ebib 
Nr 9/2000 (18), Bibliotekarz dziedzinowy. Artykuły
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Krystyna Hudzik
Biblioteka Główna UMCS w Lublinie

Bibliotekarz dziedzinowy - doświadczenia niemieckie a polskie możliwości ich adaptacji




O powstaniu tego artykułu zadecydowało moje przekonanie, że w polskiej strukturze zawodu bibliotekarza warto zaadaptować niemiecki model fachreferenta. Twierdzenie to próbuję poniżej uzasadnić, dzieląc moją wypowiedź na cztery części. W pierwszej omawiam funkcjonowanie bibliotekarza dziedzinowego w niemieckich bibliotekach uniwersyteckich. W drugiej prezentuję krótko dyskusję, która aktualnie toczy się w niemieckim środowisku bibliotekarskim na temat znaczenia, roli oraz przyszłości fachreferenta w bibliotekach uniwersyteckich. W części trzeciej omawiam natomiast faktycznie wykonywane zadania przez bibliotekarza dziedzinowego na przykładzie Thüringer Universitäts- und Landesbibliothek w Jenie[1]. Część czwartą, ostatnią, poświęcam rozważaniom nad możliwością utworzenia stanowiska bibliotekarza dziedzinowego u nas.

Niemiecki termin Fachreferent tłumaczony jest na język polski jako bibliotekarz dziedzinowy lub specjalista dziedzinowy, a także po prostu w spolszczonej formie jako fachreferent. W tekście używam tych wyrażeń zamiennie.

1. Fachreferent - zarys portretu zawodowego.

Bibliotekarz dziedzinowy w Niemczech ma swoją ponad stuletnią historię. Jego geneza sięga końca XIX w., kiedy to profesorów zajmujących się dodatkowo z "urzędu" sprawami gromadzenia w bibliotece (Professorenbibliothekare), zaczęli zastępować bibliotekarze. Instytucjonalizacja zawodu bibliotekarskiego znalazła odzwierciedlenie w rozporządzeniach rządowych (Prus z 1893 r., Bawarii z 1905 r.), które jasno określały wykształcenie bibliotekarzy jako absolwentów studiów uniwersyteckich, uzupełniających swoją wiedzę w zakresie bibliotekarstwa. Inne ważne wydarzenia łączące się z wyodrębnianiem w Niemczech zawodu bibliotekarza, to między innymi, założenie czasopisma "Zentralblatt für Bibliothekswesen" (1884), powstanie na Uniwersytecie Getyngeńskim pierwszej katedry nauk pomocniczych bibliotekarstwa Lehrstuhl für Bibliothekshilfswissenschaften (1886) oraz założenie w 1900 r. Verein Deutscher Bibliothekare (VDB) (Stowarzyszenia Bibliotekarzy Niemieckich), wcześniej stanowiącego sekcję w związku filologów. VDB pozostało do dzisiaj zrzeszeniem dla fachreferentów.[2]

Fachreferent lub inaczej: wissenschaftlicher Bibliothekar - bibliotekarz naukowy - w strukturze zatrudnienia istniejącej w naukowych bibliotekach niemieckich stanowi grupę pracowniczą, którą określa się jako wyższą służbę (Höherer Bibliotheksdienst). Cała ta struktura przedstawia się w sposób następujący:

  • Höherer Dienst [służba wyższa] - bibliotekarze dziedzinowi;
  • Gehobener Dienst [służba podwyższona] - bibliotekarze dyplomowani (ukończona 3 letnia szkoła wyższa w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej oraz roczna lub półroczna praktyka);
  • Mittlerer Dienst [służba średnia] - asystenci biblioteczni (ukończona 2 letnia zawodowa szkoła bibliotekarska).

Fachreferent posiada ukończone studia uniwersyteckie z danej dziedziny wiedzy oraz zawodowe wykształcenie bibliotekarskie (Referendariat). Trwa ono 2 lata, z podziałem na część praktyczną (w jednej lub dwóch bibliotekach szkoleniowych) i teoretyczną, prowadzoną w wyższych szkołach bibliotekarskich we Frankfurcie nad Menem i w Kolonii (szkoły te posiadają ponadregionalne uprawnienia) oraz w Monachium z ograniczeniem uprawnień tylko dla Bawarii. Referendariat kończy się egzaminem państwowym, czyli Laufbahnbefähigung. Landy wschodnie (była NRD), z wyjątkiem Saksonii-Anhaltu, nie prowadzą kształcenia w formie referendariatu, a wielu bibliotekarzy dziedzinowych podnosi swoje kwalifikacje przez ukończenie dwuletnich bibliotekoznawczych studiów podyplomowych (postgraduales) w Institut für Bibliothekswissenschaft w Humboldt-Universität w Berlinie[3].

