ebib 
Nr 7/2000 (16), Zarządzanie biblioteką. Artykuł
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Remigiusz Sapa
Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UJ

Zarządzanie bibliotecznym serwisem WWW


Dzisiaj, kiedy mamy już za sobą pionierskie czasy Internetu w Polsce, amatorskie podejście do kwestii obecności w środowisku WWW nie może przynieść zadowalających efektów. Konieczne jest podejście zdecydowanie profesjonalne, wsparte rzetelną i aktualną wiedzą na temat funkcjonowania i stanu tego środowiska, wiarygodnymi badaniami oraz doświadczeniem. Zlecenie wykonania witryny, czy nawet całego serwisu przyuczonemu bibliotekarzowi lub informatykowi w żaden sposób nie oznacza jeszcze obecności w Internecie. Wielkość zasobów, liczba użytkowników1), dynamika zmian środowiska i ostra konkurencja ze strony innych usługodawców w obszarze usług informacyjnych, wymagają czegoś znacznie więcej - świadomego zarządzania serwisem WWW. Oznacza to konieczność planowania, organizowania, przekazywania poleceń, koordynacji działań i kontrolowania. Samo napisanie kodu źródłowego serwisu jest tylko jednym z wielu elementów i to takim, który może być stosunkowo prosty i tani. Zarządzanie serwisem WWW jest zadaniem złożonym, wymagającym odpowiedniej wiedzy i umiejętności. Jak uczy doświadczenie bibliotek, które w tym względzie odniosły sukces2) i osobiste doświadczenie autora, osoba lub osoby odpowiedzialne za biblioteczny serwis WWW powinny być wyposażone w odpowiednie, dosyć duże i jednoznacznie, formalnie określone kompetencje decyzyjne oraz traktować zarządzanie serwisem WWW jako swój podstawowy (jeśli nie jedyny) obowiązek służbowy. Przynajmniej, w przypadku dużych bibliotek naukowych i publicznych, traktowanie zarządzania serwisem WWW jako pracy dodatkowej, wykonywanej przy okazji przez informatyka jest pewnym nieporozumieniem. Zarządzanie serwisem WWW wymaga bowiem zupełnie innych kompetencji, umiejętności i wiedzy.

Nie ma chyba potrzeby nikogo przekonywać o tym, że biblioteka nie może pozostawać bierna, że musi prowadzić aktywny marketing i starać się docierać z informacją o swoich usługach i produktach do potencjalnych użytkowników. Konieczność tę szczególnie wyraźnie widać właśnie w Internecie, gdzie brak odpowiedniej promocji oznacza w praktyce nieobecność biblioteki w tym środowisku. A to z kolei może oznaczać stopniową degradację zawodu i utratę użytkowników. Z drugiej strony wydaje się, że biblioteki mają także w tym środowisku do spełnienia ważną misję: zapewnienie społeczeństwu demokratycznemu powszechnego i równego dostępu do informacji (także tej elektronicznej i sieciowej), jej selekcji pod kątem potrzeb użytkownika i jakości czy w odniesieniu do procesu edukacji. Niebagatelna wydaje się też rola bibliotek w uczeniu i promowaniu świadomego wykorzystania zasobów Internetu3).

Promocja witryny WWW (lub serwisu) jest jednym z elementów procesu zarządzania. W niniejszym artykule pod tym pojęciem rozumiane będą wszelkie działania, zmierzające do poinformowania o zawartości i usługach serwisu WWW i przekonania jego potencjalnych użytkowników do stałego korzystania z oferty4). Na proces promocji składa się wiele działań, takich jak reklama, marketing bezpośredni, public relations, itp. W odniesieniu do działań w Internecie (online), mających na celu promocję serwisu, można wskazać kilka podstawowych obszarów aktywności5):
1. Zapewnienie dobrej wyszukiwalności serwisu i jego poszczególnych usług.
2. Bezpośrednie dystrybuowanie informacji i materiałów reklamowych do potencjalnych użytkowników z wykorzystaniem różnych usług internetowych.
3. Budowa "lojalności" użytkownika.
4. Przygotowywanie i udostępnianie materiałów informacyjnych w trybie online.
5. Reklama w Internecie.

Trzeba jednak pamiętać, że promocja serwisu WWW powinna również odbywać się przy wykorzystaniu tradycyjnych mediów i w bezpośrednim kontakcie z użytkownikami. Zagadnienia te nie stanowią jednak przedmiotu tego artykułu.

