EBIB 3/1999 (3) - A. Osiewalska, K. Dradra, S. Matuszewski : GUS o bibliotekach naukowych
ebib 
Nr 3/1999 (3), Wprowadzenie do badań nad funkcjonowaniem bibliotek. Artykuł
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Anna Osiewalska
Krzysztof Dradra
Biblioteka Główna Akademii Ekonomicznej w Krakowie

Szymon Matuszewski
Biblioteka Główna Wojskowej Akademii Technicznej

GUS o bibliotekach naukowych




Sprawozdania dla GUS są jednymi z najpoważniej traktowanych w bibliotekach naukowych. Dane z tych sprawozdań są publikowane w Rocznikach Statystycznych GUS w dziale Nauka i Technika. Początkowo zbierano i publikowano dane co roku, obecnie co dwa lata. Dane są zagregowane, z rozbiciem na sześć typów bibliotek: Bibliotekę Narodową, biblioteki szkół wyższych, PAN, jednostek badawczo-rozwojowych, głównych wojewódzkich (miejskich) bibliotek publicznych oraz tzw. inne biblioteki - nie mieszczące się w poprzednich typach. Wraz ze zmianą okresu, za jaki publikuje się dane (a był to rok 1990), nastąpiła zmiana w ich kategoriach treściowych. Początkowo (do roku 1989 włącznie) podawano ilość bibliotek głównych - bez bibliotek podległych (zakładowych i oddziałowych). Obecnie podaje się ilość bibliotek głównych wraz z podległymi. Zrezygnowano też z podawania ilości starych druków w zbiorach specjalnych oraz ogólnej ilości wypożyczeń międzybibliotecznych na rzecz wypożyczeń z bibliotekami zagranicznymi.

Brak jest natomiast w roczniku danych o bibliotekach naukowych niepaństwowych szkół wyższych. Analizy tego nowego zagadnienia podjęła się ostatnio Maria Sidor w artykule pt. "Biblioteki wyższych szkół niepaństwowych" [1]. Nie ma też w rocznikach informacji o wielkości i strukturze zatrudnienia w bibliotekach, ani o przychodach i wydatkach bibliotek. Brak tych danych (zwłaszcza w dziedzinie zatrudnienia) uniemożliwia porównania z innymi krajami, jak również oceny zmian w czasie (por. [2]). Inne kraje naszego dawnego obozu (np. Węgry i Rumunia - patrz artykuł EconLib 2000 w Polsce) dostosowują już swoją sprawozdawczość do nowych wymogów, można więc oczekiwać, że stosowne zmiany nastąpią też u nas. Jeśli nie, to po potrzebne statystyki trzeba będzie sięgać do zachodnich źródeł - przede wszystkim do statystyk Libecon2000. Charakter tych statystyk jest jednak dyskusyjny - dane w LibEcon pochodzą nie ze sprawozdań, lecz z ankiet. Pozostawia to bibliotekom duży margines swobody: często nie odpowiadają na ankiety lub odpowiadają w sposób niekompletny.

W naszym artykule postanowiliśmy przedstawić, jaki obraz bibliotek naukowych szkół publicznych wyłania się z pobieżnej analizy szczupłych statystyk GUSu. Przedstawiamy więc te statystyki w formie tabelarycznej i graficznej opatrując je krótkimi komentarzami.


Ogólne trendy w bibliotekach naukowych

TABELA z danymi

Zgodnie z obserwacjami dnia codziennego statystyki potwierdzają ogromny przyrost liczby czytelników i wypożyczeń od roku 1993. Dobitniej widać to w tabeli, gdzie pojedyncze wartości wyrażają procentową zmianę w stosunku do poprzedniego okresu sprawozdawczego (aby zachować porównywalność danych ograniczamy się do lat nieparzystych, czyli przeprowadzamy porównania co dwa lata).