Należy podkreślić, ze pozycja zawodowa fachreferentów w bibliotekach uniwersyteckich jest szczególnie wysoka i prestiżowa. Stanowią oni najwyżej uposażoną finansowo grupę zawodową, która w landach zachodnich usankcjonowana jest dodatkowo regulacjami urzędowo-prawnymi, zapewniającymi stały etat urzędnika państwowego (Beamtenlaufbahn). Z tej właśnie grupy rekrutują się dyrektorzy bibliotek i kierownicy kluczowych oddziałów. Do zakresu zadań i obowiązków, które im przypadają, należą:

  1. gromadzenie zbiorów;
  2. opracowanie rzeczowe;
  3. informacja specjalistyczna;
  4. organizacja pracy i zarządzanie.

Grupę konkurencyjną na polu zadań, kompetencji i kariery zawodowej w stosunku do fachreferentów stanowią dobrze wykształceni bibliotekarze dyplomowani, posiadający wysokie kwalifikacje i umiejętności wymagane w nowoczesnym bibliotekarstwie. Są dobrymi katalogerami, pracownikami informacji i udostępniania. W bibliotekach naukowych pełnią funkcje kierownicze mniejszych jednostek organizacyjnych lub są osobami odpowiedzialnymi za określone zadania (kierowanie i zarządzanie przysługuje fachreferentom).

2. Fachreferent w bibliotece "jutra" - debata w niemieckim środowisku bibliotekarskim

Przed dwoma laty na łamach miesięcznika Bibliotheksdienst odbyła się dyskusja nad przyszłością i kierunkiem zmian w wykształceniu i zadaniach fachreferenta. Bezpośrednim powodem tej debaty były wszystkie przemiany w dziedzinie informacji i komunikacji, które dokonały się w bibliotece w ciągu ostatnich lat. Niektórzy autorzy wysuwali w związku z tym nawet twierdzenia, że pozycja zawodu bibliotekarza znajduje się dziś na rozdrożu, że jego tradycyjne kompetencje nie są odpowiednie do wymagań współczesnego modelu biblioteki, zorientowanej na świadczenie usług informacyjnych.

Kierunek zmian zadań i funkcji fachreferenta zaprezentował w postaci 12 tez H.Oehling[4]. Przyszłość tego "wiekowego" już zawodu przedstawił on w postaci krótkiego równania: "Fachreferent 2000 = Fachreferent 1900 + aktywna informacja". Pod tą lapidarną formułą kryje się sporo treści. Ma ona bowiem, zdaniem jej autora, oznaczać, że fachreferent wykonuje zadania gromadzenia i opracowania rzeczowego oraz posiada wysokie kompetencje w dziedzinie nowych mediów i technologii informacyjnych, prowadzi w związku z tym także szkolenia użytkowników w zakresie baz danych online, baz na CD-ROM, czasopism elektronicznych i internetu, udziela poza tym także porad typu know-how o nowych mediach. Takie umiejętności kreują fachreferenta na współpracownika uniwersytetu w zakresie specjalistycznej informacji naukowej zdobywanej w oparciu o pełne spektrum dostępnych źródeł drukowanych i elektronicznych. Jego działania muszą być bardziej aktywne (Oehling mówi nawet: "ofensywne"), nastawione na pozyskiwanie użytkowników, którzy zazwyczaj tylko w niewielkim stopniu znają i wykorzystują źródła znajdujące się w bibliotece.

Projekt zmian w klasycznych zadaniach fachreferentów w kierunku zgodnym ze współczesnym modelem biblioteki został przedstawiony przez S. Wefers[5]. Aktualne zmniejszanie się zadań w zakresie gromadzenia i opracowania rzeczowego widzi ona jako szansę i możliwość dla rozwijania w szerokim zakresie specjalistycznej informacji oraz udziału fachreferentow w organizacji pracy i zarządzaniu. Zdaniem Wefers gromadzenie będzie oczekiwało od specjalisty dziedzinowego jasno zdefiniowanego profilu zbiorów w połączeniu z kryteriami finansowymi i potrzebami użytkowników. Fachreferent będzie określał, które media i jak intensywnie (w jakiej głębokości) należy gromadzić, a których nie należy już dłużej gromadzić, lecz tylko pośredniczyć w ich udostępnianiu. Jako mocny argument na korzyść tej wizji zadań fachreferenta wyżej wymienionej autorce służy przykład kosztownej prenumeraty czasopism, wymagającej często zdecydowania, co korzystniejsze: prenumerata czy komercyjne dostarczanie dokumentów. Specjalista dziedzinowy będzie nadal koordynował kupno (także uzupełniające) oraz kontrolował jakość profilu zbiorów.

Wefers przypuszcza, że opracowanie rzeczowe nie będzie już zajmowało fachreferentom tak dużo czasu, jak dotychczas. Opracowanie przedmiotowe będzie przejmowane (kopiowane) w coraz większym stopniu z innych katalogów lub baz. W tzw. łatwiejszych przypadkach może być ono poza tym wykonywane także przez dobrze w tym celu przeszkolonych bibliotekarzy dyplomowanych. Fachreferenci będą musieli troszczyć się o właściwy każdej bibliotece system klasyfikacji. Specjalistyczna informacja naukowa oraz udział w organizacji pracy i zarządzaniu - według Wefers - będą stanowiły jądro działalności fachreferentów oraz ich najlepszą szansę na określenie się w nowoczesnym zawodzie. Aby podjąć się tych zadań musza intensywnie szkolić się i rozwijać swoje kwalifikacje.

