ebib 
Nr 4/2010 (113), Cyberkłopoty i pułapki sieci. Recenzja
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Monika Krakowska
Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa
Uniwersytet Jagielloński

Angielsko-polski słownik informacji naukowej i bibliotekoznawstwa Jacka Tomaszczyka


Publikacja Jacka Tomaszczyka to oczekiwana pozycja, wnosząca cenny wkład w rozwój polskiego bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Przybliża słownictwo fachowe najczęściej stosowane w zagranicznych czasopismach anglojęzycznych. Autor jest doktorem nauk humanistycznych w dziedzinie bibliologii, adiunktem w Instytucie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Recenzowana przez Barbarę Sosińską-Kalatę i Mirosława Górnego praca została wydana dzięki współfinansowaniu przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego i ukazała się w 2009 r. nakładem Uniwersytetu Śląskiego w związku z projektem zatytułowanym Uniwersytet Partnerem Gospodarki Opartej na Wiedzy (UPGOW). Wydawcą słownika jest Studio Noa z Katowic i Rybnika.

Słownik adresowany jest do osób zainteresowanych zagadnieniami informacji naukowej i bibliotekoznawstwa, prowadzących badania w tym zakresie, a przede wszystkim do studentów. Ma przybliżyć angielską branżową terminologię oraz ułatwić korzystanie z anglojęzycznej literatury naukowej i fachowej, jak również umożliwić zrozumienie angielskich interfejsów użytkownika w systemach informacyjno-wyszukiwawczych. Autor gromadząc, opracowując, a następnie interpretując treści posługiwał się zarówno porównawczą analizą zawartości prasy, jak i metodą statystyczną. Podstawę badań stanowi analiza słownictwa pochodzącego z artykułów opublikowanych w latach 2000-2005 w dwunastu anglojęzycznych czasopismach dziedzinowych. Do analizy wybrano takie czasopisma jak: Canadian Journal of Information and Library Science (wskaźnik K dla tego czasopisma opracowany przez Anetę Drabek za lata 2002-2004 wynosił 4,6%), Information and Management (IF wynosił 2,358), Information Research – An International Electronic Journal, International Journal of Information Management (IF wynosił 1,043), Journal of Academic Librarianship (IF wynosił 0,667), Journal of Documentation (IF wynosił 1,712), Journal of the American Society for Information Science and Technology (IF wynosił 1,954), Library and Information Science Research (IF wynosił 1,226), Library Collections Acquisitions and Technical Services (IF wynosił 0,364), Library Quarterly (IF wynosił 0,364), Library Trends (IF wynosił 0,239) oraz Scientometrics (IF wynosił 2,328)[1]. Wybrane, zagraniczne periodyki są jednymi z najważniejszych i najbardziej reprezentatywnych dla bibliotekoznawstwa i informacji naukowej czasopism naukowych i fachowych oraz reprezentują szerokie spektrum zagadnień z zakresu tej dziedziny.

Źródła te są równocześnie indeksowane w bazach Social Sciences Citation Index oraz Library and Information Science Abstract, co ma wpływ na ich recepcję w międzynarodowej literaturze, a także znajomość wśród bibliotekarzy i specjalistów informacji wybranych do analizy czasopism. Badania przeprowadzone przez A. Drabek z Biblioteki Uniwersytetu Śląskiego dotyczące naukowej użyteczności czasopism fachowych z bibliotekoznawstwa i informacji naukowej pozwoliły na konstatację, że wybrane do badania źródła odgrywają kluczową rolę w rozwoju dyscypliny i wymianie doświadczeń na szczeblu ogólnoświatowym[2]. Do przeprowadzenia analizy wykorzystano metodykę polegającą na porównaniu wskaźników dziedzin wiedzy (Ig) wraz ze wskaźnikami Impact Factor (IF), co umożliwia porównanie czasopism z różnych dziedzin wiedzy, niezależnie od siebie. Zastosowanie tej metody wymagało obliczenia nowego wskaźnika K, standardowego wskaźnika wpływu czasopisma[3].

Należy zaznaczyć, że analizowane czasopisma są dostępne w polskich bibliotekach akademickich w formie drukowanej oraz elektronicznej. Teksty artykułów z tych źródeł można uzyskać korzystając z pełnotekstowych baz danych, subskrybowanych przez biblioteki np. ScienceDirect, EbscoHost, SpringerLink lub Emerald. W formie otwartych zasobów on-line, bezpłatny dostęp istnieje do Information Research. Jest to jedno z czasopism, które zostało wykorzystane do gromadzenia leksyki.

