocen poszczególnym prowadzącym są nie tylko cennym materiałem, który pozwala organizatorom na usunięcie usterek, stałe wzbogacanie i dostosowywanie programu do potrzeb uczestników zajęć ale także ważnym sprawdzianem własnych umiejętności.

Osobnym zagadnieniem jest tu problem pozyskiwania i zachęcania potencjalnych uczestników do wzięcia udziału w oferowanych szkoleniach. Właściwie zorganizowana akcja promocyjna z wykorzystaniem wielu dróg komunikacji, takich jak: czasopisma drukowane i elektroniczne, listy dyskusyjne, informacja na stronach WWW, poczta elektroniczna jest nową formą promowania działalności biblioteki. Umiejętnie prowadzona reklama i promocja może zadecydować o powodzeniu całego przedsięwzięcia !

Różnorodne formy kształcenia od dawna są prowadzone w polskich bibliotekach akademickich, ale w ostatnich latach zostały wzbogacone o nowe oferty. Są one kierowane przede wszystkim do:

  • użytkowników bibliotek (studentów, doktorantów, pracowników macierzystej uczelni);
  • studentów bibliotekoznawstwa odbywających obowiązkowe praktyki wakacyjne;
  • bibliotekarzy odbywających praktyki wymagane przy awansie na stanowisko kustosza,  podnoszących swoje kwalifikacje na specjalistycznych kursach, bibliotekarzy zatrudnionych w macierzystej instytucji;
  • uczniów szkół pomaturalnych, średnich czy podstawowych w ramach prowadzonych lekcji bibliotecznych;
  • innych grup zawodowych, środowisk - korzystających z informacji elektronicznej w domu i w pracy.

Dyskusje na temat edukacyjnej roli biblioteki, kształcenia bibliotekarzy i pracowników informacji naukowej oraz użytkowników informacji elektronicznej miały swoje odzwierciedlenie również w tematach polskich konferencji [5], [6], [7], [8], [9],  które odbyły się ostatnio. Szczególną uwagę zwrócono tam na zagadnienia związane z wypracowaniem nowych programów studiów bibliotekarskich. Podkreślano konieczność ich stałej modyfikacji i dostosowania do potrzeb zawodu. Pozwoli to na lepsze przygotowanie studentów do pracy w "bibliotece jutra". Należy jednak mieć świadomość, że nawet najlepsze rozwiązania programowe  nie zwalniają obecnych i przyszłych absolwentów od nieustannego uzupełniania i weryfikacji wiedzy już nabytej. Wobec tak szybkiego tempa zmian, rozwoju nauki i nowych technologii informacyjnych tylko stałe uzupełnianie swojej wiedzy zapewni odpowiedni poziom kwalifikacji zawodowych.

Kształcenie akademickie jest podstawowym ogniwem w procesie przygotowania przyszłej kadry. Nie sposób jednak pominąć tutaj nowych, różnorodnych form dokształcania, które podejmują bibliotekarze już czynni zawodowo. Uczestniczą oni bowiem w studiach podyplomowych, szkoleniach, kursach i praktykach organizowanych w Polsce i za granicą. Korzystają przy tym z ofert innych bibliotek, fundacji czy instytucji powołanych m.in. do wspomagania procesu kształcenia. Szczególnie zasłużone to: Soros Foundation i polski odpowiednik - Fundacja im. Stefana Batorego czy The Andrew W.Mellon Foundation. Działalność tych instytucji w znacznym stopniu przyczyniła się do otwarcia polskich bibliotek na świat. Ważną rolę odegrał tu TEMPUS - pierwszy program Unii Europejskiej. To dzięki niemu liczna grupa polskich bibliotekarzy mogła uczestniczyć w praktykach i stażach szkoleniowych organizowanych przez zagraniczne ośrodki. Stanowiło to znakomitą okazję do przeprowadzenia merytorycznych dyskusji, wymiany poglądów, zapoznania się z innymi sposobami organizacji pracy i obsługi użytkowników.

