ebib 
Nr 4/2010 (113), Cyberkłopoty i pułapki sieci. Artykuł
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Alicja Raczek
Książnica Karkonoska

„Copyfraud” - zawłaszczenie, nadużycie czy przywłaszczenie praw autorskich?


Termin "copyfraud", użyty i naukowo opracowany przez Jasona Mazzone, profesora prawa Brooklyn Law School w roku 2006[1], jest nadal w Polsce mało znany, chociaż przypadki występowania tego zjawiska nie są zapewne rzadkie. Pochodzenie terminu "copyfraud" od ang. "copyright" – prawo autorskie oraz fraud – "oszustwo", "szalbierstwo" lub "wyłudzenie"[2] nie pozostawia wątpliwości, że określone nim działanie jest nieuczciwe i prawnie niedozwolone.

W celu wyjaśnienia zjawiska, ważne jest prawidłowe przetłumaczenie tego terminu na język polski. Synonimiczne użycie słowa "zawłaszczenie" do określenia zjawiska "copyfraud" w potocznej polszczyźnie[3] i "przywłaszczenie"[4] w języku prawniczym nie są bowiem tożsame. Zawłaszczenie, jak wyjaśniają studenci, (łac. occupatio) jest najstarszym sposobem nabycia własności i polega na objęciu w posiadanie rzeczy niczyjej[5]. O zawłaszczeniu mówimy w kontekście prawa cywilnego (rzeczowego). Natomiast wg Słownika języka polskiego PWN "zawłaszczyć" znaczy przejąć coś na własność, przyznać sobie prawo do czegoś[6]. Jest to sposób nabycia uregulowany przez kodeks cywilny[7], a zatem legalny.

Przywłaszczenie (art. 284 Kodeksu karnego) to występek polegający na włączeniu cudzej rzeczy ruchomej lub cudzego prawa majątkowego do swojego majątku. Przywłaszczona rzecz musi wcześniej znajdować się w legalnym posiadaniu sprawcy chociażby wskutek jej znalezienia. Sprawca, który przywłaszcza sobie rzecz postępuje z nią tak, jakby był jej właścicielem, przywłaszczenie różni się od kradzieży brakiem elementu zaboru rzeczy. Wikipedia wyjaśnia, że przywłaszczenie musi mieć charakter trwały, co oznacza wystąpienie po stronie sprawcy animi rem sibi habendi (z łac. chęć posiadania rzeczy dla siebie[8]). Wg Słownika języka polskiego przywłaszczenie to przestępstwo polegające na bezprawnym rozporządzaniu jak swoją własnością cudzym mieniem ruchomym[9].

Słuszne wydaje się więc tłumaczenie terminu "copyfraud" jako zjawiska "przywłaszczania" sobie praw autorskich do utworów, które albo nie były chronione, albo już ochronę utraciły[10], ponieważ przejście utworu do domeny publicznej oznacza, że utwór staje się własnością publiczną, ale nie niczyją. W tym kontekście błędne wydaje się użycie w polskim przekładzie Manifestu Domeny publicznej terminu "zawłaszczenie"[11] dla angielskiego sformułowania "attempts to claim exclusivity over Public Domain material"[12], które w tłumaczeniu dosłownym brzmi: próby roszczenia wyłączności do materiałów z domeny publicznej. "Roszczenie" wg Wikipedii to również pojęcie z zakresu prawa cywilnego, które oznacza uprawnienie do żądania od oznaczonej osoby zachowania się w określony sposób[13]. W przypadku działania "copyfraud" uprawnienia do roszczeń oczywiście brak.

Nie można też w przypadku "copyfraud" mówić, inaczej niż potocznie, o nadużyciu prawa, ponieważ nie ma tu sytuacji wykorzystania należnego prawa w sposób nieetyczny[14], co jest warunkiem takiej klasyfikacji czynu.

