ebib 
Nr 2/2010 (111), Biblioteki narodowe. Badania, teorie, wizje
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Barbara Szczepańska
Kancelaria Prawnicza Lovells Harald Saisler
Warszawa

Raport o prawie własności intelektualnej cz. 3


Prace nad rozwiązaniem problemu dzieł osieroconych

W Komisji Europejskiej i innych ciałach UE od wielu miesięcy trwają intensywne prace nad rozwiązaniem problemu dzieł osieroconych. W październiku 2009 r. odbyło się publiczne wysłuchanie w tej sprawie http://ec.europa.eu/internal_market/copyright/copyright-infso/copyright-infso_en.htm# Public_consultation_on_Content_Online_(October_2009)[1].

Podczas spotkania głos zabrali przedstawiciele środowisk bibliotekarskich (EBLIDA, British Library, Bibliotheque National de France), wydawców (m.in. Federation of European Publishers), organizacji zbiorowego zarządzania (International Federation of Reproduction Rights Organisations) oraz innych interesariuszy (w tym Google). EBLIDA podkreśliła znaczenie wprowadzenia obowiązkowego wyjątku od praw autorskich na rzecz bibliotek, które digitalizowałyby dzieła osierocone. Zgodziła się również na wprowadzenie komplementarnego mechanizmu, jakim jest licencja zbiorowa stosowana w krajach skandynawskich. BL poparła to rozwiązanie ze szczególnym naciskiem na wprowadzenie wyjątku. Wydawcy zdecydowanie uważali, że digitalizacja dzieł osieroconych musi odbywać się na podstawie umów licencyjnych zawieranych z organizacjami zbiorowego zarządzania reprezentującymi ten sam typ autorów jak autor dzieła osieroconego.

W tym samym czasie zagadnieniem dzieł osieroconych zajmował się Parlament Europejski. Na początku listopada 2009 r. odbyły się warsztaty „Tackling Orphan Works and Improving Access to Works for Visually Impaired Persons” zorganizowane przez Komisję Prawną Parlamentu i prezydencję szwedzką http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2009_2014/documents/juri/dv/ juri_20091110_workshopprogramme_/juri_20091110_workshopprogramme_en.pdf. Kilka z wystąpień jest dostępnych na stronie http://www.europarl.europa.eu/activities/committees/studies.do?language=EN (należy wybrać komisję Legal Affairs). Tilman Lueder, przedstawiciel Komisji Europejskiej, zapowiedział na wiosnę 2010 r. opublikowanie wyników badania wpływu dzieł osieroconych na różne dziedziny życia. Dokument ten ma być w przyszłości uzupełniony o propozycje rozwiązań. Na zlecenie Komisji Prawnej Parlamentu Europejskiej powstało również kilka opracowań na temat masowej digitalizacji i dzieł osieroconych, w tym opracowanie przygotowane przez pracowników British Library http://www.europarl.europa.eu/activities/committees/studies/download.do?language=en&file=29151, w którym konsekwentnie podtrzymują oni stanowisko zaprezentowane podczas wysłuchania publicznego przez Komisją Europejską.

Na listopadowym spotkaniu Rady ds. Edukacji, Młodzieży i Kultury Rady Unii Europejskiej dyskutowano problemy związane z digitalizacją zasobów kulturowych Europy http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_Data/docs/pressdata/en/educ/111526.pdf. Dokument programowy do debaty politycznej przygotowała prezydencja szwedzka http://register.consilium.europa.eu/pdf/pl/09/st15/st15447.pl09.pdf. Rada, na którą składają się przedstawiciele ministerstw państw członkowskich, jest ciałem o dużej roli opiniotwórczej. Przedstawiciele krajów członkowskich podkreślili, że rozwiązanie problemu dzieł osieroconych oraz wprowadzenie standardów digitalizacji znacząco wpłynie na wzrost treści dostępnych on-line. Podkreślili również, że konieczne jest zachowanie równowagi pomiędzy prawami użytkowników i dysponentów praw autorskich. Wiele krajów członkowskich uważa, że konieczna jest spójna europejska strategia w tym zakresie. Pewne rozbieżności powstały w zakresie digitalizacji prowadzonej przy współpracy z podmiotami prywatnymi, część krajów popiera ten pomysł, ale pod pewnymi warunkami (nie wolno dopuścić do tworzenia monopoli).

