ebib 
Nr 1/2001 (19), Czasopisma elektroniczne. Sprawozdanie
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Władysław Sobucki
Dział Ochrony i Konserwacji Zbiorów Bibliotecznych, Biblioteka Narodowa

Massenensäuerung in der Praxis - Masowe odkwaszanie w praktyce. Europejska konferencja, Bückeburg, Niemcy, 18-19.10.2000 r.



    Organizatorzy:
  • Europejska Komisja Ochrony i Dostępu (European Commission on Preservatin and Access - ECPA),
  • Państwowe Archiwum Dolnej Saksonii (Niedersächsisches Staatsarchiv).
    Główny sponsor:
  • Neschen AG.

Program konferencji obejmował prezentacje najważniejszych metod masowego odkwaszania zbiorów bibliotecznych i archiwalnych oraz ocenę niektórych z nich, dokonaną przez przedstawicieli bibliotek i archiwów, w których jest ono wykonywane już od kilku lat.

Masowe odkwaszanie jest zabiegiem konserwatorskim, wykonywanym w odniesieniu do książek, czasopism i dokumentów, powstałych w XIX i XX wieku na nietrwałym, łatwo ulegającym destrukcji papierze, popularnie nazywanym "kwaśnym". Celem masowego odkwaszania, podobnie jak odkwaszania papierów zabytkowych, jest zneutralizowanie obecnych w papierach substancji kwaśnych oraz wprowadzenie związków o charakterze zasadowym i utworzenie tzw. "rezerwy zasadowej". Słowo "masowe" oznacza, że zabieg wykonywany jest dla dużej liczby zbiorów równocześnie. Z tych względów instalacje do masowego odkwaszania są na ogół dość skomplikowanym zestawem różnorodnych urządzeń.

Na terenie Niemiec odkwaszanie masowe osiągnęło fazę komercjalizacji, a największe znaczenie uzyskały dwie metody: Battelle i Libertec. Metoda Battelle jest najważniejszą z metod, w której do odkwaszania używa się roztworów. W tym przypadku jest to roztwór etanolanu magnezu z dodatkiem etanolanu tytanu w heksadimetylodisiloksanie, rozpuszczalniku krzemoorganicznym, opracowanym specjalnie dla tej metody. Etanolan magnezu neutralizuje substancje kwaśne, a jego nadmiar przekształca się w papierze w węglan magnezu, który stanowi rezerwę zasadową. Metoda Libertec jest odmiana amerykańskiej metody Bookkeeper. W obydwu czynnikiem odkwaszającym jest tlenek magnezu. Różnica pomiędzy nimi polega na tym, że w metodzie Bookkeeper tlenek magnezu jest używany w postaci zawiesiny, zaś w metodzie Libertec jest nanoszony na powierzchnie kart w strumieniu powietrza. Jest to więc metoda sucha, w której nie używa się rozpuszczalników. W obydwu rozwiązaniach, książki po zabiegu muszą przez pewien czas przebywać w pomieszczeniu o podwyższonej wilgotności. Dochodzi wtedy do utworzenia wodorotlenku magnezu, który neutralizuje substancje kwaśne, a jego nadmiar przekształca się w węglan, analogicznie jak w metodzie Battelle. Z metody Battelle oraz z metody Libertec korzysta Bawarska Biblioteka Państwowa w Monachium. Dostarcza ona swoje zbiory do Eschborn, gdzie mieści się najnowocześniejsza instalacja Battelle lub do Norymbergi, w której znajduje się jedyna instalacja odkwaszająca metoda Libertec. Koszty zabiegów przy takiej organizacji odkwaszania, wydają się być jednak wysokie. W latach 1995-1999, średnio za jedną książkę wyniosły one ok. 14 DM w przypadku metody Battelle i prawie 17 DM w przypadku metody Libertec (wg dr Helgi Unger, Erfahrungen der Bayerischen Staatsbibliothek mit der Massenentsäuerung; Battelle- und Libertec-Verfahren). Znamiennym jest, że w Bawarskiej Bibliotece Państwowej nie stosuje się wzmacniania podłoża w zagrożonych obiektach, a ze względów ekonomicznych wykonuje się na nich tylko jeden zabieg: albo odkwaszanie, albo mikrofilmowanie.

