ebib 
Nr 9/2000 (18), Bibliotekarz dziedzinowy. Artykuły
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Danuta Konieczna
Biblioteka Główna Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

Rola bibliotekarzy dziedzinowych w procesie edukacji




Problematyka dotycząca specjalistów dziedzinowych jest rzadko podejmowana w fachowej literaturze bibliotekarskiej w Polsce; nie jest również częstym tematem konferencji naukowych. Do ciekawszych polskich prac, opublikowanych w ostatnich latach, niewątpliwie należą artykuły Artura Jazdona[1], Marii Śliwińskiej[2], Jacka Wojciechowskiego[3]. Jak podaje A. Jazdon, definiując termin - "specjalista dziedzinowy" za "Lexikon des Bibliothekswesens" (Leipzig 1974), jest to pracownik odpowiedzialny za wybór i katalogowanie rzeczowe nowych nabytków z poszczególnych lub kompleksowych dziedzin wiedzy oraz za działalność informacyjną[1]. W definicji tej jednak nie zostały wyraźnie uwzględnione zagadnienia edukacji, które powinny być również przypisane tej grupie pracowników bibliotecznych.

Problematyce bibliotekarzy dziedzinowych poświęcono też sporo uwagi w jednej z ciekawszych i bardziej inspirujących książek, wydanych w ostatnich latach przez Wydawnictwo SBP pt. "Zarządzanie biblioteką. Najnowsze kierunki w bibliotekarstwie brytyjskim" (Warszawa 1998). Jeden z rozdziałów tej publikacji, autorstwa Roberta Blucka, dotyczy bibliotekarzy dziedzinowych. Pisze w nim m. in. o powszechnym zatrudnianiu bibliotekarzy dziedzinowych w bibliotekach akademickich Wielkiej Brytanii, a cechą wspólną, definiującą tę grupę jest fakt, że ich zadania koncentrują się wokół potrzeb informacyjnych określonej grupy studentów lub pracowników naukowych. Przy czym ich aktywność zawodową można zaliczyć do czterech zasadniczych obszarów: utrzymywanie kontaktów z uczelnią, polityka gromadzenia i rozwoju zbiorów, kształcenie użytkowników oraz usługi informacyjne. Takie podejście, typowe dla bibliotekarstwa brytyjskiego, w dużym stopniu zwraca uwagę na procesy edukacyjne bibliotek akademickich i funkcje bibliotekarzy dziedzinowych w tym zakresie.

Podejmując temat, dotyczący bibliotekarzy dziedzinowych, uwzględniłam więc zadania tej grupy pracowników bibliotek, charakterystyczne dla bibliotekarstwa w Wielkiej Brytanii, a także własne obserwacje i sytuację zaistniałą w Bibliotece Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Zamierzam w swoim artykule zwrócić uwagę na zadania bibliotekarzy dziedzinowych w zakresie szeroko pojętych problemów edukacji prowadzonej w szkołach wyższych. Nie znaczy to, że tylko tej grupie zawodowej należy przypisać zadania edukacyjne, ale z racji ich specjalistycznego wykształcenia , posiadanej praktyki bibliotekarskiej i predyspozycji do pracy z czytelnikami, ta grupa zasługuje na szczególną uwagę.
Nawiązać tutaj wypada do roli, jaką odgrywają dzisiejsze biblioteki akademickie w procesie powszechnej edukacji. Są one od wieków integralnie związane z procesem nauczania, ale w sytuacji, gdy zmienia się strategia nauczania, pojawiają się nowe formy przekazu wiedzy, coraz powszechniej wykorzystuje się nowoczesne technologie informacyjne, ukazują się różnorodne materiały audiowizulane i źródła elektroniczne, biblioteka będzie musiała sprostać nowym wyzwaniom. Użytkowników bibliotek będą cechować nowe zachowania; będą mieli inne żądania i oczekiwania w stosunku do bibliotek, które będą jednym z wielu sposobów i źródeł zdobywania wiedzy. Jednakże, mimo rosnącej popularności i dostępności elektronicznych środków przekazu należy przypuszczać, że nadal duże znaczenie będą miały podręczniki, książki i różnego rodzaju materiały szkoleniowe, ułatwiające proces uczenia się. Biblioteki są niewątpliwie najbardziej odpowiednim miejscem przechowywania i udostępniania tych materiałów, będą jednak wymagały odpowiedniego nadzoru i umiejętności doboru źródeł informacji oraz wskazania ich czytelnikom. W tej sytuacji rola specjalistów dziedzinowych, znających te materiały, a często uczestniczących przy ich tworzeniu, orientujących się w potrzebach i oczekiwaniach użytkowników, będzie miała duże znaczenie.