Nie jest oczywiście możliwe zaprezentowanie na kilku stronach szczegółowego i wyczerpującego poradnika promocji serwisu WWW. Materiału wystarczyłoby z pewnością na opasłą książkę. Celem tego artykułu jest zachęcenie do profesjonalnego traktowania promocji bibliotecznych serwisów WWW (witryn, stron domowych), wskazanie podstawowych obszarów działań i zjawisk związanych z promocją online. Przedstawione zostaną kwestie związane z bardzo specyficznym, a jednocześnie chyba najważniejszym dla środowiska Internetu obszarem działań promocyjnych - zapewnieniem dobrej wyszukiwalności bibliotecznego serwisu WWW. Innymi słowy, celem działań w tym obszarze jest doprowadzenie do sytuacji, w której potencjalny użytkownik biblioteki, posługujący się narzędziami wyszukiwania informacji dostępnymi w tym środowisku, będzie trafiał na strony serwisu naszej biblioteki, a nie do konkurencji (innych bibliotek, usługodawców komercyjnych, na strony prywatne, itp.).

Realizacja tego zadania wymaga szerokiej i aktualnej wiedzy na temat sposobu działania narzędzi wyszukiwania informacji w środowisku WWW (głównie wyszukiwarek i katalogów), znajomości zachowań użytkowników oraz znajomości zasobów WWW w odniesieniu do własnej branży. Można wskazać cztery podstawowe kierunki działań:
- dostosowanie i stała aktualizacja kodu źródłowego promowanych elementów (stron) serwisu WWW i ich treści do wymagań narzędzi wyszukiwania informacji (tzw. optymalizacja - od angielskiego : "web site optimization)
- rejestracja w wyszukiwarkach i katalogach (początkowa i po modyfikacjach)
- umieszczenie odnośników do naszego serwisu na stronach tematycznie lub logicznie związanych z jego treścią
- stała kontrola wyszukiwalności strony

Zanim jednak przejdziemy do konkretnych działań, trzeba podjąć bardzo ważną decyzję: jakie elementy naszego serwisu mają być ich przedmiotem. Jeśli skoncentrujemy się wyłącznie na promocji samej biblioteki, to okaże się, że łatwo docierać do niej będą ci użytkownicy, którzy świadomie pragną trafić do naszej biblioteki i spodziewają się zaspokojenia swoich potrzeb informacyjnych właśnie przez nasz serwis. Jak jednak wykazują badania, użytkownicy wprawdzie w zdecydowanej większości deklarują, że korzystają z Internetu w celu poszukiwania informacji i kształcenia się6), to jednak korzystają przede wszystkim z dużych portali internetowych. Skupić się należy raczej na poszczególnych usługach oferowanych w ramach naszego serwisu (nawet, jeśli wymaga to odrębnej promocji kilku rożnych elementów serwisu) i w ten sposób przyciągać użytkowników ze względu na ich potrzeby (przy okazji promując bibliotekę). Jeżeli na przykład ktoś poszukuje serwisów edukacyjnych dla dzieci i nie wie, że dana biblioteka oferuje na swoich stronach takie materiały, jest mało prawdopodobne, że swoje poszukiwania zacznie od szukania i przeglądania bibliotecznych witryn WWW. Należy raczej się spodziewać, że będzie starał się dotrzeć do szukanych serwisów, wykorzystując w tym celu jakiś portal. Cała sztuka polega na tym, by znalazł i wybrał właśnie naszą usługę oraz by w przyszłości zaspokajał tego typu potrzebę informacyjną bezpośrednio w naszym serwisie.

Kod źródłowy dokumentów składających się na promowane elementy serwisu powinien gwarantować, że zostaną one poprawnie zaindeksowane (pod słowami lub frazami, które mogą być użyte przy konstruowaniu zapytania przez potencjalnego użytkownika) przez programy indeksujące wyszukiwarek, wyświetlane możliwie najbliżej początku listy wyników wyszukiwania (najlepiej wśród pierwszych 10 odsyłaczy) oraz, że ich tytuł i krótki opis zawartości, podawany właśnie na liście wyników, będzie czytelny, adekwatny do treści i zachęcający do odwiedzenia serwisu. Z tego punktu widzenia najistotniejszym elementem kodu źródłowego jest nagłówek (HEAD). Dla bibliotekarza właściwe sporządzenie jego podstawowych elementów powinno być zadaniem banalnym. Składa się na nie bowiem bardzo prosty i krótki opis zawartości dokumentu, rozbity tylko na trzy pola: tytuł, słowa kluczowe, opis (forma krótkiego abstraktu). Do ich fizycznego umieszczenia w dokumencie wystarczy w zasadzie znajomość trzech znaczników HTML (cóż to jest dla bibliotekarza katalogującego, np. w formacie USMARC, który musi znać kilkadziesiąt pól i podpól oraz całe mnóstwo różnych szczegółowych zasad). Jest to pole "title" oraz dwa pola typu "meta", "keywords" i "description". Sztuką natomiast jest, nie tylko użycie takich słów, których może użyć potencjalny użytkownik poszukujący informacji, ale użycie ich w taki sposób (nie tylko w nagłówku, ale także w treści dokumentu!), który zapewni naszemu serwisowi wysoką pozycję w algorytmie rankingowym najważniejszych wyszukiwarek - wyświetlenie odnośnika do naszego serwisu na początku listy wyników. I tu potrzebna jest dobra znajomość wyszukiwarek7).

