ebib 
Nr 2/1999 (2), Internet w bibliotekach. Artykuł
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Mikołaj Ochmański
Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych
Uniwersytet Warszawski

Wszechobecna książka we wszędobylskim Internecie




Do rozwoju możliwości jakie daje Internet, w dużym stopniu przyczyniło się powstanie World Wide Web. Wtedy to hipertekstowe odsyłacze pozwoliły łączyć dokumenty, maszyny i ludzi. Rzeczywistość wirtualna nasamprzód powoli, lecz z czasem coraz powszechniej wkraczała w różnorodne dziedziny ludzkiej działalności. Internet stał się wirtualną przestrzenią, w której znalazło się miejsce na zaspokojenie bogactwa ludzkich potrzeb. Za jego pośrednictwem możemy robić zakupy, odwiedzać muzea, opowiedzieć całemu światu o sobie i rozmawiać o czym dusza zapragnie. Sieć umożliwia też wymianę danych, efektów prac naukowych i ułatwia współpracę między odległymi instytucjami. Mnożyć by można w nieskończoność przykłady na to jak wszechobecność Internetu ułatwia lub utrudnia życie.

Wejście nowoczesnych technologii informacyjnych i telekomunikacyjnych, także do tych bardzo tradycyjnych form ludzkiej działalności (a któreż nie były kiedyś tradycyjne?), zmusiło do zastanowienia się nad możliwościami współistnienia różnych, pojmowanych jako równoległe lub konkurencyjne, form przekazu.

Znalazło się więc i miejsce na rozważania nad książką w społeczeństwie ery elektronicznej. Książka jest medium już od wieków oswojonym. Wokół niej powstały m.in. takie zjawiska jak: kultura książki, rynek książki, handel książką, odbiorcy oraz sposoby docierania do nich, itp. Globalna sieć oraz elektroniczne narzędzia gromadzenia i przekazywania informacji dopiero tworzą swój świat. Trzeba jednak przyznać, że robią to w tempie, które oszałamia.

Jeżeli mamy zamiar przyjrzeć się współistnieniu obu mediów musimy rzucić okiem m.in. na następujące zjawiska:

  • poszukiwanie książek i informacji o nich za pośrednictwem Internetu;
  • wydawnictwa, dystrybucja i handel książką w Internecie;
  • dostęp do bibliotek z wykorzystaniem sieci;
  • miłośnicy książek (organizacje i osoby prywatne) oraz ich serwisy WWW;
  • literatura (piękna) i jej autorzy w Internecie;
  • publikacje elektroniczne;

Przyznaję, że poniższa wypowiedź prezentuje temat jednostronnie. Ma przedstawić pokrótce obecność książki w Internecie i to co z tej obecności wynika. Nie będzie zatem w niej miejsca na przedstawienie książek omawiających zagadnienia związane z siecią. Głównie ze względu na to, że dostępne publikacje to najczęściej literatura informatyczna oraz internetowe książki adresowe. Rzadkością są natomiast prace poświęcone obecności np. literatury, historii, bibliotek itp. w Internecie (choć cieszy że się pojawiają) oraz refleksjom nt. przemian cywilizacyjnych lub kulturowych jakie pociąga za sobą rozwój elektronicznych środków komunikacji (np. ostatnia książka Stanisława Lema lub Esther Dyson: Przepis na życie w epoce cyfrowej).

I jeszcze jedno założenie. Będziemy mówić o polskojęzycznej części globalnej sieci, a dokładniej o tym co można znaleźć na polskich stronach WWW. Z konieczności zrobimy kilka zagranicznych wycieczek (gdzież tu mówić o geograficznych granicach Internetu).

Pierwszy problem, jaki pojawia się przed wędrującym po Internecie, to jak, nie znając adresów konkretnych stron WWW, trafić w mnogości informacji na te poszukiwane. Najprościej oczywiście skorzystać z udogodnień oferowanych przez sieciowe katalogi i serwisy stron. W wyszukiwaniu pomaga m.in. katalog Wirtualna Polska (http://www.wp.pl/). W części dotyczącej książek (WP>kultura>książki) podaje około 50 linków. Znajdują się wśród nich odsyłacze do wydawnictw i księgarń oraz poszczególnych książek. Część spośród wymienionych to linki do prywatnych, "domowych" stron WWW, na których ich twórcy umieścili np. wykazy swych ulubionych książek lub informacje o autorach. Zdarzają się też zbiory elektronicznych wersji utworów literackich, czyli nowoczesnej alternatywy dla książek tradycyjnych.

Odsyłacze do bibliotecznych stron WWW znajdziemy w podkatalogu dotyczącym bibliotek (WP>Edukacja i Nauka>Biblioteki). Obejmuje on 21 kategorii, są to nazwy miejscowe, oraz 3 następujące linki: książki.pl, Biblioteki w Polsce - lista stron WWW, Polskie biblioteki - lista stron WWW. Do niektórych z nich jeszcze wrócimy.