Z wyjątkiem roku 1991 wielkość księgozbioru w bibliotekach naukowych stale wzrasta. Załamanie roku 1991 odbiło się głównie na czasopismach i zbiorach specjalnych. Potwierdza to analiza struktury księgozbioru przedstawiona w poniższej tabeli. Przedstawiono w niej procentowy udział druków zwartych w księgozbiorze ogółem. Wyjątkowo wysoki udział w roku 1991 tłumaczymy właśnie redukcją liczby czasopism.

Niestety, z powodu 2 letniego okresu sprawozdawczego lat dziewięćdziesiątych (lata nieparzyste), nie wnioskujemy o ilości woluminów dodanych w ciągu roku.

Zmiana charakteru danych uniemożliwia bezpośrednie porównanie zmian liczby bibliotek w dłuższym horyzoncie czasowym.

W dalszej części artykułu przedstawimy dane o bibliotekach w ujęciach:
I. Dla poszczególnych typów bibliotek
II. Dla poszczególnych kategorii sprawozdawczych.



I. Trendy w poszczególnych typach bibliotek

Przegląd tendencji w poszczególnych typach bibliotek rozpoczniemy od analizy udziału liczby bibliotek określonego typu w stosunku do liczby bibliotek naukowych Polski.

TABELA z danymi

Najliczniejszą grupę bibliotek naukowych w latach 90-tych tworzą biblioteki szkół wyższych (około 80%). Drugie pod względem ilości są biblioteki jednostek badawczo-rozwojowych wraz z bibliotekami PAN (8-10%). Marginalne w sensie nazwy ("inne") stanowią ok. 2% ilości bibliotek naukowych Polski. Rzeczywiście niewielki procent to biblioteki naukowe miejskie (wojewódzkie): 0,7% i pojedyncza Biblioteka Narodowa.

1. Biblioteka Narodowa (BN)

  1. dane za lata 1984-97
  2. procentowy udział BN wobec ogółu bibliotek naukowych Polski we wszystkich kategoriach danych

W latach 90-tych nastąpił wzrost udziału liczby czytelników BN w stosunku do liczby czytelników wszystkich bibliotek naukowych w Polsce.

  1. tempo zmian (względny przyrost procentowy) w poszczególnych kategoriach danych

W 1991 roku obserwujemy dynamikę ujemną (spadek) w dwóch kategoriach: gazety i czasopisma oraz wypożyczenia.



2. Biblioteki szkół wyższych

  1. dane za lata 1984-97
  2. procentowy udział bibliotek szkół wyższych wobec ogółu bibliotek naukowych Polski we wszystkich kategoriach danych

Tabela potwierdza dominujący udział bibliotek szkół wyższych na tle wszystkich bibliotek naukowych we wszystkich kategoriach sprawozdawczych.

  1. tempo zmian (względny przyrost procentowy) w poszczególnych kategoriach danych

Ogromny spadek przyrostu czasopism w 1991 roku w porównaniu do roku 1989. W następnych latach wysokie tempo przyrostu czasopism. Prawdopodobnie biblioteki starały się uzupełnić powstałe w latach 1990-1991 luki. Załamanie roku 1991 dotknęło również zbiory specjalne bibliotek szkół wyższych, które również nadrobiono w następnych latach.



3. Biblioteki PAN

  1. dane za lata 1984-97
  2. procentowy udział bibliotek PAN wobec ogółu bibliotek naukowych Polski we wszystkich kategoriach danych

W ostatnich latach w stosunku do reszty bibliotek naukowych maleje księgozbiór bibliotek PAN. Dotyczy to druków zwartych, czasopism i zbiorów specjalnych. W roku 1997 następuje redukcja we wszystkich kategoriach sprawozdawczych. Placówki PAN to jedyny typ bibliotek naukowych odnotowujący regres w tym czasie. Wydaje się, że przeżywają one głęboki kryzys, mimo iż utrzymują mniej więcej stałą w stosunku do innych bibliotek naukowych proporcję czytelników.