Głosem polemicznym w stosunku do stanowiska H. Oehlinga jest artykuł trzech autorów z Münster[6]. Są oni przekonani, ze 12 tez jest rezultatem poszukiwań wyjścia z faktycznego kryzysu uprawnień wyższej służby bibliotecznej. Kryzys ten wynika nie tylko z głębokich przemian w dziedzinie informacji, ale także jest wynikiem radykalnie zmieniających się warunków finansowych, ekonomicznych i organizacyjnych w działalności bibliotek. W praktyce bibliotecznej ta dynamika zmian powoduje, że przedstawiciele wyższej służby coraz częściej tracą swoje funkcje kierownicze na rzecz bibliotekarzy dyplomowanych. Autorzy z Münster wyrażają więc pogląd, że fachreferenci nie są w bibliotece niezastąpieni. I tak na przykład, ich zdaniem, zadanie gromadzenia zbiorów może być podjęte przez pracowników naukowych instytutów i katedr, którzy i tak przecież uczestniczą już w doborze zbiorów, zarówno w bibliotekach o systemie dualnym, jak i jednolitym. Ta sama zastępowalność fachreferentów możliwa jest także w przysługujących im dotychczas zadaniach związanych z organizacją pracy i zarządzaniem - mogą podjąć je dziś ze znacznie lepszymi efektami nowocześni menadżerowie. W kontekście tych zmian obecna forma sprawowania funkcji kierowniczych i związanych z nimi rutynowych czynności organizacyjnych jest już niemodna - nie uwzględnia jej nowoczesne pojęcie New Public Management. Polemiści 12 tez są przekonani, że tylko nowe zasady zarządzania są zdolne pokierować pracą współczesnej biblioteki świadczącej usługi informacyjne, która musi rygorystycznie przeliczać koszty i mierzyć efektywność swoich działań. W takim ujęciu biblioteka postrzegana jest jako przedsiębiorstwo, które ma w efektywnym czasie i przy optymalnych kosztach przygotować i zapewnić źródła informacji dla nauczających i studiujących. Pożądany typ pracownika to osoba otwarta na nową orientację w zawodzie, "elastyczna", potrafiąca się kreatywnie dopasować do nowych wymagań. Kwalifikacje fachreferentów nabyte na drodze studiów uniwersyteckich w danej dziedzinie nie są w tym modelu najważniejsze.

Omówione powyżej stanowiska wywołały oczywiście dalsze polemiki[7]. Próbując określić moje własne zapatrywania na dyskutowany temat, skłaniam się do akceptacji głosów wyważonych i wypośrodkowanych, ponieważ one zdają się najbliższe rzeczywistości - i to chyba nie tylko niemieckiej. W praktyce przecież biblioteka świadcząca usługi pozostaje nadal biblioteka naukową, a wśród zatrudnionych będzie potrzebowała pracowników ze specjalistycznym wykształceniem uniwersyteckim, w takim samym stopniu niezbędnym w odniesieniu do gromadzenia książek, jak i do gromadzenia wydawnictw elektronicznych. Fikcją jest pogląd, że fachreferenci mogą być zastąpieni w gromadzeniu zbiorów przez pracowników naukowych. Zadanie dobrego doboru zbiorów oparte jest na systematycznej pracy, której trudno w takim wymiarze oczekiwać od naukowców. Prowadzone z nimi konsultacje są okazjonalne, za każdym razem też uzyskane tą drogą informacje będą dotyczyły tylko wąskich specjalności, którymi zajmują się profesorowie-konsultanci.

Kompetencje i doświadczenia bibliotekarzy naukowych okazują się niezbędne także w przygotowywaniu ujednoliconych standardów i norm na potrzeby kooperatywnych systemów bibliotecznych. Takich standardów i norm wymagają również zasady kooperatywnego opracowania formalnego i rzeczowego oraz odpowiadająca nauce struktura informacji w elektronicznych katalogach, bibliografiach i bazach danych. Zmiany w zadaniach fachreferentów zmierzające w kierunku szerszej niż dotychczas działalności informacyjnej i zarządzania są nieuniknione. Z obserwacji aktualnej działalności niemieckich bibliotek uniwersyteckich jako ośrodków informacji można wnosić, ze wielu z zatrudnionych w nich fachreferentow wykazało się "elastycznością" i podjęło z powodzeniem zadania nowoczesnych metod informacji, a w zarządzaniu biblioteka poradzili sobie niezgorzej od profesjonalnych menadżerów.