Innym sposobem na poszukiwanie informacji za pośrednictwem internetowych szperaczy jest zadanie pytania na konkretny temat. Na przykład, gdy szukamy serwisów WWW dotyczących książek, w odpowiednim polu możemy wpisać hasło książki. W odpowiedzi na tak postawione pytanie jedna z wyszukiwarek, Polski Infoseek, podaje wykaz ponad 36 tysięcy linków (oczywiście wynik możemy zawęzić drogą precyzyjniejszego sformułowania pytania). Wśród nich znajdziemy:

  • katalogi linków dotyczących rynku książki w Polsce;
  • serwisy informacyjne o książce;
  • wydawnictwa;
  • hurtownie i dystrybutorów;
  • księgarnie (strony WWW księgarń tradycyjnych i sklepy internetowe), kluby książek, antykwariaty, bazy nowości wydawniczych;
  • targi książek;
  • czasopisma poświęcone książkom (wyłącznie nim jak i dodatki do prasy codziennej);
  • reklamy i materiały informujące o konkretnych pozycjach wydawniczych;
  • strony zawierające ogłoszenia drobne w tym i o książkach;
  • studia DTP;
  • instytucje, które oprócz innej działalności nadrzędnej zajmują się produkcją lub handlem książkami.

Większość instytucji zajmujących się książkami traktuje strony WWW jako narzędzie promocji lub ułatwiające kontakt z klientem (nabywcą). Nic dziwnego skoro są to wydawnictwa lub księgarnie, czyli przedsiębiorstwa, które dzięki sprzedaży usług i towarów istnieją. Na ich stronach znajdziemy podstawowe informacje o firmie, świadczonych usługach i ofercie. Możemy też, wykorzystując specjalnie do tego przygotowane formularze i wyszukiwarki dokonać zakupów za pośrednictwem sieci. Możliwy jest też kontakt dzięki poczcie elektronicznej.

Inną formą wykorzystywania Internetu to tworzenie serwisów oraz katalogów informacji o ruchu wydawniczym, księgarstwie i książkach. Są to zazwyczaj uporządkowane zbiory linków odsyłających do firm wydawniczych, hurtowni i dystrybutorów oraz księgarń. Przede wszystkim ułatwiają poszukiwanie instytucji rynku książki i kontakt z nimi (ot takie tematyczne książki adresowe) ale i pozwalają na wstępną orientację m.in. w nowościach i wykorzystaniu sieci przez tenże rynek. Do takich serwisów należy np. BMR (http://www.bmr.interkom.pl/rynek/index.html).

Interesująco zorganizowanym zbiorem informacji o książce w Polsce jest serwis Książki.pl (http://www.ksiazki.pl/). Jak sami o sobie piszą jest to "Pierwszy polski internetowy serwis książek. Wszystko o książkach - wydawnictwa, księgarnie, biblioteki. Wydarzenia, konkursy, targi książki, prezentacje. Serwis, w którym każdy szukający informacji o książkach znajdzie tego czego zawsze szukał". Strona główna serwisu przypomina formą stronę czasopisma z nagłówkiem zawierającym tytuł, różnej szerokości szpaltami i ich podziałem. Na stronie tej znajdziemy wiadomości, recenzje i noty, wywiady, informacje o nowościach, wybór artykułów, linki odsyłające do księgarń, instytucji kultury i do poszczególnych tytułów recenzowanych lub prezentowanych na innych internetowych stronach oraz do elektronicznych wersji czasopism poświęconych książkom. Za pośrednictwem serwisu możemy dotrzeć do stron WWW Notesu Wydawniczego, Megaronu oraz do dodatków w prasie codziennej poświęconych książkom. Są to wersje zawierające te same artykuły i informacje co ich "analogowe" odpowiedniki. Mało tego, w przypadku czasopism, które zadbały o stworzenie archiwów, możemy dotrzeć za pośrednictwem Internetu do materiałów z wcześniejszych numerów.

Szczególnie interesujące mogą się okazać strony WWW, na których miłośnicy literatury, poszczególnych pisarzy, dzieł literackich, czy wreszcie fani (co za słowo) Internetu, którzy uznali, że sieć jest medium "do wszystkiego", umieścili teksty utworów literackich. Może się wydawać, że w tym wypadku rzecz dotyczy nie tyle samych książek, co właśnie literatury, która znalazła nowy nośnik treści. Byłoby tak, gdyby to nie książki właśnie stanowiły, co najmniej od stuleci, główny środek przekazu literatury. Byłoby tak, gdyby nowa forma nie została nazwana książką elektroniczną.