Metodę Bookkeeper, która jest wykorzystywana przez Bibliotekę Królewską w Holandii, pozytywnie ocenił dr Henk J. Porck, autor wydanego przez ECPE w 1996 roku raportu o metodach masowego odkwaszania (Mass deacidification. An update of possibilities and limitations). Sformułował przy tym ogólną uwagę, że duży "stres", jakiemu podlega książka w trakcie procesu, może być przyczyna dodatkowych, niezamierzonych zniszczeń w papierach silnie osłabionych, (Deacidification of books from the collection of the Koninklijke Bibliotheek: selection and control).

Warto także wspomnieć wystąpienie dr. Helmuta Bansy, redaktora naczelnego wydawanego w Kopenhadze kwartalnika "Restaurator", który zwrócił uwagę, że w trakcie masowego odkwaszania może dochodzić do obniżenia mechanicznej wytrzymałości papieru i często do jego nieznacznego żółknięcia. Dodał jednak, że w oparciu o testy przyspieszonego starzenia wykazano, iż wszystkie, dające się mierzyć właściwości papierów po odkwaszeniu spadają wolniej w porównaniu z papierami nie odkwaszonymi. Tym właśnie wyraża się ogólny sens wykonywania tego zabiegu. (Massenneutralisierung - Wirkungen und negative Nebenwirkungen).

W konferencji uczestniczył Kanadyjczyk Richard D. Smith, twórca jednej z najstarszych metod masowego odkwaszania metody Wei T'o, w której używa się metyloweglanu moetoksymagnezowego. Środek odkwaszający "Wei T'o" dostępny jest również w aerozolu, z przeznaczeniem do odkwaszania papierów zabytkowych.

Metod masowego odkwaszania jest znacznie więcej, niż wymieniono w tekście. W kwestii wyboru pomiędzy nimi zarysował się interesujący pogląd. Wszystkie pozwalają uzyskać dostateczne odkwaszenie papieru i zadawalający poziom rezerwy zasadowej, dlatego o wyborze sposobu postępowania w konkretnej bibliotece lub archiwum w coraz większym stopniu zaczynają decydować skutki uboczne: mniejsze ryzyko uszkodzenia zbiorów i mniejsze wymagania co do selekcji książek przed odkwaszaniem.

Jako szczególne wydarzenie konferencji trzeba odnotować prezentacje jednej z nowszych metod masowego odkwaszania, rozwijanej od dwóch lat przez firmę Neschen. Od nazwy siedziby firmy - miasteczka Bückeburg w Dolnej Saksonii - metodę zwykło się nazywać bückeburgską. Jest to jedyna metoda masowego odkwaszania, w której zabieg wykonuje się w środowisku wodnym. Korzysta się w niej z metylocelulozy i z wodorotlenku wapnia, a więc chemikaliów doskonale znanych w pracowniach konserwacji papierów. Przy ich użyciu uzyskuje się odkwaszenie i jednoczesne wzmocnienie kart. Rezerwę zasadową tworzy w tym przypadku węglan wapnia.

Uczestnicy konferencji mieli okazję zapoznać się z drugą wersją urządzenia, przeznaczoną do odkwaszania i wzmacniania pojedynczych kart. Przechodzą one przez dwie kąpiele. W pierwszej utrwala sie tusze i barwniki, a właściwy zabieg wykonywany jest w drugiej. Według uzyskanych informacji, w firmie Neschen, trwają prace nad trzecią wersją urządzenia, w której odkwaszaniu i wzmacnianiu będzie poddawany papier w całych książkach, a dwie kąpiele zostaną zastąpione jedną. Łącznie w trakcie konferencji wygłoszono 13 referatów problemowych, a ich uzupełnieniem były prezentacje firm oferujących technologie masowego odkwaszania, względnie świadczących usługi w tym zakresie. Lista uczestników konferencji zawierała 183 nazwiska z 27 państw. Materiały z konferencji będą opublikowane w Internecie: http://www.knaw.nl/ecpa.


Pierwotny adres: http://ebib.oss.wroc.pl/2001/19/sobucki.html

 Początek strony



Massenensäuerung in der Praxis - Masowe odkwaszanie w praktyce. Europejska konferencja, Bückeburg, Niemcy, 18-19.10.2000 r. / Władysław Sobucki// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. Aleksander Radwański - Nr 1/2001 (19) styczeń. - Czasopismo elektroniczne. - [Wrocław] : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2001. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/2001/19/sobucki.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187