3. Zadania i funkcje bibliotekarza dziedzinowego na przykładzie Thüringer Universitäts- und Landesbibliothek (ThULB) w Jenie

ThULB jest książnicą Friedrich-Schiller-Universität i zarazem największą biblioteką naukową Turyngii, której zbiory liczą ponad 3,7 mln. jednostek. W ciągu ostatnich 10 lat w bibliotece miało miejsce wiele przemian. Najbardziej widoczną z nich stanowi gigantyczna wprost rozbudowa i uzupełnianie powstałych w czasach NRD luk w zbiorach, zwłaszcza dotyczy to z nauk humanistycznych. W ramach programu finansowanego przez rząd federalny i landowy oraz dzięki licznym darom prywatnym, biblioteka ta wzbogaciła swoje zbiory w latach 1990-1998 o ponad 1.1 miliona jednostek[8]. ThULB należy do systemu bibliotecznego Gemeinsamer Bibliotheksverbund (GBV) z siedzibą w Getyndze, znanego tez jako PICA-Verbund, który skupia 280 bibliotek z 7 landów. Biblioteka główna wraz z licznymi (ponad 50) bibliotekami zakładowymi pracuje w systemie zintegrowanym, jednotorowym (einschichtiges System). System ten polega na tym, że czynności gromadzenia i doboru literatury oraz opracowanie formalne i rzeczowe są skoordynowane i odbywają się w bibliotece głównej dla wszystkich bibliotek uniwersytetu, a biblioteki zakładowe prowadzą głównie udostępnianie[9].

System 16 działów (Fachreferatesystem) odpowiada strukturze dziedzin nauki uprawianych na 10 wydziałach Uniwersytetu (tzw. pelnego uniwersytetu, z naukami medycznymi i technicznymi) oraz dodatkowo uwzględnia zadania wynikające z funkcji naukowej biblioteki landowej. Wyszczególnione 63 dziedziny wiedzy przydzielone są 15 bibliotekarzom dziedzinowym, podlegającym bezpośrednio dyrektorowi biblioteki. Każdy z nich wykonuje klasyczne zadania fachreferenta, które chciałabym teraz bliżej przedstawić.

Gromadzenie zbiorów (książek, czasopism, mikroform, mediów elektronicznych) w swej części merytorycznej, a więc dotyczącej doboru i planowego rozwoju zbiorów, przynależy do bibliotekarza dziedzinowego. Wszelkie czynności techniczne związane z zamawianiem i inwentaryzowaniem wykonuje natomiast podwyższona i średnia służba biblioteczna. Fachreferent opracowuje w formie dokumentu politykę gromadzenia i rozwoju zbiorów z wyszczególnieniem kryteriów formalnych, takich jak: rodzaj literatury, język, kraj wydania, rodzaj medium. W konkretnych zamówieniach uwzględnia on pozycje zgłoszone przez naukowców oraz sam prowadzi wybór tytułów na podstawie bibliografii narodowych, informatorów od dostawców o nowościach wydawniczych krajowych i zagranicznych, katalogów wydawców, wykazów księgarskich, katalogów antykwarycznych i katalogów bibliotek. W podejmowaniu decyzji dotyczących gromadzenia uczestniczą także dyrektor biblioteki, mający prawo zamawiania oraz pracownicy naukowi, którzy z kolei mają prawo wyboru literatury. Dyrektor odpowiada za koordynację doboru i właściwe zaopatrzenie całości biblioteki. Bibliotekarz dziedzinowy jest partnerem do rozmów i kontaktów z pracownikami naukowymi - pełnomocnikami ds. bibliotecznych z określonych dziedzin. Współuczestniczy on poza tym w podziale środków na gromadzenie zbiorów wewnątrz danego wydziału oraz posiada głos doradczy w naukowej komisji bibliotecznej.
Fachreferent wykonuje zatem wiele czynności jako nowoczesny menadżer informacji. Musi być dobrze zorientowany w tych sprawach uniwersytetu, które łączą się z jego działem i mają związek z finansami, jak na przykład tworzenie nowych etatów i katedr. Zna wysokość środków przydzielonych na podległe mu dziedziny, które pochodzą z tytułu np. przelicznika etatowego, ze specjalnego przeznaczenia na czasopisma bieżące i kontynuacje, z funduszy wyasygnowanych na uzupełnianie literatury wstecz lub na nowo powołanych profesorów. Fachreferent prowadzi stałą kontrolę powierzonych mu środków w skali roku. Z uwaga śledzi zmiany warunków rynkowych, wielkość podaży, nowości na rynku mediów. Musi też ciągle aktualizować swoją wiedzę, aby pozostać partnerem do rozmów z pracownikami naukowymi. Wychodzi się z założenia, ze jako zarządzający literaturą i informacją fachreferent powinien uzyskać uznanie w środowisku uniwersytetu. Pełni on swoistą funkcję "pomostu" (Brückenfunktion) między biblioteką a uniwersytetem: z jednej strony współpracuje z instytutami i katedrami jako przedstawiciel biblioteki, z drugiej strony jest on natomiast reprezentantem i rzecznikiem interesów pracowników naukowych w bibliotece. Oznacza to, że czasem może zdarzyć się i tak, iż specjalista dziedzinowy występuje w imieniu naukowców nawet wbrew interesom swoich kolegów, bibliotekarzy, polecając im zakupienie, opracowanie i udostępnienie książki w trybie natychmiastowym (sofort) w ciągu 3-5 dni.