W sieci pojawiają się więc coraz częściej owe książki elektroniczne. Są coraz bogatsze, coraz nowocześniejsze, coraz doskonalsze i coraz celniej, dzięki niezliczonym możliwościom jakimi obdarzają je fachowcy od elektroniki i mediów, trafiają w potrzeby i gusty odbiorców. To prawda, że najczęściej spotykaną w sieci literaturą elektroniczną są zeskanowane, lub przepisane teksty utworów literackich jedynie ubarwione odpowiednio dobranym tłem, rysunkiem albo melodią.

Jednak strony WWW, języki ich tworzenia (HTML czy VRML) dają możliwości budowania znacznie bogatszych aplikacji. Doskonałym przykładem, na to jak dziś prezentuje się wiedzę wykorzystując nowoczesne technologie, są multimedialne encyklopedie publikowane na CD-ROM. Możliwe jest umieszczanie podobnych wydawnictw w sieci. Mało tego Internet, dzięki możliwościom komunikacyjnym jakie oferuje, pozwala na wzbogacenie publikacji o odsyłacze do innych dokumentów z innych stron WWW.

Można by więc założyć, że nowoczesna książka elektroniczna będzie dziełem wielu twórców, autorów wszystkich, wzajemnie połączonych stron tekstów, obrazów, animacji, dźwięków, sekwencji video i wszystkiego czego jeszcze zmysły nienasyconego czytelnika ery elektronicznej zapragną.
Czy jednak wciąż mówimy o książkach?

Istnieją już biblioteki i księgarnie internetowe udostępniające literaturę w wersji elektronicznej. Także na polskim terenie mamy do czynienia z próbami tworzenia takich bibliotek. Do jednej z nich można dotrzeć korzystając ze strony (dostęp ułatwiony dzięki WP) , Biblioteki w Polsce - lista stron WWW. Znajdziemy tam pod adresem http://www.webmedia.pl/bs/, Bibliotekę sieciową pełnotekstową. Oddajmy na chwilę głos jej twórcom (może lepiej powiedzieć inicjatorom):
"Pomysł na Bibliotekę Sieciową powstał latem 1997 roku na IRC. W przypadkowej rozmowie Adrian Zandberg (późniejszy koordynator projektu) przedstawił Wojciechowi Dąbkowi (późniejszy webmaster i szef techniczny) pomysł stworzenia polskiego odpowiednika Projektu Gutenberg, czyli anglojęzycznego archiwum dokumentów wszelkich. (...) Polska Biblioteka Sieciowa rozwija się dynamicznie - udało się nam zebrać jak na razie ok. 150 tekstów. Numerem 00001 jest opatrzona elektroniczna wersja "Mątwy" St. I. Witkiewicza. W tym tempie - a jesteśmy przekonani, że uda się je z biegiem czasu przyspieszyć - do 1 stycznia 2000 roku w naszych zbiorach powinno się znaleźć ok. 300-400 tekstów. Być może za kilka lat (a może i za kilka miesięcy) zamiast iść do Miejskiej Biblioteki Publicznej, łatwiej będzie skorzystać z oferty Biblioteki Sieciowej.
Biblioteka Sieciowa jest projektem społecznym - każdy z nas pracuje za darmo. Z tego faktu wynika "postmodernistyczny" charakter zbiorów. Zasada doboru tekstów jest prosta - ktoś, kto chce opracować tekst, zgłasza to do centrali; jeśli nikt w tym czasie nie opracowuje już tego tekstu, uzyskuje potwierdzenie i korektę - i przystępuje do pracy. Stąd - na jednej "półce" - Toffler koło Marksa, Witkiewicz koło Brzozowskiego...
"

Wróćmy co prędzej do tradycyjnej formy książki i jej obecności w Internecie. Nie tylko instytucje komercyjne widzą potrzebę wykorzystania nowego medium. Odkryli je także wielbiciele literatury oraz miłośnicy książek i ich historii.

Wśród tysięcy stron poświęconych reklamie i promocji wydawnictw można natrafić na adres http://www.wsp.krakow.pl/kbin/His_ks.html. Jest to strona nosząca tytuł Projekt ogólnopolski z zakresu dziejów piśmiennictwa, książki i bibliotek w Polsce i na Świecie. Dzięki niej można zapoznać się z krótko ale ciekawie zarysowanymi dziejami książki czasów starożytnych i średniowiecza. Tekst jest ilustrowany reprodukcjami stron książek. Ponadto podane zostały linki do innych serwisów WWW dotyczących rękopisów, ich powstawania, materiałów piśmienniczych, drukarstwa itp.