Mazzone[15] opisuje "copyfraud" jako:

  • przywłaszczanie praw autorskich w stosunku do materiałów z domeny publicznej, czyli opatrywanie znakiem copyright prac, do których prawa już dawno wygasły, jak w przypadku reprintów dramatów Williama Shakespeare’a, powieści Charles’a Dickensa i Jane Austen, prac Benjamina Franklina lub takich, które zawsze były w domenie publicznej, np. zbiorów źródłowych tekstów historycznych i aktów prawnych takich, jak Deklaracja Niepodległości czy Konstytucja Stanów Zjednoczonych,
  • narzucanie przez właściciela praw autorskich restrykcji wykraczających poza dozwolone prawem, np. poprzez umieszczenie na książce adnotacji Żadna część tej publikacji nie może być powielana w żadnej formie i w żaden sposób bez wcześniejszej pisemnej zgody zarówno właściciela praw autorskich, jak i wydawcy, podczas gdy zasady i rozmiary dopuszczalnego powielania są wyraźnie określone w prawie autorskim,
  • przywłaszczanie praw autorskich ze względu na posiadanie kopii lub archiwaliów, które zdarza się, kiedy nadzór nad dostępem do zbiorów jest mylony z posiadaniem praw autorskich do nich,
  • przywłaszczanie praw autorskich do utworów z domeny publicznej opublikowanych na nowym/innym nośniku.

Zdaniem Mazzona do "copyfraud" dochodzi, ponieważ prawo autorskie cierpi na zasadniczą wadę: silna ochrona prawa autorskiego nie jest zrównoważona przez wyraźną ochronę domeny publicznej, tzn. że brakuje przepisów kryminalizujących działania tego typu, a ponadto niewielu specjalistów potrafi udzielić kompetentnej porady prawnej na temat statusu zarekwirowanych/przywłaszczonych materiałów (commandeered material).

"Copyfraud" wzbogaca wydawców, ale kosztem społeczeństwa, ponieważ nakłada dodatkowe obciążenia finansowe na działalność edukacyjną oraz produkcję filmów dokumentalnych, a powodując powszechny lęk przed złamaniem prawa autorskiego, ogranicza kreatywność jednostek. Jest to oddziaływanie całkowicie sprzeczne z ideą prawa autorskiego, którego celem miało być stworzenie zachęty materialnej dla autorów. Jednym ze sposobów zapobiegania przywłaszczeniu praw autorskich miałoby być utworzenie krajowego rejestru prac znajdujących się w domenie publicznej[16].

W Polsce, od dwóch lat, 1 stycznia obchodzony jest Dzień Domeny Publicznej. Tego dnia po 70 latach od śmierci twórcy wygasają autorskie prawa majątkowe do jego twórczości. Takie dzieła mogą być dowolnie i bez przeszkód wystawiane na scenie, wydawane drukiem, adaptowane na wiele innych sposobów w zależności od wizji nowego twórcy. Oczywiście, mogą być także zdigitalizowane oraz upublicznione w Internecie. W serwisie Koalicji Otwartej Edukacji opublikowana została lista autorów polskich i zagranicznych przechodzących 1 stycznia 2010 r. do domeny publicznej, opracowana na podstawie Kartoteki Haseł Wzorcowych Narodowego Uniwersalnego Katalogu Centralnego NUKAT działającego przy Uniwersytecie Warszawskim[17].

Rok wcześniej KOED ogłosiła przejście Dzienniczka św. Faustyny Kowalskiej do domeny publicznej. Zgromadzenie Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia nadal jednak rości prawa autorskie do dzieła twierdząc, że okres ochrony autorskich praw majątkowych w tym przypadku należy liczyć od daty pierwszego wydania Dzienniczka, to jest od 1981 r.[18]

Przypisy

[1] MAZZONE, J. Copyfraud. W: Brooklyn Law School, Legal Studies Paper No. 40; New York University Law Review [on-line]. 2006, Vol. 81, s. 1026-1100. [Dostęp 17 lutego 2010]. Dostępny w World Wide Web: http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=787244.