Opracowanie rzeczowe obejmuje opracowanie przedmiotowe na potrzeby katalogu komputerowego OPAC oraz klasyfikację systematyczną, według której ustawione są zbiory w wolnym dostępie.
Opracowanie przedmiotowe wymaga szczególnych kompetencji, oparte jest ono bowiem na dobrej znajomości ogólnych zasad w postaci "Regeln für den Schlagwortkatalog" (RSWK) [ Normy opracowania dla katalogu przedmiotowego][10], na opanowaniu stosowania tych norm w programie PICA oraz na wiedzy fachowej z zakresu danej dziedziny.
W praktyce wygląda to tak, że fachreferenci w dużym stopniu wykorzystują owoce kooperatywnego opracowania i wiele haseł kopiują z centrali wspólnego katalogu systemu bibliotecznego GBV w Getyndze. Opracowanie przedmiotowe dla tytułów niemieckojęzycznych przejmują oni z Deutsche Bibliothek we Frankfurcie nad Menem. Nowe hasła tworzone są najczęściej dla literatury obcojęzycznej oraz dla zbiorów specjalnych i egzemplarza obowiązkowego Turyngii. Korekta nowych haseł i koordynacja prac nad całością indeksu przedmiotowego odbywa się w centrali GBV. Baza Schlagwortnormdatei (SWD) we wspólnym katalogu liczy 461.000 haseł przedmiotowych (stan na 31.12.1999).

Klasyfikacja systematyczna służy do ustawienia zbiorów w wolnym dostępie, a jej notacja jest sygnaturą, która wskazuje miejsce książki w bibliotece. Podstawą tutejszego systemu klasyfikacji jest Regensburger Verbundklassifikation (RVK), uzupełniona o zmiany dokonywane we własnym zakresie. Zadaniem bibliotekarzy dziedzinowych jest troska o jej poprawność i aktualność. W tym względzie mogą oni liczyć na pomoc profesorów i młodszych pracowników nauki. Ich wspólnym przedsięwzięciem w latach 90. było zmodyfikowanie i ujednolicenie klasyfikacji w skali całej uczelni oraz przeorganizowanie zbiorów bibliotek zakładowych do ustawienia w wolnym dostępie.

Informacja naukowa prowadzona przez fachreferentów jest specjalistyczna i należy do tej "trudniejszej", ponieważ wymagającej już bardziej obszernej wiedzy z danej dziedziny. Informację biblioteczna i katalogową (zlokalizowaną w katalogach) prowadzą natomiast bibliotekarze dyplomowani - służą oni pomocą przy poszukiwaniach w katalogach innych bibliotek oraz w bazach CD-ROM dostępnych w sieci uczelnianej. (Ogółem w ciągu 1999 r. odnotowano 75.000 wejść do baz danych na CD-ROM o łącznym czasie korzystania 22.600 godzin). Jedna osoba odpowiedzialna jest za udzielanie pisemnej informacji dotyczącej biblioteki i jej zbiorów. Jeśli chodzi o fachreferentów, to udzielają oni także wszelkiej informacji z zakresu swojej pracy, a więc na temat gromadzenia i opracowania rzeczowego. Poszukiwania specjalistycznej literatury online w bazach zewnętrznych poza siecią uczelnianą prowadzą odpłatnie dwaj wyspecjalizowani fachreferenci. Biblioteka ma dostęp do około 6000 baz danych ze wszystkich dziedzin nauki, korzysta z nich na podstawie specjalnych umów zawartych z 5 firmami.
Dodajmy na marginesie, że władze prezentowanej Biblioteki liczą na to, iż oddanie w przyszłym roku do użytku nowego gmachu stworzy jeszcze lepsze niż dotychczas możliwości dla informacyjnej działalności fachreferentów.

Organizacja pracy i zarządzanie realizowane są zarówno przez sprawowanie funkcji kierowniczych, jak i przez planowanie i organizowanie pracy fachreferatu. Wszyscy bibliotekarze dziedzinowi pełnią od roku 1990 funkcje kierowników bibliotek zakładowych (54 biblioteki zakładowe podporządkowane zostały 16 fachreferentom). Bibliotekarze dziedzinowi pracują aktualnie nad projektem przeorganizowania zbiorów w ramach nowej koncepcji związanej z przyszłą siedzibą biblioteki. Koncepcja ta polega na połączeniu licznych bibliotek zakładowych i utworzeniu z nich 4 dużych subbibliotek (Teilbibliotheken)[11].
Poza kierowaniem bibliotekami zakładowymi fachreferenci uczestniczą także w zarządzaniu biblioteką poprzez pełnienie następujących funkcji: wicedyrektora, kierowników oddziałów oraz kierownika szkoleń i kształcenia.