Warto też zajrzeć na strony Towarzystwa Przyjaciół Książki w Kaliszu. Z wyglądu skromne, podają najważniejsze informacje o Towarzystwie, historii, członkach, obecnej działalności i wydawnictwach. Część poświęcona publikacjom TPK jest następnym przykładem na to, że sieć może posłużyć do [nie tylko do] popularyzacji wiedzy ale i do publikowania książek. Niektóre bowiem z wydawnictw TPK w Kaliszu są w pełnej wersji udostępniane przez Internet. Książki istniejące w formie tradycyjnej zostały opracowane na nowo jako dokumenty elektroniczne. Pozwoliło to chociażby na wzbogacenie o hipertekstowe odsyłacze i pokazanie szerszej niż do tej pory rzeszy odbiorców.

Oddzielny rozdział należałoby poświęcić bibliotekom w Internecie. O jednym, szczególnym przypadku biblioteki sieciowej już była mowa. Teraz czas na tradycyjne książnice. Instytucje te coraz częściej dostrzegają zalety korzystania z globalnej sieci. Tworząc serwisy WWW ułatwiają życie sobie i czytelnikom (w końcu są instytucjami usługowymi). Wiele już na ten temat napisano, żeby więc niepotrzebnie nie powtarzać dociekań i refleksji innych, pozwolę sobie tylko na krótkie stwierdzenie. Z tego co widzę podczas wędrówek po sieci, biblioteki, które w świecie wirtualnym zaistniały, za jego pośrednictwem przede wszystkim informują. Głównie bowiem informacje o samej bibliotece jej zbiorach i pracownikach znajdziemy na bibliotecznych stronach WWW. Czasem zdarzy się, że biblioteka odsyła do innych instytucji (niekoniecznie bibliotek) zajmujących się pokrewną tematyką, podaje adresy URL przydatnych baz danych, księgarń albo wyszukiwarek i w ten sposób pełni na odległość funkcję informacyjną. Jednak bywa też tak, że sieć służy bibliotekom do przesyłania kopii dokumentów. Możliwe bowiem stało się zaprzęgnięcie technik infotelekomunikacyjnych do obsługi m.in. wypożyczeń i kwerend. W obu wypadkach czynności sprowadzają się do wykonania elektronicznej kopii dokumentu lub jego fragmentu i przesłania uzyskanego drogą skanowania pliku graficznego z komputera bibliotecznego do komputera albo faksu odbiorcy. O ile wiem tego rodzaju usług - dodajmy że odpłatnych - nie świadczą jeszcze biblioteki w Polsce.

Czas na podsumowanie. Starałem się pokazać różne sposoby jakimi książka zaznaczyła swą obecność w Internecie i jak ludzie z nią związani wykorzystali możliwości jakie daje tworzenie serwisów WWW by promować swą działalność. Oczywiście najwięcej miejsca poświęca się instytucjom obsługującym masowego użytkownika. Mam na myśli handel książka i działalność bibliotek. Większość internetowych stron ma za zadanie reklamować instytucje lub poszczególne tytuły, czy jak to ma miejsce w wypadku internetowych księgarń, ułatwić dostęp do klienta oraz rozszerzyć grono kupujących. Dzięki wykorzystaniu sieci nie jest problemem wyszukiwanie i kupowanie książek w księgarniach oddalonych od nas o tysiące kilometrów. A jak kusi i namawia do częstych powrotów dobrze przygotowany i przyjazny elektroniczny sklep. W dodatku czynny bez zbędnych przerw na obiad, sen, czy świąteczne spotkanie z rodziną. Bez niepotrzebnych wydatków na personel oraz czynsz i bez ryzyka kradzieży (choć to wcale nie takie pewne).

Sieć to nośnik informacji, eter XXI już prawie stulecia. To pewne, że jej szczególne właściwości i możliwości jakie daje wpływają na tworzenie nowych jakości w środkach przekazu, czyli też tego co nazywamy czasem książką elektroniczną. Tak samo zresztą jak radio i telewizja, które wypracowały specyficzne dla siebie formuły programów, najlepiej odpowiadające tym mediom. Tworząc nowe nie zastąpiły jednak książek. Owszem, nierzadko można mówić o współpracy świata książki ze światami innych massmediow (wzajemne promowanie, adaptacje itp.). Dla bibliotekarzy, księgarzy, czy choćby miłośników książki ważniejsze niż mówienie o konkurencji jest właśnie zauważenie tego współdziałania, oraz nowych możliwości jakie oferuje Internet w zakresie udostępniania bądź sprzedaży książek i prezentacji wiedzy na ich temat.




Pierwotny adres: http://www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib02/ochman.html
Adres w archiwum: ebib.oss.wroc.pl/arc/e002-03.html

 Początek strony



Wszechobecna książka we wszędobylskim Internecie / Mikołaj Ochmański// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Szymon Matuszewski - Nr 2/1999 (2) maj. - Czasopismo elektroniczne. - [Wrocław] : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/1999/2/ochmanski.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187