[2] MYRCZEK, E. Dictionary of Law Terms. Słownik terminologii prawniczej angielsko-polski, polsko-angielski. Warszawa 2006, Wydawnictwo C.H. Beck.ISBN: 83-7483-400-5.

[3] Manifest Domeny Publicznej. Zalecenia ogólne. § 4. [on-line]. [Dostęp 19 kwietnia 2010]. Dostępny w World Wide Web:
http://publicdomainmanifesto.org/sites/www2.publicdomainmanifesto.org/files/Public_Domain_Manifesto_pl.pdf.

[4] b_widla. Podkradanie z domeny publicznej. W: Blog Sekcji Prawa Własności Intelektualnej TBSP UJ [on-line]. [Dostęp 17 lutego 2010]. Dostępny w World Wide Web: http://wlasnoscintelektualna.blogspot.com/2009/06/podkradanie-z-domeny-publicznej.html.

[5] Zawłaszczenie. W: Notes studenta [on-line]. [Dostęp 28 kwietnia 2010 ]. Dostępny w World Wide Web: http://notatki.e-klasa.info/2008/05/11/zawlaszczenie/.

[6] Zawłaszczyć. W: Słownik języka polskiego PWN [on-line]. [Dostęp 28 kwietnia 2010 ]. Dostępny w World Wide Web: http://sjp.pwn.pl/lista.php.

[7] Zawłaszczenie. W: Mała encyklopedia prawa. Warszawa 2005, s. 770.

[8] Przywłaszczenie. W: Wikipedia. Wolna encyklopedia [on-line]. [Dostęp 28 kwietnia 2010 ]. Dostępny w World Wide Web: http://pl.wikipedia.org/wiki/Przyw%C5%82aszczenie.

[9] Przywłaszczenie. W: Słownik języka polskiego PWN [on-line]. [Dostęp 28 kwietnia 2010 ]. Dostępny w World Wide Web: http://sjp.pwn.pl/lista.php.

[10] b_widla. Dz. cyt.

[11] Manifest… Dz. cyt.

[12] The Public Domain Manifesto. General Recommendations 4 [on-line]. [Dostęp 19 kwietnia 2010]. Dostępny w World Wide Web: http://www.publicdomainmanifesto.org/node/8.

[13] Roszczenie. W: Wikipedia. Wolna encyklopedia [on-line]. [Dostęp 28 kwietnia 2010 ]. Dostępny w World Wide Web: http://pl.wikipedia.org/wiki/Roszczenie.

[14] Nadużycie prawa podmiotowego. W: Wikipedia. Wolna encyklopedia [on-line]. [Dostęp 28 kwietnia 2010 ]. Dostępny w World Wide Web: http://pl.wikipedia.org/wiki/Nadu%C5%BCycie_prawa_podmiotowego.

[15] MAZZONE, J. Dz. cyt.

[16] MAZZONE, J. Dz. cyt.

[17] GRODECKA, K. Autorzy w domenie publicznej w 2010 r. W: Koalicja Otwartej Edukacji [on-line]. [Dostęp 19 kwietnia 2010]. Dostępny w World Wide Web: http://koed.org.pl/lang/pl/2009/09/autorzy-w-domenie-publicznej-w-2010-r/.

[18] LIPSZYC, J. Stanowisko KOED w sprawie "Dzienniczka" siostry Faustyny Kowalskiej. W: Koalicja Otwartej Edukacji [on-line]. [Dostęp 17 lutego 2010]. Dostępny w World Wide Web: http://koed.org.pl/2009/01/stanowisko-koed-w-sprawie-dzienniczka-siostry-faustyny-kowalskiej/.

 Początek strony



„Copyfraud” - zawłaszczenie, nadużycie czy przywłaszczenie praw autorskich? / Alicja Raczek // W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 4/2010 (113) maj. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/113/a.php?raczek. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187