Wymienione źródła wykorzystane przy opracowaniu słownika umożliwiły zebranie najbardziej istotnego, najczęściej wykorzystywanego słownictwa z zakresu informacji naukowej i bibliotekoznawstwa. W słowniku znalazły się także słowa z języka ogólnego, które tworzą z terminami typowe połączenia frazeologiczne, jednak mogą powodować trudności w pracy nad przekładem. Uwzględniono także słownictwo, które zwykle występuje w tekstach naukowych z bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Do przygotowania publikacji posłużono się także słownictwem pochodzącym z wybranych słowników i tezaurusów polskich oraz zagranicznych tj. Angielsko-polski słownik informatyczny, Angielsko-polski słownik terminów z zakresu dokumentacji i informacji patentowej, Poligraficzny słownik terminologiczny, Słownik terminologiczny informacji naukowej, Concise dictionary of library and information science, Polski słownik archiwalny, ASIS Thesaurus of Information Science and Librarianship, PATIN: Polsko-angielski tezaurus informacji naukowej, Nowy słownik Fundacji Kościuszkowskiej polsko-angielski i angielsko-polski, Dictionary for Library and Information Science, Słownik terminów z zakresu informacji europejskiej występujących w dokumentach Unii Europejskiej, Duży słownik informatyczny oraz Wielki słownik angielsko-polski PWN-Oxford.

Źródło materiału leksykalnego stanowią także polskie normy:

  1. PN-87/N-09127 – Informacja naukowa. Zagadnienia organizacyjne i prawne. Terminologia.
  2. PN-89/N-01224 – Bibliotekarstwo i bibliografia. Opracowanie zbiorów informacji o dokumentach. Terminologia.
  3. PN-89/N-01225 – Bibliotekarstwo i bibliografia. Rodzaje i części składowe bibliografii.
  4. PN-91/N-01226 – Bibliotekarstwo i bibliografia. Rodzaje i działalność bibliotek. Terminologia.
  5. PN-92/N-01227 – Bibliotekarstwo i bibliografia. Typologia dokumentów. Terminologia.
  6. PN-ISO: 2709 1998 – Informacja i dokumentacja. Format do wymiany informacji.
  7. PN-EN ISO 9707: 1998 – Informacja i dokumentacja. Statystyka produkcji i dystrybucji książek, gazet, czasopism i publikacji elektronicznych.
  8. PN-ISO 690-2: 1999 – Informacja i dokumentacja. Przypisy bibliograficzne. Dokumenty elektroniczne i ich części.
  9. PN-ISO 8777: 1999 – Informacja i dokumentacja. Komendy w interaktywnym wyszukiwaniu tekstowym.
  10. PN-ISO 999: 2001 – Informacja i dokumentacja. Wytyczne dotyczące zawartości, struktury i prezentacji indeksów.
  11. PN-ISO 10324: 2002 – Informacja i dokumentacja. Rejestracja zasobu. Poziom zbiorowy.
  12. PN-ISO 690: 2002 – Dokumentacja. Przypisy bibliograficzne. Zawartość, forma i struktura.
  13. PN-EN ISO 2789: 2005 – Informacja i dokumentacja. Międzynarodowa statystyka biblioteczna.
  14. PN-ISO 5127: 2005 – Informacja i dokumentacja. Terminologia.

W dalszej analizie posłużono się korpusami leksykalnymi utworzonymi z tekstów artykułów, liczących łącznie ponad 20 mln. wyrazów. Na zasób leksykalny słownika składa się ok. 6000 słów w języku angielskim oraz ponad 2300 różnych połączeń wyrazowych wraz z polskimi odpowiednikami, jak również objaśnieniami. Jest to słownik wyłącznie przekładowy, a krótkie objaśnienia dołączone do niektórych haseł mają jedynie na celu określenie znaczenia słowa w przypadku, gdy polski odpowiednik jest homonimem albo angielskie słowo lub wyrażenie nie posiada jeszcze powszechnie przyjętego polskiego ekwiwalentu.

Słownik uwzględnia skróty i skrótowce (np. DIF – format wymiany danych, CRL – lista unieważnienia certyfikatu), jak również nazwy własne systemów informacyjnych (np. OPAC – katalog dostępny powszechnie w sieci Internet, ADP – automatyczne przetwarzanie danych), języków informacyjno-wyszukiwawczych (np. MeSH – język haseł przedmiotowych z zakresu medycyny), organizacji, towarzystw i stowarzyszeń naukowych oraz zawodowych (np. ALA – Stowarzyszenie Bibliotek Amerykańskich, CERL – Konsorcjum Europejskich Bibliotek Naukowych, EDC – Centrum Dokumentacji Europejskiej, ALISE – Stowarzyszenie na Rzecz Edukacji z Zakresu Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej). Należy zaznaczyć, że przekład nazw własnych na język polski posiada bardzo często specyficzną formę, która zwykle nie odpowiada konkretnemu znaczeniu poszczególnych wyrazów w tłumaczonej nazwie.