Tę specjalistyczną wiedzę, nabytą poprzez różnorodne formy  dokształcania można i trzeba z powodzeniem wykorzystać do celów edukacji. Mówiąc jednak o uczeniu innych, nie zapominajmy o własnym środowisku! Nie wszyscy bowiem w równym stopniu są w stanie samodzielnie opanować, czy zaakceptować nową rzeczywistość - powszechną komputeryzację, wdrażanie systemów zintegrowanych, pracę w sieci. Jak bibliotekarze reagują na te zmiany? "Wielu czuje się w tej sytuacji doskonale, wielu jest zszokowanych, zagubionych, wielu się złości!". [4] Dlatego koncepcja "biblioteki uczącej" powinna opierać się na stworzeniu programu edukacyjnego nie tylko dla wszystkich użytkowników informacji elektronicznej, ale również dla zróżnicowanego środowiska bibliotekarzy. Może to stanowić ważny krok na drodze przełamania niechęci, obaw, czy niezrozumienia nowych i trudnych zagadnień.

O konieczności podejmowania zadań edukacyjnych przez samych bibliotekarzy - praktyków zadań edukacyjnych na rzecz swojego środowiska przemawia:

  • tematyka szkoleń związana z pracą w bibliotece;
  • uwzględnienie w programie szkoleń zagadnień praktycznych, które mogą być wykorzystane na różnych stanowiskach w bibliotece;
  • wykorzystanie własnych doświadczeń zawodowych;
  • brak bariery językowej czy merytorycznej często występującej  w relacji bibliotekarz - informatyk, czy bibliotekarz - pracownik naukowy

Podstawowym warunkiem realizacji takiego programu szkoleń  jest odpowiednie przygotowanie kadry już zatrudnionej. Trzeba przy tym pamiętać, że oprócz znajomości zagadnień merytorycznych potrzebne są również zdolności pedagogiczne - umiejętność przygotowania i przeprowadzenia zajęć w różnej formie: wykładu, prezentacji, ćwiczeń w sali komputerowej. Niezbędna jest także komunikatywność, łatwość nawiązania kontaktu z ludźmi, a wreszcie zwykła życzliwość i chęć podzielenia się posiadaną wiedzą. Sposób realizowania zadań edukacyjnych będzie zależeć od kwalifikacji bibliotekarzy biorących udział w tym przedsięwzięciu, doświadczeń wielu lat pracy często zdobywanych dzięki samodzielnemu wysiłkowi.

Przygotowanie i zrealizowanie takiego programu szkoleń nie jest proste. Nowe zadania wymuszają zmiany w sposobie funkcjonowania biblioteki, chociażby doraźne, w czasie trwania kursu. Wymagają często pracy "ponad podziałem" zadań w dotychczasowej strukturze biblioteki, tworzenie mniej lub bardziej formalnych grup współpracujących ze sobą przy organizacji, opracowywaniu programu oraz prowadzeniu szkoleń. Wymagają elastyczności i szybkości w podejmowaniu decyzji. Konieczna jest także współpraca osób reprezentujących różne specjalności. Należą do nich bibliotekarze  - specjaliści informacji naukowej, bibliotekarze dziedzinowi zatrudnieni w różnych działach, sprawnie poruszający się w zagadnieniach technicznych, informatycy, którzy pracując w bibliotece znają i rozumieją jej problemy.

A oto korzyści, jakich można się spodziewać z tak prowadzonej działalności:

  • uznanie środowiska, pod warunkiem spełnienia oczekiwań kursantów jak i instytucji, które delegują swoich pracowników;
  • integracja środowiska oraz poznanie jego potrzeb w zakresie specyfiki wykonywanej pracy;
  • rosnący prestiż biblioteki na uczelni lub w regionie (w przypadku przeszkolenia innych grup zawodowych);
  • stała weryfikacja i uzupełnianie swoich kwalifikacji przez prowadzących, którzy mogą wykorzystać zdobytą wiedzę w codziennej pracy;
  • przygotowanie materiałów szkoleniowych, które mogą być wykorzystywane we własnej bibliotece;
  • szkolenie pracowników macierzystej instytucji w oparciu o przygotowany program kursów.