O konieczności korzystania z zasobów gromadzonych w bibliotekach świadczą też takie czynniki jak wzrastające ceny książek, ich brak na rynku księgarskim, bogactwo literatury, która jest tu dostępna w pełniejszym wyborze, różnorodność nośników i źródeł informacji, które biblioteka jest w stanie zapewnić swoim użytkownikom. Ponadto zakłada się, że kontakt biblioteki z kadrą dydaktyczną uczelni sprawia, iż gromadzone zbiory są adekwatne do programów nauczania i potrzeb studiujących.

Mówiąc o nowej strategii rozwoju bibliotek akademickich należy przede wszystkim zwrócić uwagę na fakt, że podstawową misją tych bibliotek jest wspieranie procesu edukacji i badań prowadzonych w uczelni, poprzez zapewnienie dostępu do zasobów służących nauce oraz świadczenie usług informacyjnych, związanych z nauczaniem i pracą naukowo-badawczą. Wynikają z tego określone zadania, które powinny być realizowane przez fachowy personel biblioteczny, a szczególna rola przypada w tym zakresie bibliotekarzom dziedzinowym. Wyznaczenie tej grupie pracowników biblioteki nowych zadań nasuwa skojarzenia z wymaganiami, jakie stawiano bibliotekarzom już w okresie międzywojennym. Dowodem jest opublikowanie w 1935 roku staraniem Międzynarodowego Instytutu Współpracy Intelektualnej, studium porównawczego na temat stanowiska i przygotowania fachowego bibliotekarzy w 35 krajach[4]. We wstępie do tego studium, jak pisze M. Dembowska, omawiając warunki, jakie powinien spełniać dobry bibliotekarz, podkreślono, że rosnąca rola społeczna bibliotek wymaga od współczesnego bibliotekarza, aby był nie tylko kustoszem powierzonego jego opiece dziedzictwa kulturalnego ludzkości, ale aby był przede wszystkim wytrawnym przewodnikiem, oddanym doradcą i wychowawcą czytelnika.
Wśród zadań, jakie stawiane są bibliotekarzom dziedzinowym można wyróżnić:

  1. Organizowanie zajęć dydaktycznych dla wybranych grup użytkowników w różnych formach, od szkoleń zapoznających wstępnie z biblioteką i nauczeniem zasad korzystania z jej zbiorów po systematyczne wykłady, ćwiczenia czy warsztaty, organizowane na życzenia wykładowców lub proponowane przez bibliotekę zgodnie z wcześniej opracowanym rocznym lub semestralnym harmonogramem. Zajęcia tego typu prowadzone są od wielu lat również w polskich bibliotekach akademickich, jednakże należy systematycznie doskonalić ich formę, wykorzystując specjalistów dziedzinowych do realizacji zajęć na poszczególnych kierunkach studiów, zgodnie z ich specjalistycznym wykształceniem.
  2. Szkolenie i pomoc udzielana indywidualnie czytelnikom przy poszukiwaniu i wyborze literatury na określony temat. Wiąże się to zapoznaniem użytkownika ze źródłami drukowanymi i coraz częściej z elektronicznymi, dostępnymi on-line, na CD-ROM-ach, w serwisach komercyjnych oraz w Internecie. Istotne jest też wskazanie na raporty, materiały z konferencji, literaturę firmową i tym podobne dokumenty z tak zwanej "szarej literatury", które są często niezbędne do opracowania określonego tematu badawczego, a nie są powszechnie znane studentom czy pracownikom naukowym.
  3. Organizowanie zajęć związanych z poznawaniem nowych technologii informacyjnych, korzystania z CD-ROM-ów, popularyzowanie źródeł elektronicznych, itp. Ta forma zajęć jest szczególnie ważna w pracy bibliotekarzy dziedzinowych, a świadomość i umiejętności w zakresie technologii informacyjnej stawiane są na pierwszym miejscu wśród cech, jakimi powinni odznaczać się bibliotekarze dziedzinowi w dzisiejszych czasach[5]. Cytowany przez R. Blucka Raport Fieldena, opracowany w ostatnich latach w Wielkiej Brytanii, wyraźnie podkreśla, że zmiany wywołane nowymi technologiami i systemami informacyjnymi oznaczają, że "od wszystkich bibliotekarzy dziedzinowych będzie się oczekiwać mistrzostwa w pracy z elektronicznymi bazami danych i umiejętności prezentowania i przekazywania tej wiedzy"[6].
  4. Opracowywanie materiałów informacyjnych: folderów, informatorów, ulotek, przewodników - służących wszystkim użytkownikom biblioteki lub określonym ich grupom - zawierających informacje o podstawowych usługach biblioteki albo o wybranych formach jej działalności. Bibliotekarze dziedzinowi powinni uczestniczyć w opracowywaniu specjalistycznych informatorów, dotyczących zbiorów konkretnej dziedziny wiedzy, zawierających najważniejsze wydawnictwa informacyjne i specjalistyczne bazy danych. Na przykład, Biblioteka Uniwersytecka w Cranfield opracowuje informatory, zawierające szczegółowe wskazówki jak postępować przy wyszukiwaniu literatury, potrzebnej do opracowania tematu badawczego. Zawierają one informacje, w jaki sposób, krok po kroku, zachowywać się wyszukując książki, artykuły, materiały z konferencji, raporty, dysertacje, materiały statystyczne, publikacje urzędowe itp., uwzględniając przy tym poszukiwania w bazach danych on-line i na CD-ROM.
  5. Przygotowywanie programów komputerowych, zawierających informacje o źródłach z określonej dziedziny wiedzy oraz komputerowych programów edukacyjnych na temat korzystania z biblioteki i poruszania się w świecie elektronicznych wydawnictw. Ważną rolę odgrywa też poczta elektroniczna, dzięki której można zamieszczać informacje o aktualnych usługach i nowościach biblioteki.
  6. Współudział w tworzeniu multimedialnych programów nauczania tworzonych wspólnie z kadrą nauczającą, przy czym do zadań bibliotekarzy dziedzinowych należy m. in. uwzględnienie w tych programach materiałów znajdujących się w zbiorach bibliotecznych. W tych przypadkach następuje wyraźne zbliżenie między biblioteką akademicką a uczelnianym centrum komputerowym. Przykładem takiego działania jest współpraca między Interactive Learning Center, istniejącym na Uniwersytecie w Southampton a Biblioteką Uniwersytecką, która uczestniczyła m. in. w powołaniu wspomnianego Centrum. Wspólne działania tych placówek mają wspomagać proces kształcenia tak, aby nauczający i studenci mogli wykorzystywać multimedia i hypermedia jako integralną część nauczania i uczenia się.

We wszystkich przedstawionych tu zadaniach ważną sprawą staje się odpowiednia promocja i popularyzowanie tego typu usług. Nie bez znaczenia jest też wiedza o bazach danych, sieciach informacyjnych i umiejętność korzystania z nich przez kadrę nauczającą. Zainteresowanie i chęć poznania nowych źródeł informacji w przypadku studentów są w dużym stopniu zależne od znajomości i wykorzystywania ich przez wykładowców. Tak więc kadra nauczająca powinna w większym stopniu inspirować proces uczenia się, aktywizować studentów i wykorzystywać nowoczesne technologie wspomagające te metody. Dla studentów ważne jest, aby zdobyte umiejętności w wyszukiwaniu informacji były pomocne nie tylko w czasie studiów, ale i w dalszym życiu zawodowym.

Przedstawione tutaj zadania wskazują na ewolucyjną rolę bibliotekarza - od osoby pełniącej funkcje kustosza, chroniącego gromadzone zbiory do współtwórcy procesów naukowo-dydaktycznych. Wiąże się to z otwartą postawą bibliotekarzy dziedzinowych wobec środowiska naukowego. Aby taką funkcję pełnić i posiadać pełną aprobatę kadry dydaktycznej, należałoby wymagać od bibliotekarzy dziedzinowych utrzymywania stałych kontaktów z prowadzącymi zajęcia, pozyskiwania informacji o zmieniających się programach nauczania, wymaganiach stawianych studentom, a przy okazji inspirować i informować kadrę nauczającą o nowościach wydawniczych i o możliwościach ich wykorzystania. Takie zadania łatwiej jest realizować w bibliotekach wydziałowych, instytutowych i wyspecjalizowanych kolekcjach zbiorów, które pozostają najbliżej kadry nauczającej oraz studentów, związanych z danym wydziałem czy kierunkiem.