W słowniku znajdują się także terminy i zwroty takie jak loco citato, locus, sine anno, bone FIDE lub vide, które z uwagi na uniwersalność łacińskiej kultury pojawiają się w tekstach naukowych publikowanych w języku angielskim.

Za podstawową formę słowa lub zwrotu przyjęto brytyjską wersję języka angielskiego. Przy pisowni amerykańskiej umieszczony jest odsyłacz do wersji brytyjskiej. Jeżeli rozróżnienie wersji języka jest niezbędne, umieszczone zostało oznaczenie GB (brytyjski) lub US (amerykański). Przy hasłach, które mają nieregularną formę liczby mnogiej (np. thesauri, criteria) autor wprowadził zasadę odsyłania do artykułu hasłowego w liczbie pojedynczej. Dodatkowo umieszczono przy tego typu hasłach formę liczby mnogiej, poprzedzoną skrótem pl.

Wyrazy bliskoznaczne stanowiące synonimy w języku polskim oddzielono przecinkami, zaś dopowiedzenia, objaśnienia oraz kwalifikatory zostały wyróżnione w nawiasach kursywą. Jeżeli dane hasło w języku angielskim ma kilka różnych znaczeń w języku polskim, wówczas mają one wyróżniki w postaci cyfr arabskich. W słowniku zastosowano również kwalifikatory części mowy. W terminach i wyrażeniach złożonych każdy z rzeczowników stanowi osobne hasło. Oznacza to, że termin clear screen – kasować ekran, został podany pod hasłem clear oraz screen. Artykuł hasłowy zawiera wyraz hasłowy wraz z jego znaczeniem lub znaczeniami, przy czym podane są oznaczenia części mowy, do których należy przetłumaczony na język polski termin. Następnie podawane są frazy, w których najczęściej pojawił się dany wyraz hasłowy z ewentualnymi dopowiedzeniami, jak również definicjami objaśniającymi zakres danego określenia.

Nie można zaprzeczyć, że słownik stanowi bardzo ważny przyczynek do kontynuowania tego typu analiz i rozwijania, ewaluacji zawartości wraz z opracowywaniem kolejnych terminów anglojęzycznych pojawiających się najczęściej w zagranicznych publikacjach fachowych. Wydaje się konieczne uwzględnienie większej liczby czasopism z zakresu bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, stanowiących reprezentatywne dziedzinowe źródła informacji. Jak zaznacza sam autor we wstępie, słownik stanowi otwarte przedsięwzięcie z uwagi na szybki rozwój terminologii, zwłaszcza związanej z nowoczesnymi technologiami informacyjnymi. Należy zwrócić uwagę, że słownik będzie wymagał regularnej aktualizacji.

Warte uwzględnienia wydaje się również dwustronne przygotowanie tematycznego słownika angielsko-polskiego i polsko-angielskiego, który umożliwiłby poszerzenie wiedzy i słownictwa. W publikacji pewnym niedostatkiem jest nieuwzględnienie fonetyki i zasad wymowy wyrazów w języku angielskim, co mogłoby być przydatne podczas przygotowywania materiałów do prezentacji na zagranicznych konferencjach. Nie rzutuje to jednak na przydatność książki. Ponadto brakuje większej liczby rozwiązań abrewiacji kluczowych instytucji, stowarzyszeń, organizacji, pojęć, które często pojawiają się choćby w serwisach bibliotekarskich on-line, np. CILIP (Chartered Institute of Library and Information Professionals – Stowarzyszenie Bibliotekarzy i Specjalistów Informacji), ANZIL (The Australian and New Zealand Institute for Information Literacy – Australijski i Nowozelandzki Instytut Umiejętności Informacyjnych), ACRL (Association of College & Research Libraries – Stowarzyszenie Bibliotek Uniwersyteckich i Naukowych), jak również BL (British Library – Biblioteka Brytyjska), VR (Virtual Reality – wirtualna rzeczywistość, gdzie coraz intensywniej podejmowane są inicjatywy edukacyjne przez zagraniczne i polskie uniwersytety, nauczycieli akademickich, bibliotekarzy), a nawet OA (Open Access – idea otwartego dostępu do informacji). Istnieje nadzieja, że tego typu braki zostaną uzupełnione w przyszłości.