Dla zobrazowania udziału procentowego poszczególnych zadań i czynności w pracy fachreferenta przytoczmy dane opracowane na podstawie badań w ThULB z lat 1992-1993[12]:

Analiza procentowa czynności bibliotekarza dziedzinowego:
*gromadzenie42,65%
     (w tym dla bibliotek zakładowych 26,80%)
     (w tym dla biblioteki głównej 15,85%)
*opracowanie rzeczowe35,42%
*informacja7,17/%
*kierownictwo bibliotek zakładowych12,66%
*pozostałe czynności2,10%
Razem100%

W powyższych danych wyraźnie widać, że niemal 80% aktywności bibliotekarza dziedzinowego zajmują gromadzenie i opracowanie rzeczowe. Warto dodać, ze tendencja rozwojowa ostatnich lat wskazuje na coraz większy udział specjalistycznej informacji naukowej.

4. Specjalista dziedzinowy w polskich bibliotekach uniwersyteckich

Jak wiadomo, w polskich bibliotekach uniwersyteckich nie ma tradycji stanowiska bibliotekarza dziedzinowego. Pewne doświadczenia w tym względzie mają już wprawdzie za sobą Biblioteki Uniwersyteckie w Poznaniu i w Toruniu, ale rezultaty tych przedsięwzięć nie zostały jednak jak dotąd opisane ani zanalizowane w dostępnych publikacjach.

Moje uwagi na wywołany temat będą musiały mieć zatem jedynie charakter hipotetyczny. Spróbuję zastanowić się nad tym, co umożliwia nam, a co utrudnia tworzenie stanowisk fachreferentów na wzór THULB w Jenie. Nie wątpię w to, że warto takie stanowiska wprowadzić. Bibliotekarze dziedzinowi gwarantowaliby nam bowiem większą dbałość o profil gromadzenia zbiorów, pracowaliby na rzecz większej łączności biblioteki z uniwersytetem, większego niż dotąd udziału pracowników naukowych w doborze zbiorów i tym samym w lepszym gospodarowaniu finansami przewidzianymi na zakup zbiorów odpowiadających potrzebom środowiska naukowego. Wszystkie te zadania fachreferentów mają swoją wewnętrzną logikę, same z siebie wynikają i treściowo się zazębiają.
Podczas opracowania rzeczowego czerpią wiedzę przydatną przy gromadzeniu zbiorów i udzielaniu informacji, natomiast umiejętności nabyte w trakcie gromadzenia służą im także do merytorycznego wzbogacania udzielanych informacji.

Zespół fachreferentów mógłby stanowić dla dyrektora biblioteki sprawny instrument zarządzania. Bezpośrednio współpracowałyby z dyrektorem osoby zarządzające finansami przypadającymi na daną dziedzinę wiedzy, a zarazem odpowiadające za profil gromadzenia zbiorów różnego typu, za ich opracowanie rzeczowe oraz za informację, słowem: za najważniejsze funkcje biblioteki, które kształtują poziom świadczonych przez nią usług. Są to usługi, przez pryzmat których bibliotekę oceniają jej użytkownicy.

Spróbujmy zastanowić się, czy są możliwe stanowiska specjalistów dziedzinowych w aktualnej strukturze naszych bibliotek. Jest to, jak wiadomo, struktura funkcjonalna, oparta na pracy poszczególnych oddziałów realizujących gromadzenie, opracowanie formalne, opracowanie rzeczowe i informację naukową. Specjalista dziedzinowy miałby zatem współpracować z 4 różnymi oddziałami (a przynajmniej z trzema w przypadku połączonych oddziałów opracowania formalnego i rzeczowego lub opracowania rzeczowego i informacji). Ingerencja i wnikanie w czynności tak wielu jednostek wydają się co najmniej utrudnione.

Przypomnijmy, jak wygląda to w omówionej bibliotece niemieckiej. Fachreferenten podlegają tam bezpośrednio dyrektorowi, a przy wykonywaniu swoich zadań współpracują na co dzień z dużym oddziałem prowadzącym tzw. zintegrowane opracowanie książek (Geschäftsgang), czyli połączone gromadzenie, opracowanie formalne oraz techniczne. Struktura tego oddziału opiera się na pracy 6 zespołów (Teams), które wykonują czynności zamawiania, inwentaryzowania, katalogowania i opracowania technicznego książek w zakresie przydzielonych dziedzin, np. Team IV ma przydzielone nauki społeczne, prawo i ekonomie, Team VI media elektroniczne, dysertacje i egzemplarz obowiązkowy. Fachreferent zleca zakupienie danych pozycji w odpowiednim zespole, a następnie książkę już zinwentaryzowaną i skatalogowaną otrzymuje on do opracowania rzeczowego, po czym książka wędruje na wyznaczone przez sygnaturę miejsce w bibliotece. W takiej organizacji zachowana jest przejrzystość całej drogi książki, która dzięki programowi PICA pozwala konkretnie książkę zlokalizować w każdej fazie jej "obróbki": przewidziana do zamówienia, już zamówiona, katalogowana aktualnie w danym zespole. Jednocześnie jasna jest też droga odpowiedzialności za terminowe opracowanie zleconych do zakupu książek. Zapytania w tej kwestii pracownicy naukowi kierują bezpośrednio do fachreferentów bądź do zastępcy dyrektora, który odpowiada za pracę całego oddziału Geschäftsgang.