O takiej sytuacji można mówić w przypadku Biblioteki Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Biblioteka ta, należąca do najmłodszych bibliotek uniwersyteckich w kraju, powstała 1 września 1999 roku z połączenia 3 placówek: Biblioteki Akademii Rolniczo-Technicznej, Biblioteki Wyższej Szkoły Pedagogicznej i Biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego "Hosianum". Połączenie różnych zakresów zbiorów, odmiennych grup użytkowników, przyzwyczajonych do określonych form pracy i usług bibliotecznych, występowanie różnych systemów komputerowych, odmiennych klasyfikacji zbiorów, zwyczajów w zakresie gromadzenia i ewidencjonowania materiałów bibliotecznych i szeregu innych zagadnień, zmusiło kadrę kierowniczą do licznych przemyśleń, analiz i ocen w celu podjęcia zmian organizacyjnych w "nowej" bibliotece. Należało rozwiązać liczne problemy związane ze strukturą organizacyjną, integracją kadry, scalaniem zbiorów, wyborem systemu komputerowego, itp. Jednakże te problemy nie mogły być przenoszone na jakość usług, jakie biblioteka powinna zapewnić swoim użytkownikom - 27 tys. studentów i około 2 tys. pracowników kadry naukowo-dydaktycznej. Stąd w programie przyjętym na okres najbliższych lat wyznaczono m. in. następujące zadania:

  • dostarczenie profesjonalnych usług o wysokiej jakości merytorycznej i technicznej, mających na celu wspieranie dydaktycznych i badawczych zadań Uniwersytetu;
  • doskonalenie i usprawnienie pracy agend udostępniania i działalności informacyjnej, dostosowanych do rodzajów studiów - stacjonarnych, zaocznych, podyplomowych oraz potrzeb pracowników naukowych;
  • poszerzenie dostępu do usług sieciowych, w tym: baz danych na CD-ROM-ach, czasopism elektronicznych oraz Internetu;
  • organizacja systematycznego szkolenia użytkowników Biblioteki w zakresie korzystania z jej zasobów i podnoszenia ich umiejętności dotyczących wyszukiwania informacji;
  • promocja usług świadczonych przez bibliotekę.

Realizacja tych zadań jest ściśle związana z obowiązkami, jakie nakładane są na bibliotekarzy, w tym na grupę specjalistów dziedzinowych, która formalnie nie jest wydzielona w strukturze organizacyjnej Biblioteki, ale faktyczne istnieje i w znacznym stopniu spełnia stawiane jej wymagania.
Na 118 pracowników, zatrudnionych na stanowiskach bibliotecznych należy przyjąć, że 22 osoby (ok. 19%) posiada wykształcenie specjalistyczne z określonej dziedziny wiedzy, uzupełnione kwalifikacjami zawodowymi z bibliotekarstwa, zdobytymi na studiach podyplomowych lub - częściej - poprzez wieloletnie samokształcenie i szkolenie przywarsztatowe. Często są to absolwenci Akademii Rolniczo-Technicznej, a więc macierzystej uczelni, którzy ukończyli takie kierunki jak: rolnictwo, zootechnika, geodezja, technologia żywności, biologia oraz absolwenci innych kierunków studiów uniwersyteckich. Bibliotekarze ci są zatrudnieni w większości w filiach Biblioteki Głównej (20 bibliotek filialnych), które funkcjonują przede wszystkim jako agendy udostępniania, a dzięki usytuowaniu ich na wydziałach lub w instytutach, ściśle współpracują z kadrą nauczającą na danym kierunku. Pracownicy ci zdobywają informacje o potrzebach w zakresie literatury, służą pomocą w wyborze materiałów szkoleniowych studentom danego kierunku, przygotowują zestawy materiałów na zajęcia, pomagają w dotarciu do dostępnych źródeł informacji, zgłaszają zapotrzebowania do działu gromadzenia na nowe publikacje; są często pośrednikiem między Biblioteką Główną a kadrą dydaktyczną i studentami.

Bibliotekarze z wykształceniem specjalistycznym i przygotowaniem bibliotekarskim pracują też w Oddziale Informacji Naukowej, gdzie, dzięki fachowej wiedzy, potrafią skutecznie pomóc w poszukiwaniach literatury, wykorzystując zarówno nośniki tradycyjne, jak i serwisy informacyjne, bazy danych itp. Są oni również aktywni w promowaniu nowych źródeł elektronicznych, m.in. poprzez komputerową sieć uczelnianą, uczestniczą w szkoleniu użytkowników, zarówno pracowników, jak i studentów. O ich aktywności w tym zakresie świadczy fakt, że dzięki upowszechnieniu w sieci uczelnianej dostępu do 400 tytułów czasopism elektronicznych z zakresu nauk przyrodniczo-technicznych w ramach konsorcjum Biblioteki Naukowe Polska 2000, ilość połączeń z Uczelni stawia Bibliotekę na pierwszym miejscu wśród 40 ośrodków naukowych, uczestniczących w tym konsorcjum.