  1. tempo zmian (względny przyrost procentowy) w poszczególnych kategoriach danych


4. Biblioteki placówek badawczo-rozwojowych

  1. dane za lata 1984-97
  2. procentowy udział bibliotek placówek badawczo-rozwojowych wobec ogółu bibliotek naukowych we wszystkich kategoriach danych

W latach 1991-97 biblioteki placówek badawczo-rozwojowych w proporcji do innych bibliotek naukowych zwiększyły udział czasopism. W latach 1987-1990 nastąpił spadek udziału zbiorów specjalnych tych bibliotek w proporcji do ogólnego zasobu zbiorów specjalnych bibliotek naukowych. Biblioteki te mają ustaloną od lat proporcję czytelników (około 2% ogółu czytelników bibliotek naukowych) oraz malejącą w stosunku do innych bibliotek liczbę wypożyczeń.

  1. tempo zmian (względny przyrost procentowy) w poszczególnych kategoriach danych


5. Biblioteki główne wojewódzkich (miejskich) bibliotek publicznych

  1. dane za lata 1984-97
  2. procentowy udział głównych wojewódzkich (miejskich) bibliotek publicznych wobec ogółu bibliotek naukowych we wszystkich kategoriach danych

Biblioteki naukowe publiczne (wojewódzkie i miejskie) uniknęły załamania w wielkości księgozbioru w roku 1991. Prawdopodobnie tym należy tłumaczyć zwiększenie udziału proporcji w księgozbiorze ogółem, drukach zwartych i czasopismach w stosunku do reszty bibliotek. W latach 90-tych biblioteki odnotowały zwiększającą się w stosunku do innych bibliotek naukowych liczbę wypożyczeń.

  1. tempo zmian (względny przyrost procentowy) w poszczególnych kategoriach danych


6. Inne biblioteki

  1. dane za lata 1984-97
  2. procentowy udział typu "inne biblioteki naukowe" wobec ogółu bibliotek naukowych we wszystkich kategoriach danych
  3. tempo zmian (względny przyrost procentowy) w poszczególnych kategoriach danych



II. Trendy w poszczególnych kategoriach danych

1. Księgozbiór ogółem

  1. księgozbiór ogółem (w tysiącach woluminów)
  2. procentowy udział księgozbioru ogółem poszczególnych typów bibliotek naukowych wobec księgozbioru ogółem ogółu bibliotek naukowych
  3. tempo zmian (względny przyrost procentowy) księgozbioru ogółem w poszczególnych typach bibliotekach

Tempo przyrostu księgozbioru ogółem wykazuje w latach 1991-1995 duże wahania zarówno dla ogółu bibliotek, jak również dla poszczególnych typów bibliotek. W roku 1991 miał miejsce spadek wielkości księgozbioru (czyli po prostu jego redukcja) dla ogółu bibliotek naukowych Polski. Przyczyną spadku było zmniejszenie księgozbioru w bibliotekach szkół wyższych, których zasób stanowi procentowo największą część księgozbioru bibliotek naukowych. Kryzys dotarł do bibliotek jednostek badawczo-rozwojowych w roku 1993, obecnie trwa proces odrabiania strat. W roku 1997 sytuacja w większości bibliotek unormowała się. Nadal ujemne tempo przyrostu księgozbioru mają jednak biblioteki PAN, mimo że utrzymują od 3 lat niewiele mniejsze w stosunku do średniego dla ogółu bibliotek tempo przyrostu czytelników.


2. Druki zwarte

  1. druki zwarte (w tysiącach woluminów)
  2. procentowy udział zasobu druków zwartych poszczególnych typów bibliotek naukowych wobec zasobu druków zwartych ogółu bibliotek naukowych
  3. tempo zmian (względny przyrost procentowy) zasobu druków zwartych w poszczególnych typach bibliotek naukowych

Przyrost druków zwartych dla ogółu bibliotek naukowych charakteryzuje się stabilnym tempem. Największym wahaniom podlega tempo wzrostu druków zwartych bibliotek PAN i jednostek badawczo-rozwojowych. W roku ostatnim, 1997, kryzysowa sytuacja utrzymuje się jeszcze w bibliotekach PAN.