Na spotkanie Rady swoje stanowisko przygotowała również Europejska Federacja Wydawców (FEP). Wydawcy podkreślili, że najważniejszym problemem jest nie masowa digitalizacja, ale masowe udostępnianie on-line treści. Biblioteki mają prawo digitalizować i udostępniać on-line na terminalach dostępnych w bibliotekach treści chronione prawem autorskim. Udostępnienie ich w otwartej sieci powinno odbywać się wyłącznie na podstawie umowy licencyjnej zawartej z dysponentami praw autorskich. W ocenie FEP liczba dzieł osieroconych w sektorze książek mieści się pomiędzy 3 a 5 %. Wszelkie rozwiązania dla dzieł osieroconych powinny być oparte na diligent search przeprowadzonym w kraju publikacji. Współpraca wydawców z bibliotekami w zakresie digitalizacji powinna być finansowana przez rządy (zarówno poprzez wsparcie finansowe, jak i obniżenie podatków). W ocenie FEP kraje członkowskie powinny finansować projekty cyfryzacyjne bibliotek. Jako pierwsze powinny być digitalizowane dzieła z domeny publicznej, a następnie dzieła osierocone. Konieczne jest stworzenie rejestru dzieł już zdigitalizowanych, który umożliwi kontrolę i pozwoli uniknąć wielokrotnego digitalizowania tych samych dzieł.

Ugoda Google

W listopadzie 2009 r., kilka dni przed rozprawą, firma Google wraz z pozostałymi stronami ugody przedstawiła sędziemu nową wersję dokumentu (Amended Settlement Agreement ASA). Główna zmiana polega na zawężeniu zakresu porozumienia do książek zgłoszonych do amerykańskiego Copyright Office bądź też opublikowanych na terenie Wielkiej Brytanii, Kanady i Australii przed 4 stycznia 2009 r. Książki w językach innych niż angielski będą dostępne w krótkich fragmentach. Szczegółowe omówienie nowej wersji ugody przygotował Jonathan Band http://www.policybandwidth.com/doc/20091123_A_Guide_for_the_Perplexed_Part_III-FINAL.pdf.

Jak wiemy, listopadowa rozprawa została przesunięta na luty 2010 r. Pierwsze posiedzenie odbyło się 18 lutego i zapowiedziane zostały kolejne. Komisja Europejska przygotowała analizę ugody i jej znaczenia dla Europy i przedstawiła ją Radzie UE (http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/09/st15/st15109.en09.pdf) w listopadzie 2009 r. Analizę uzupełniła informacja o działaniach, jakie podjęła komisja, aby wzmocnić budowę europejskich zasobów cyfrowych: zdefiniowanie wspólnych kryteriów due diligence dla projektów masowej digitalizacji, współpraca z organizacjami zbiorowego zarządzania oraz instytucjami kulturalnymi w celu rozwiązania problemu opłat za uzyskiwanie pozwoleń na digitalizację dzieł osieroconych oraz wprowadzenie praktycznych rozwiązań ułatwiających uzyskiwanie pozwoleń na digitalizację, np. poprzez projekt ARROW (Accessible Registries of Rights Information and Orphan Works).

Zanim dokument powstał, komisja rozmawiała z zainteresowanymi podmiotami, zarówno podczas wysłuchania publicznego 7 września (stanowisko EBLIDA http://www.eblida.org/uploads/eblida/10/1252227760.pdf), jak i w bezpośrednich rozmowach. Przy okazji warto wiedzieć, że francuski sąd uznał, że firma Google, skanując francuskie książki i udostępniając je we fragmentach w Google Book Search, łamie prawo autorskie http://www.thebookseller.com/news/107363-french-court-finds-google-guilty-over-copyright.html.