Z uwagi na szeroki zakres zadań bibliotekarzy dziedzinowych należy przypuszczać, że w przypadku Biblioteki Uniwersyteckiej UWM ich rola w realizacji procesu dydaktycznego będzie nadal znacząca, szczególnie w zakresie promowania i wykorzystywania technologii informacyjnej, bez której trudno dzisiaj wyobrazić sobie efektywne studiowanie i pracę badawczą, zaangażowanie w szkolenie użytkowników oraz przygotowywanie materiałów informacyjnych. Tego typu usługi związane z dydaktyką będą zmuszały do wprowadzenia zmian organizacyjnych w Bibliotece, zorientowanych przede wszystkim na użytkownika, w tym zmiany struktury zatrudnienia. Istnieje też potrzeba przyjęcia nowych pracowników na stanowiska specjalistów dziedzinowych, chociaż ten problem nie jest łatwy do zrealizowania ze względu na ograniczenia kadrowe uczelni. Istotne jest też prowadzenie różnych form szkoleń, kursów i warsztatów dla pracowników bibliotecznych, pełniących funkcje bibliotekarzy dziedzinowych, przede wszystkim w celu pogłębienia ich umiejętności z zakresu szeroko pojętej technologii informacyjnej i uaktualnienia wiedzy w tym zakresie. Wobec powszechnego dostępu do Internetu znacznie wzrasta odpowiedzialność bibliotekarzy za utrzymanie pozycji biblioteki jako podstawowego źródła informacji.

Na zakończenie pragnę nawiązać do wypowiedzi Michaela Gormana, który w artykule na temat przyszłości biblioteki akademickiej stwierdził: "Akademicka biblioteka przyszłości będzie ciepłym, wzbogacającym miejscem, gdzie korzysta się z innowacji technologicznych dla doskonalenia usług dla studentów, pracowników naukowych i ogółu społeczności. [...] Będzie jednocześnie nowoczesna i tradycyjna. Będzie miała znaczenie centralne dla doświadczenia edukacyjnego i dla doskonalenia społeczeństwa"[7]. W dużym stopniu od bibliotekarzy dziedzinowych, ich wiedzy specjalistycznej, kompetencji, kreatywności, łatwości nawiązywania kontaktów interpersonalnych i umiejętności pracy z czytelnikiem będzie zależał taki właśnie wizerunek biblioteki jako pozytywnego miejsca pracy naukowej i dydaktycznej.

Przypisy:

[1] Jazdon A.: Nowoczesna organizacja bibliotek szkoły wyższej na przykładzie Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. "Roczniki Biblioteczne" 1993 R.37 z.1/2 s.3-15.

[2] Śliwińska M.: Zmiany organizacyjne w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu. "Przegląd Biblioteczny" 1994 R.62 z.1/2 s.79-87.

[3] Wojciechowski J.: Bibliotekarz w bibliotece. "Roczniki Biblioteczne" 1997 R.41 z.1/2 s.3-11.

[4] Dembowska M.: Aktualne problemy zawodu bibliotekarskiego. W: Bibliologia, bibliografia, bibliotekoznawstwo, informacja naukowa: wybór prac. Warszawa 1999 s. 59-69.

[5] Bluck R.: Rozwój kadr w odniesieniu do bibliotekarzy dziedzinowych. W: Zarządzanie biblioteką. Najnowsze kierunki w bibliotekarstwie brytyjskim. Warszawa 1998 s.146-158.

[6] Tamże, s. 150

[7] Gorman M.: Przyszłość biblioteki akademickiej. "Przegląd Biblioteczny" 1995 R.63 z.2 s.147-155.

[8] Konieczna D.: Funkcje dydaktyczne biblioteki akademickiej w zakresie propagowania i wykorzystywania nowych źródeł informacji. W: Funkcje naukowo-badawcze i dydaktyczne biblioteki akademickiej. Kielce 1996 s.115-126.


Pierwotny adres: www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib18/konieczna.html
Adres w archiwum: ebib.oss.wroc.pl/arc/e018-03.html

 Początek strony



Rola bibliotekarzy dziedzinowych w procesie edukacji / Danuta Konieczna// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. Aleksander Radwański - Nr 9/2000 (18) grudzień. - Czasopismo elektroniczne. - [Wrocław] : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2000. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/2000/18/konieczna.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187