Powróćmy na nasze podwórko. Wkomponowanie w istniejącą u nas strukturę stanowiska specjalisty dziedzinowego wymagałoby nadania mu specjalnych uprawnień do wydawania poleceń i kontroli pracy pracowników podległych różnym kierownikom. Oznaczałoby to w praktyce rozluźnienie dotychczasowej struktury organizacji pracy, rozluźnienie, które polegałoby na funkcjonowaniu zespołów pracowników do wykonywania określonych czynności (zadań) oraz do ponoszenia odpowiedzialności za ich realizację.

W zakresie funkcji gromadzenia poważne utrudnienie dla specjalisty dziedzinowego stanowi u nas skromność funduszy na gromadzenie książek (z czasopismami sprawa wygląda trochę inaczej). Fachreferent prowadzi kupno![13] Podstawę zaś gromadzenia książek polskich w większości naszych bibliotek uniwersyteckich stanowi EO, a kupno książek zagranicznych jest niewielkie, co więcej - z roku na rok, jak wskazują dane, staje się ono coraz niższe. Trudno więc wziąć odpowiedzialność za kształtowanie profilu zbiorów w danej dziedzinie przy braku środków na realizację odpowiedniej polityki gromadzenia. A przecież w działalności bibliotekarza dziedzinowego chodzi o takie systematyczne gromadzenie, które zapewnia literaturę nie tylko studentom, ale także profesorom na potrzeby prowadzonych przez nich zajęć dydaktycznych oraz badań. O tym, jak ważny jest to problem w bibliotekach niemieckich, mogą świadczyć chociażby organizowane tam na początku każdego semestru księgozbiory podręczne dla poszczególnych naukowców (Handapparate), które zawierają po 2-3 półki aktualnie przez każdego z nich wykorzystywanej literatury - przeważnie zagranicznej.

Przyszłość specjalistów dziedzinowych w naszych bibliotekach trzeba widzieć wreszcie także w kontekście kalkulacji kosztów "zaopatrzenia" w zbiory i informację elektroniczną dla całego uniwersytetu. Jako zarządzający organizowaniem różnego typu źródeł informacji z danej dziedziny wiedzy, odpowiadaliby oni za oszczędne i racjonalne gospodarowanie przydzielonymi środkami. Właśnie z poszukiwań sposobów racjonalnego wykorzystywania środków finansowych i koordynacji kupna wyrosła koncepcja jednotorowego systemu bibliotecznego w Niemczech. Przygotowywane tam obecnie w wielu bibliotekach projekty łączenia licznych bibliotek zakładowych w kilka jednostek większych, czyli w subbiblioteki (wspólne dla kilku pokrewnych dziedzin nauki)[14], dyktowane są także przez wymogi ekonomiki.



Przypisy

[1] W Bibliotece tej odbyłam praktykę zawodową w okresie styczeń - sierpień 2000 r.

[2] Das Bibliothekswesen der Bundesrepublik Deutschland : ein Handbuch/ von E. Plassmann und J. Seefeldt, 3Ausg., Wiesbaden 1999, s.402; U.Jochum, Die Situation des höheren Dienst, "Bibliotheksdienst" 32 (1998) H.2 s.242-243.

[3] Bibliothekswessen der Bundesrepublik ... , op.cit., s.415. Warto dodać, że obecnie jest to jedyny uniwersytet niemiecki z bibliotekoznawstwem jako studiami magisterskimi. Bibliotekoznawstwo nie zdobyło w Niemczech bowiem pełnego uznania jako dyscyplina akademicka, w przeciwieństwie do wielu innych krajów. Instytut berliński działał od lat 50., po zjednoczeniu Niemiec, został na nowo zorganizowany, merytorycznie zasadniczo zmieniony, a w roku akademickim 1994/1995 zintegrowany z trzyletnim kierunkiem bibliotekarstwa na Freie Universität.

[4] H. Oehling, Wissenschaftlicher Bibliothekar 2000 - quo vadis? : 12 Thesen zur Zukunft des Fachreferenten, "Bibliotheksdienst" 32(1998) H.2,s.247-254. Autor jest członkiem Komisji ds. Pracy Fachreferatów, Stowarzyszenia Bibliotekarzy Niemieckich. Zbliżony punkt widzenia prezentuje U.Jochum: Die Situation des höheren Dienstes, op.cit., s.241-247.