Wyniki pracy nad słownikiem były prezentowane przez autora podczas II Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej Zarządzanie informacją w nauce zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Informacji Naukowej, Zakład Bibliografii i Informacji Naukowej Instytutu Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Śląskiego oraz Zakład Zarządzania Informacją Instytutu Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego w dniach 19-20 listopada 2008 r. Został wówczas wygłoszony referat pt. Angielsko-polski słownik informacji naukowej i bibliotekoznawstwa.

Autor recenzowanej publikacji posiada filologiczne wykształcenie. W 2003 r. zdobył w Uniwersytecie Śląskim tytuł licencjacki i dyplom ukończenia filologii angielskiej. Pasja w kształceniu języka angielskiego oraz odpowiednie wykształcenie, praca nad stworzeniem słownika angielsko-polskiego z zakresu informacji naukowej i bibliotekoznawstwa mają wpływ na sferę zawodową autora. J. Tomaszczyk prowadzi w Instytucie BIN UŚ m.in. ćwiczenia z terminologii informacji naukowej i bibliotekoznawstwa w języku angielskim na kwalifikacyjnych studiach podyplomowych Technologie informacyjne w bibliotekach społeczeństwa wiedzy, które powstały w ramach projektu zatytułowanego Uniwersytet Partnerem Gospodarki Opartej na Wiedzy (UPGOW), współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Na studiach licencjackich bibliotekoznawstwa i informacji naukowej prowadzi zajęcia Terminologia informacji naukowej w języku angielskim, zaś na magisterskich Terminologię specjalistyczną z dziedziny informacji naukowej i bibliotekoznawstwa. Równolegle jest organizatorem oraz prowadzącym serwis internetowy ISEL (http://www.isel.edu.pl/), przeznaczony do samodzielnej nauki języka angielskiego. Współpracuje z Piotrem Szkutnikiem, który zajmuje się zarządzaniem od strony techniczno-graficznej. W serwisie można korzystać z opracowanych przez jego twórcę źródeł (np. słownika frekwencyjnego z 200 tysiącami najczęściej używanych angielskich słów oraz frazeologicznego słownika języka angielskiego), a także innych form komunikacji (blog językowy, forum dyskusyjne) lub też pobrać pliki multimedialne wspomagające kształcenie języka obcego.

Publikacja została wydana w 130 egzemplarzach, które stanowią egzemplarze autorskie oraz te, które zostaną rozdane słuchaczom studiów podyplomowych finansowanych przez Unię Europejską w ramach UPGOW ze względów formalnych. Konieczne staje się więc wznowienie publikacji w celu dotarcia do jak największej liczby użytkowników, zwłaszcza studentów informacji naukowej i bibliotekoznawstwa. Doskonałym pomysłem byłoby stworzenie elektronicznej wersji bazodanowej słownika, która ułatwiłaby aktualizację i wyszukiwanie fachowej terminologii. Istnieje już wersja on-line słownika umieszczona w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=16671, gdzie przez wprowadzenie odpowiedniego hasła w języku polskim lub angielskim do okienka wyszukiwawczego w otwartym pliku PDF można szybciej wyszukać termin.

Niewątpliwie publikacja J. Tomaszczyka to praca wyjątkowa, niezbędna do tworzenia warsztatu bibliotekoznawcy i pracownika informacji naukowej oraz niezastąpiona dla studentów w pracy nad źródłowym, branżowym czy fachowym tekstem anglojęzycznym. Wiadomym jest, że wielojęzyczne słowniki branżowe i fachowe są bardzo potrzebnymi źródłami informacji, oczekiwanymi, choć często wymagającymi wznawiania, ciągłego poprawiania oraz poszerzania.

Przypisy

[1] Impact Factor przygotowano na podstawie baz Journal Citation Reports Social Sciences Edition za lata 2007-2008 oraz Emerald. W przeszukiwanych bazach nie znaleziono odpowiednich wskaźników dla czasopism Canadian Journal of Information and Library Science, Information and Management.

[2] DRABEK, A. Analiza czasopism z bibliotekoznawstwa i informacji naukowej (na podstawie bazy danych Journal Citation Reports Social Sciences. Edition 1999-2004). W: Studia z informacji naukowej i dyscyplin pokrewnych. Prace dedykowane Profesor Barbarze Stefaniak. Pod red. Elżbiety Gondek i Diany Pietruch-Reizes. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2007, s. 130-147.

[3] Tamże, s. 133.

 Początek strony



Angielsko-polski słownik informacji naukowej i bibliotekoznawstwa Jacka Tomaszczyka / Monika Krakowska // W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 4/2010 (113) maj. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/113/a.php?krakowska. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187