3. Gazety i czasopisma

  1. gazety i czasopisma (w tysiącach woluminów)
  2. procentowy udział zasobu gazet i czasopism poszczególnych typów bibliotek naukowych wobec zasobu gazet i czasopism ogółu bibliotek naukowych
  3. tempo zmian (względny przyrost procentowy) zasobu gazet i czasopism w poszczególnych typach bibliotek naukowych

W roku 1991 prawie wszystkie biblioteki naukowe odnotowały załamanie przyrostu czasopism. Biblioteki, które w roku 1991 utrzymały stan posiadania (a nawet go podwoiły - jak w przypadku bibliotek jednostek badawczo-rozwojowych), odnotowały głęboki spadek w roku 1993. Nie ma takiego typu bibliotek naukowych, których zasób czasopism nie uległby redukcji w latach 90. W latach 1993-95 biblioteki usiłowały nadrobić straty. Tempo przyrostu w roku 1997 dla poszczególnych bibliotek przypomina już stan sprzed kryzysu, ale sytuacja daleka jest jeszcze od stabilizacji. Obserwujemy wciąż duże wahania tempa przyrostu czasopism bibliotek PAN (aktualnie regres) oraz bibliotek jednostek badawczo-rozwojowych (wzrost związany z nadrabianiem strat z lat 1993-95).


4. Czytelnicy

  1. liczba czytelników (w tysiącach)
  2. procentowy udział liczby czytelników poszczególnych typów bibliotek naukowych wobec liczby czytelników wszystkich bibliotek naukowych
  3. tempo zmian (względny przyrost procentowy) czytelników w poszczególnych typach bibliotek

Obserwujemy duże tempo przyrostu czytelników dla ogółu bibliotek naukowych oraz dla poszczególnych typów bibliotek naukowych. Prawdopodobnie jest to związane ze wzrostem liczby studentów. Największe tempo przyrostu po roku 1989 odnotowała Biblioteka Narodowa.


5. Wypożyczenia

  1. liczba wypożyczeń (w tysiącach)
  2. procentowy udział liczby wypożyczeń poszczególnych typów bibliotek naukowych wobec liczby wypożyczeń wszystkich bibliotek naukowych
  3. tempo zmian (względny przyrost procentowy) wypożyczeń ogółem w poszczególnych typach bibliotekach

Obserwujemy dwucyfrowe tempo przyrostu wypożyczeń w latach 1993-97 w bibliotekach naukowych prawie wszystkich typów z wyjątkiem bibliotek PAN oraz bibliotek jednostek badawczo-rozwojowych.


Załącznik:

Tabele statystyczne dla bibliotek naukowych za lata 1984-1997

Biblioteki Naukowe. Stan w dniu 31.12.1997
Biblioteki Naukowe. Stan w dniu 31.12.1995
Biblioteki Naukowe. Stan w dniu 31.12.1993
Biblioteki Naukowe. Stan w dniu 31.12.1991
Biblioteki Naukowe. Stan w dniu 31.12.1989
Biblioteki Naukowe. Stan w dniu 31.12.1988
Biblioteki Naukowe. Stan w dniu 31.12.1987
Biblioteki Naukowe. Stan w dniu 31.12.1986
Biblioteki Naukowe. Stan w dniu 31.12.1985
Biblioteki Naukowe. Stan w dniu 31.12.1984



Przypisy

[1] M.Sidor: Biblioteki wyższych szkół niepaństwowych. "Bibliotekarz" 1999 nr 1, s.8-11.

[2] The Status of Academic Libraries in the United States. Results from the 1994 Academic Library Survey with Historical Comparisons. Survey Report, September 1998. U.S. Department of Education. Office of Educational Research and Improvement.

 Początek strony



GUS o bibliotekach naukowych / Anna Osiewalska, Krzysztof Dradra, Szymon Matuszewski // W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. Bożena Bednarek-Michalska - Nr 3/1999 (3) czerwiec. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. KWE, 2001. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/2001/3/osiewalska_dradra_matuszewski.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187