Europeana: następne kroki

W sierpniu 2009 r. Komisja Europejska ogłosiła komunikat w sprawie przyszłości Europeany http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2009:0440:FIN:PL:PDF, w którym przedstawiono główne wyzwania stojące przed twórcami projektu. Przede wszystkim zwrócono uwagę na nierozwiązane kwestie prawnoautorskie oraz finansowanie i zarządzanie projektem. W ślad za komunikatem Komisja Europejska ogłosiła konsultacje społeczne w sprawie przyszłości Europeany. Komisja otrzymała 118 odpowiedzi http://ec.europa.eu/information_society/activities/digital_libraries/cultural/consult_nextsteps/index_en.htm (na stronie jest również stanowisko polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego). Wynikiem konsultacji będzie dokument programowy określający harmonogram działań w zakresie rozwoju Europeany. 22 lutego 2010 r. Komisja ds. Kultury i Edukacji Parlamentu Europejskiego przyjęła raport parlamentarzystki Helig Truppel na temat przyszłości Europeany (wersja pierwotna raportu) http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+COMPARL+PE-430.369+01+DOC+PDF+V0//EN&language=EN (na posiedzeniu plenarnym Parlamentu powinien być głosowany w kwietniu tego roku). W raporcie podkreśla się następujące kwestie: większe zaangażowanie państw członkowskich we współtworzenie Europeany, szybką digitalizację dzieł zagrożonych zniszczeniem ze względu na nietrwałość nośnika, włączenie dzieł chronionych prawem autorskim, digitalizację i możliwe wtórne objęcie prawami autorskimi dzieł w domenie publicznej a także nowe sposoby finansowania, np. poprzez projekty z firmami komercyjnymi.

Grupa Wysokiej Rangi Ekspertów ds. Bibliotek Cyfrowych

W grudniu 2009 r. opublikowany został raport zatytułowany Digital Libraries: Recommendations and Challenges for the Future http://ec.europa.eu/information_society/activities/digital_libraries/doc/hleg/reports/hlg_final_report09.pdf podsumowujący pracę Wysokiej Rangi Ekspertów ds. Bibliotek Cyfrowych. Grupa ekspertów pracowała w latach 2006-2009, a efektem jej prac było kilkanaście wytycznych, wzorów umów i analiz sytuacji prawnej. Linki do wszystkich dokumentów znajdują się w aneksie publikacji.

Przyszłość prawa autorskiego w Europie w kontekście dostępu do informacji

Na zlecenie Rady Europy prof. Christophe Geiger przygotował raport na temat przyszłości prawa autorskiego w Europie w kontekście dostępu do informacji http://www.ceipi.edu/pdf/actualite/Report_Future_of_Copyright_oct_2009.pdf. Prof. Geiger słusznie podkreślił, że tocząca się obecnie batalia o zachowanie istniejących wyjątków i ograniczeń od prawa autorskiego ma znaczenie dla zapewnienia równego dostępu do informacji i rozwoju społeczeństwa informacyjnego. Dodatkowo zwrócił uwagę na fakt, iż generalna zasada wyjątków nie zawsze ma swoje zastosowanie w społeczeństwie informacyjnym, innymi słowy istnieją wyjątki, które służą interesowi całego społeczeństwa, w tym zapewniają dostęp do informacji, oraz takie, które nie spełniają takiej roli. W swoich rekomendacjach dla Rady Europy podkreślił znaczenie zapewnienia równowagi pomiędzy ochroną praw autorskich a dostępem do informacji. Równowagę tę można osiągnąć m.in. dzięki: zapewnieniu efektywnego działania tych wyjątków, które są niezbędne dla wolności wypowiedzi i dostępu do informacji w społeczeństwie demokratycznym; zachęceniu do samoregulacji w obszarach, które posiadają takie instrumenty, np. wprowadzanie licencji open-content, dostęp do informacji dla nauki i edukacji oparty na umowach z wydawcami; zapewnienie dysponentom praw autorskich godziwego wynagrodzenia za wykorzystanie dzieł chronionych prawem autorskim.