Każda z nich w nieco inny sposób ocenia (punktuje) indeksowaną stronę8). Standardem jest dzisiaj automatyczne sprawdzanie zgodności słów użytych w polach nagłówka (pod którymi strona ma zostać zaindeksowana) z tekstem danej strony (część "body" dokumentu HTML). Algorytm rankingowy każdej wyszukiwarki jest nieco inny, dlatego zoptymalizowanie kodu źródłowego ze względu na wymagania jednej z wyszukiwarek może przyczynić się do spadku notowania naszej strony w innej - czyli do przesunięcia jej na dalszą pozycję listy wyników. Zaradzić temu można, umiejętnie stosując specjalne strony wejściowe (zwane też przekierowującymi - od angielskiego doorway pages, entry pages, bridge pages), zoptymalizowane pod kątem specyfiki algorytmu rankingowego konkretnych wyszukiwarek9). Celem istnienia takich stron jest jedynie zdobycie wysokiej pozycji na liście wyników wyszukiwania i przekierowanie użytkownika do naszego serwisu. Rozwiązanie to należy stosować jednak ostrożnie. Konieczna jest do tego bardzo dobra znajomość aktualnej polityki interesujących nas wyszukiwarek w odniesieniu do indeksowania i algorytmów rankingowych. Ewentualne oskarżenie o "spam"10) bardzo poważnie zaszkodziłoby wyszukiwalności naszego serwisu.

Trzeba też pamiętać o tym, że wyszukiwarki podlegają ciągłym modyfikacjom, w sieci codziennie przybywa tysiące nowych stron. Każdego dnia autorzy setek stron o podobnych do naszej słowach kluczowych, starają się za wszelką cenę zapewnić swoim stronom lepszą pozycję w algorytmach wyszukiwarek. Nie można raz na zawsze zapewnić sobie dobrej wyszukiwalności - konieczne jest ciągłe dostosowywanie się do zjawisk zachodzących w Internecie. Optymalizacja zawartości wspomnianego nagłówka i treści promowanej strony lub strony wejściowej, w odniesieniu do mechanizmów indeksowania i algorytmów rankingowych wyszukiwarek, jest procesem ciągłym i żmudnym, który łączy w sobie pracę nad kodem źródłowym strony, starania o umieszczenie odnośników do naszej strony na jak największej ilości stron (szczególnie o podobnej tematyce) i ciągłą kontrolę jej wyszukiwalności. Można wykorzystać do tego celu gotowe oprogramowanie, które samo wygeneruje odpowiednie elementy nagłówka strony, podpowie, co trzeba zmienić w treści, pomaga w rejestracji strony i monitoruje wyszukiwalność. Darmowe wersje demonstracyjne takich programów można znaleźć w Internecie i używać bez przeszkód - niestety dla stron w języku angielskim. Trzeba też pamiętać o uaktualnianiu takiego oprogramowania (co może się już wiązać z opłatami), żeby nadążało za zmianami w wyszukiwarkach. Istnieją też, oczywiście, firmy komercyjne, które za odpowiednią opłatą oferują zapewnienie naszym stronom wysokich miejsc w rankingach najważniejszych wyszukiwarek i katalogów. Do tego typu ofert trzeba jednak podchodzić ostrożnie (i to nie tylko ze względu na stosunkowo wysokie koszty)11). Także ze względu na konieczność ciągłej modyfikacji promowanej strony i dostosowywanie jej do zmieniających się mechanizmów indeksowania i algorytmów rankingowych wyszukiwarek, warto zastanowić się nad zbudowaniem jednej lub wielu stron wejściowych. Takie rozwiązanie pozwala nam na projektowanie stron naszego serwisu pod kątem potrzeb użytkownika, a nie ze względu na sposób działania wyszukiwarek. Natomiast konstruując strony wejściowe, możemy skupić się na uzyskaniu najlepszych wyników w rankingach wyszukiwarek. Tym samym, promocja nie musi odbywać się kosztem jakości naszego serwisu.