[5] S. Wefers, Thesen zur Zukunft des Fachreferenten "Bibliotheksdienst" 32 (1998) H.5, s. 865-870.

[6] P. te Boekhorst, H.Buch, K.Ceynowa, "Wissenschaftlicher" Bibliothekar 2000 - Hic Rhodus, hic salta! : Bemerkungen zu Helmut Oehlings Thesen zur Zukunft des Fachreferenten, "Bibliotheksdienst" 32 (1998) H.4, s. 686-693.

[7] U.Jochum, H.Oeling, Die das falsche Steckenpferd reiten : eine Replik aut den Beitrag von te Boekhorst, Buch und Ceynowa im Bibliotheksdienst 32 (1998), H.4, "Bibliotheksdienst" 32 (1998) H. 5, s.857-865; W. Schibel, "Fachreferat 2000" : 13 Thesen zur Differenzierung des wissenschaftlichen Bibliotheksdienstes, "Biblotheksdienst" 32 (1998) H.6, s. 1040-1047; P.Didszun, Weder Wissenschaftler noch Verwaltungsbeamter: der wissenschaftliche Bibliothekar im Berufsfeld Bibliothek: Anmerkungen zur jüngsten Debatte um das Berufsbild, "Bibliotheksdienst" 32 (1998) H.8, s.1352-1361.

[8] Dane te pochodzą ze sprawozdania z dziłalności za rok 1999, zob. Thüringer Universitäts- und Landesbibliothek Jena : Jahresbericht 1999, Jena 2000.

[9] Jako dwa podstawowe modele biblioteki akademickiej w Niemczech funkcjonują: zweischichtiges System [system dwutorowy], czyli dualny, w którym biblioteka główna i biblioteki zakładowe prowadzą odrębne, własne gromadzenie i opracowanie oraz przedstawiony powyżej einschichtiges System [system jednotorowy]. Ten ostatni wprowadzony został w latach 60. w obydwu państwach niemieckich (w RFN w 1964 r. jako zalecenie Rady Naukowej, w NRD w 1969 r. jako zarządzenie ministerialne, dotyczące integracji i tworzenia jednolitych bibliotecznych systemów jednotorowych). Funkcjonuje on zatem we wszystkich bibliotekach uniwersyteckich landów wschodnich oraz w bibliotekach nowych uniwersytetów w landach zachodnich, podczas, gdy "stare" pozostały tam przy systemie dwutorowym.

[10] Regeln für den Schlagwortkatalog (RSWK), [Berlin 1986], Beispielsammlung zu den Regeln für den Schlagwortkatalog: zugleich eine Einfürung in die RSWK [Berlin 1991] oraz Standardschlagwortliste (SWL) stanowią razem trzy części przedsięwzięcia federalnego ujednolicenia systemu opracowania rzeczowego, podjętego w 1980 r. z inicjatywy Deutsches Bibliotheksinstitut w Berlinie. SWL od 1988 prowadzona jest jako baza danych pod nazwą Schlagwortnormdatei (SWD) - zawiera ona wykaz ujednoliconych haseł przedmiotowych i odsyłaczy.

[11] Omówienie projektu reorganizacji ThULB w Jenie, zob.: R. Herzog, Bibliotheksneubau für die Thüringer Univeritäts- und Landesbibliothek Jena am historischen Standort. - W: 4. Thüringer Bibliothekstag in Rudolstadt am 17. Oktober 1998 / Landesverband Thüringen im Deutschen Bibliotheksverband. - Erfurt, 1999. - s. 33-39. Projekt ten przewiduje utworzenie następujących subbibliotek:
ˇ Biblioteka Centralna zintegrowana z Biblioteką Nauk Humanistycznych.
ˇ Biblioteka Prawa, Ekonomii, Politologii i Sociologii.
ˇ Biblioteka Nauk Przyrodniczych, Matematyki/Informatyki.
ˇ Biblioteka Medycyny.

[12] S. Müller, Aus der Tätigkeit der Fachreferenten an der ThULB, "Mitteilungen Thüringer Universitäts- und Landesbibliothek Jena" 3 (1993) H.6, s. 62.

[13] Kupno samych tylko książek w roku 1999 w ThULB w Jenie wynosiło 37.320 tomów, zob. Jahresbericht 1999, Thüringer Universitäts- ....., s. 13.

[14] Zob. powyżej przyp. nr 11.


Pierwotny adres: www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib18/hudzik.html
Adres w archiwum: ebib.oss.wroc.pl/arc/e018-07.html

 Początek strony



Bibliotekarz dziedzinowy - doświadczenia niemieckie a polskie możliwości ich adaptacji / Krystyna Hudzik// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. Aleksander Radwański - Nr 9/2000 (18) grudzień. - Czasopismo elektroniczne. - [Wrocław] : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2000. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/2000/18/hudzik.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187