W wielu wypowiedziach wspomnianych wyżej konferencji przejawia się przekonanie, że aktywność szkoleniowa bibliotekarzy stanowi niepowtarzalną szansę na zaprezentowanie siebie jako grupy wysoko wykwalifikowanych fachowców, których wiedza i umiejętności są w społeczeństwie niezastąpione. Najlepszym podsumowaniem niech będą tu słowa cytowanej już Wandy Wawro (Cornell Univ.,USA), która zwraca uwagę na fakt, że bibliotekarze i pracownicy informacji naukowej zajmują w społeczeństwie najlepszą pozycję, aby stać się menadżerami zmian, które niesie ze sobą eksplozja informacji. Muszą jednak wykazać inicjatywę.

"Przestańmy uskarżać się na niski status naszego zawodu w społeczeństwie. Tylko nasza postawa fachowców w swojej dziedzinie, świadomych posiadanej wiedzy i umiejętności może zmienić stereotypy zakompleksionego, z lekka przykurzonego bibliotekarza, wiecznie zajętego porządkowaniem książek na półkach. Przyjmijmy za swoją dewizę hasło:
 
"Przyszłość należy do tych, którzy są do niej dobrze przygotowani" [4]


 

Bibliografia:

  1. Ligue des Bibliotheques Europeennes de Recherche. LIBER - Conference Programme:  (30.08.1999) http://www.kb.dk/guests/intl/liber/  
  2. Harbo O. (Dania): Rola kształcenia dla przyszłości bibliotekarstwa europejskiego. [W]: Światowa strategia edukacji bibliotekarzy i specjalistów informacji naukowej. Pod red. Marii Kocójowej. Kraków 1998, Wyd. UJ, s. 66-71.
  3. Sapa R. (UJ):  Kształcenie bibliotekarzy w świetle konferencji (LIBER), nt. "Biblioteka ucząca". Tamże, s. 57-65.
  4. Wawro W. (Cornell University, USA): Refleksje nad programami studiów bibliotekoznawstwa i informacji naukowej w USA. Tamże, s.47-50.
  5. Światowa strategia w kształceniu bibliotekarzy i pracowników informacji naukowej, III Ogólnopolska Konferencja Naukowa, Kraków, 20-21 maja 1997, s.250.     http://www.miks.uj.edu.pl/ibin/wydawn/strateg.html      (30.08.1999)
  6. Edukacja permanentna bibliotekarzy i pracowników informacji naukowej w kontekście badań nad potrzebami społeczeństwa informacyjnego Unii Europejskiej. IV Międzynarodowa Konferencja Naukowa organizowana przez IBiIN UJ, Kraków 3-4 czerwca 1998.  http://www.miks.uj.edu.pl/ibin/konfer/edukper.html        (30.08.1999)
  7. Użytkownicy informacji elektronicznej: przygotowanie, prawa, ograniczenia. V Międzynarodowa Konferencja Naukowa organizowana przez IBiIN UJ Kraków 7-8 czerwca 1999. http://www.miks.uj.edu.pl/ibin/konfer/infel.html   (30.08.1999)
  8. Derfert-Wolf L.: Szkolenie użytkowników akademickiej biblioteki elektronicznej. [W]: Świat biblioteki elektronicznej w klasycznej bibliotece naukowej - możliwości rozwoju, uwarunkowania i ograniczenia. Materiały konferencyjne, Poznań, 19-20 marca 1998. Pod red. Haliny Ganińskiej. Poznań 1998, Biblioteka Politechniki Poznańskiej, s.188-200.
  9. Czujowa M. : Szkolenie studentów jako użytkowników informacji w okresie komputeryzacji bibliotek. [W]: Bibliotekarze i użytkownicy bibliotek w dobie powszechnej komputeryzacji. Materiały konferencyjne, Szczecin 1997.



Pierwotny adres: http://www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib05/a_komperda.html
Adres w archiwum: ebib.oss.wroc.pl/arc/e005-03.html

 Początek strony



"Biblioteka ucząca" / Anna Komperda// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Szymon Matuszewski - Nr 5/1999 (5) wrzesień. - Czasopismo elektroniczne. - [Wrocław] : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/1999/5/komperda.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187