Kolejnym krokiem jest rejestracja stron naszego serwisu oferujących promowane usługi (lub strony głównej, stron wejściowych) w wyszukiwarkach i katalogach internetowych12). Wprawdzie programy indeksujące prędzej czy później powinny same dotrzeć do naszych stron, to jednak ze względu na różne sposoby pracy tych programów może okazać się, że nie wszystkie wyszukiwarki je zaindeksują. Rejestracji można dokonać "ręcznie", korzystając z odpowiednich poleceń, zamieszczanych na stronach wyszukiwarek lub wykorzystać w tym celu odpowiedni program. Żeby przyspieszyć proces rejestracji można wykorzystać oferty różnych firm, zajmujących się promocją w Internecie. Wiele z nich oferuje darmową rejestrację w kilkudziesięciu wyszukiwarkach i katalogach jednocześnie, polecając odpłatną, kompleksową obsługę promocyjną serwisu13). Nie ma jednak żadnego sensu dokonywanie rejestracji w 100 czy 500 wyszukiwarkach. Przy wyborze wyszukiwarek i katalogów należy się kierować ich faktyczną popularnością w sieci i częstotliwością odwiedzania przez potencjalnych użytkowników naszego serwisu bibliotecznego. Dane tego typu publikowane są przez różne instytucje, prowadzące stosowne badania.14) Dziesięć - piętnaście wyszukiwarek i katalogów wydaje się w przypadku bibliotecznego serwisu WWW całkowicie wystarczające.

Niezwykle ważnym elementem działań, mających zagwarantować dobrą wyszukiwalność serwisowi WWW, jest rejestracja w specjalistycznych katalogach i serwisach tematycznych. Jeżeli na przykład, biblioteczny serwis WWW oferuje sporo usług i materiałów dla dzieci, to należy dołożyć wszelkich starań, by został zaindeksowany i skatalogowany przez internetowe narzędzia wyszukiwania informacji o takim profilu tematycznym (w tym także inne serwisy).

Rejestracja rozpoczyna proces monitorowania wyszukiwalności naszej strony i dbania o jej wysoką pozycję w rankingach. Najprostszym sposobem jest odwiedzenie wyszukiwarek, w których dokonaliśmy rejestracji, wprowadzenie odpowiednich słów kluczowych i sprawdzenie, na której pozycji listy wyników zostanie wyświetlony (jeśli w ogóle) odnośnik do naszej strony. Biorąc pod uwagę, że rejestracji dokonaliśmy, na przykład w kilkunastu wyszukiwarkach i katalogach, i że sprawdzanie pozycji powinno się robić dosyć często, okaże się, że jest to niesłychanie czasochłonne zadanie. Lepiej do tego celu wykorzystać specjalistyczne oprogramowanie, które wykona całą pracę i przedstawi odpowiedni ranking. Firmy zajmujące się promocją witryn czasem oferują taką usługę za darmo15). Niestety, zdecydowana większość narzędzi sprawdza się w odniesieniu do globalnych wyszukiwarek i anglojęzycznych serwisów WWW. Jeżeli zależy nam przede wszystkim na polskich wyszukiwarkach, to skazani jesteśmy raczej na ich ręczną obsługę lub wynajęcie profesjonalisty.

Na pozycję promowanej strony na liście wyników wyszukiwania wielu wyszukiwarek poważny wpływ ma ilość i jakość odnośników, jakie do niej prowadzą z sieci. Dlatego także ten obszar powinien podlegać ciągłemu monitorowaniu. Tak zdefiniowaną "popularność" naszej strony możemy sprawdzić w różnych wyszukiwarkach, stosując specyficzną składnię zapytania. Na przykład w AltaViście czy Onet.pl: "link:nasz URL". W efekcie otrzymamy strony, na których umieszczony został odnośnik do naszej. Także i w tym zakresie możemy korzystać z gotowych programów sprawdzających naszą popularność od razu w kilku wyszukiwarkach (przynajmniej jeśli chodzi o wyszukiwarki globalne)16).

Na zakończenie chciałbym jeszcze raz podkreślić, że promocja stanowi tylko jeden z elementów zarządzania serwisem WWW, a omówiony tu aspekt dobrej wyszukiwalności stanowi jedynie jeden z elementów składających się na promocję. Wymaga działań przemyślanych i ostrożnych. Promocja źle zaplanowana i zrealizowana może przynieść naszemu serwisowi więcej szkody niż pożytku. Należy zatem unikać różnych "magicznych sztuczek" i "rewelacyjnych recept". Tylko profesjonalne i rozsądne podejście może przynieść powodzenie.

Przypisy:

1) Według badań "Interbus" OBOP w kwietniu 2000 ok. 4.9 mln Polaków dysponowało dostępem do Internetu: http://www.obop.com.pl/; Webreporter: http://www.reporter.pl/webreporter/2000/06/w0903.html

2) Na przykład: Queens Borough Library z Nowego Jorku - na podstawie rozmowy autora z dyrektorem biblioteki Gary E.Strong'iem w Wiedniu, w maju 1999.

3) Por., na przykład: Oświadczenie na temat bibliotek i wolności intelektualnej (przygotowane przez IFLA/FAIFE i zaakceptowane przez The Executive Board of IFLA 25 marca 1999): http://www.faife.dk/policy/iflastat/iflastat_pl.htm

4) Kotler P.: Marketing Management: Analysis, Planing, Implementation and Control. New Jersey 1997, s. 92-94.

5) Zob. także: Konikowski J.: ABC promocji on-line. Cz.1-5. "Internet" sierpień - grudzień 1998; Morris Ch.: Promoting Your Web Site. "Web Developer's Journal": http://webdevelopersjournal.com/columns/abc_web_site_promotion.html

6) Badanie Polskich Użytkowników Sieci Internet: http://badanie.ae.krakow.pl/

7) W Internecie i na rynku wydawniczym można znaleźć dużo publikacji na temat działania wyszukiwarek i różnych poradników webmastera. Na przykład: Search Engine Features for Webmasters: http://www.searchenginewatch.com/webmasters/features.html; Konikowski J.: Op. cit.; Majewski M.: Promocja w sieci Internet - Porady: http://www.kki.net.pl/internet/porady.htm

8) Sapa R.: Algorytm rankingowy wyszukiwarek internetowych. "Praktyka i Teoria Informacji Naukowej i Technicznej". 2000 t. VII nr 1, s. 13-18.

9) Gikandi D.: Doorway pages go mainstream. "Web Developer's Journal": http://webdevelopersjournal.com/articles/search_engine_doorway_pages.html

10) spam - określenie przejęte z języka angielskiego, oznaczające masowe wysyłanie kopii tych samych materiałów reklamowych do wielu użytkowników Internetu jednocześnie (w szczególności dotyczy list i grup dyskusyjnych). W odniesieniu do wyszukiwarek internetowych oznacza niedozwolone techniki poprawiania wyszukiwalności strony WWW poprzez rejestrację dużej, nieuzasadnionej ilości stron wejściowych oraz wielokrotnego używania tych samych terminów w polach części nagłówkowej lub w treści dokumentu w postaci niewidocznego tekstu (w kolorze tła) lub tekstu pisanego bardzo małymi czcionkami

11) Schroeder T.: Ready to buy search engine optimization - beware. "AddMe Newsletter": http://www.addme.com/issue154.htm ; Gikandi D.: Maximizing Search Engine Positioning. "Web Developer's Journal": http://webdevelopersjournal.com/articles/search_engines.html

12) Morris Ch.: Submitting to Search Engines? Read this first:, http://webdevelopersjournal.com/articles/submitting_to_search_engines.html

13) Na przykład: Submit Express: http://www.submitexpress.com/ ; AddMe: http://www.addme.com/ ; Polski Links: http://www.pollinks.org.pl/rejestrator/rejestrator_pl.htm ; Webkatalog: http://webkatalog.pl/

14) Na przykład: cytowane wcześniej badania OBOP - "Interbus"; badania Net Track 2000 firmy SMG/KRC: http://www.smgkrc.pl/pol/i-researchpl.html

15) Na przykład: WebPositioning.Net: http://www.webpositioning.net/

16) Na przykład: http://www.addme.com/popularity.htm


Pierwotny adres: www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib16/sapa.html
Adres w archiwum: ebib.oss.wroc.pl/arc/e016-05.html

 Początek strony



Zarządzanie bibliotecznym serwisem WWW / Remigiusz Sapa// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. Aleksander Radwański - Nr 7/2000 (16) wrzesień. - Czasopismo elektroniczne. - [Wrocław] : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2000. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/2000/16/sapa.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187