Raport na temat digitalizacji dziedzictwa kulturowego we Francji

W styczniu 2010 r. opublikowany został raport na temat digitalizacji dziedzictwa kulturowego przygotowany na zlecenie francuskiego Ministerstwa Kultury http://www.culture.gouv.fr/mcc/Actualites/A-la-une/Mission-sur-la-numerisation-du-patrimoine-ecrit/Rapport-Tessier (angielskie streszczenie http://kcoyle.net/tessier_exec.html). W raporcie proponuje się trzy niewykluczające się modele digitalizacji zasobów kulturowych Francji: poszerzenie zakresu działania Galliki dzięki zmianom w jej organizacji i narzędziach, współpraca z firmą Google i/lub zwiększenie aktywności projektów europejskich zarówno na poziomie bibliotek narodowych, jak i we wspólnym portalu, jakim jest Europeana. Jakość prezentowanych danych musi być równa projektowi Google Book Search. Finansowanie digitalizacji powinno odbywać się na podstawie umów zawieranych z firmami komercyjnymi.

Manifest Domeny Publicznej

Na początku stycznia 2010 r. ogłoszono Manifest Domeny Publicznej przygotowany w ramach projektu COMMUNIA http://creativecommons.pl/blog/2010/01/manifest-domeny-publicznej. Manifest poparło wiele osób prywatnych i organizacji, w tym Fundacja Nowoczesna Polska i ICM.

Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO)

W grudniu 2009 r. podczas 19. Sesji Stałego Komitetu ds. Prawa Autorskiego i Praw Pokrewnych WIPO (SCCR) http://www.wipo.int/meetings/en/details.jsp?meeting_id=17462 przedstawione zostały kolejne raporty na temat wyjątków i ograniczeń od prawa autorskiego, między innymi na rzecz nauki i edukacji. Raporty przedstawiają rozwiązania stosowane na całym świecie (zakres wyjątku i sposób jego regulacji w każdym z krajów). Są dobrym materiałem nie tylko do porównań, ale także do ustalenia najlepszej praktyki, która powinna stanowić bazę do wszelkich dyskusji na temat globalnych rozwiązań. Problem rewizji wyjątków został zainicjowany przez projekt traktatu regulującego wyjątki i ograniczenia od prawa autorskiego na rzecz ludzi niewidomych i niedowidzących (TVI)[2]. Raporty i prace WIPO wpisują się w ogólnoświatową dyskusję nad znaczeniem wyjątków i ograniczeń zarówno dla zachowania równowagi prawa autorskiego, jak i dla rozwoju nauki, kultury oraz społeczeństwa informacyjnego. Lobbing i obecność bibliotekarzy podczas dyskusji na temat wyjątków zarówno w WIPO, jak i w UE ma ogromne znaczenie. Dalsze prace nad wyjątkami będą kontynuowane na kolejnej sesji SCRR.

POLSKA

Stop piractwu prasowemu w Internecie

Wydawcy prasowi zorganizowali 22 lutego panel z udziałem przedstawicieli Izby Wydawców Prasy, redaktorów czołowych dzienników oraz prawników promujący akcję informacyjną „Szanuję, nie kopiuję”, której celem jest walka z piractwem prasowym. Wydawcy podnoszą, i słusznie, że wyprodukowane przez nich treści są masowo kopiowane przez serwisy internetowe. Wydawcy uważają, że konieczne są zmiany w prawie autorskim, które zapobiegną bezprawnemu kopiowaniu artykułów prasowych przez firmy internetowe. Zdaniem wydawców należy też położyć kres firmom dostarczającym tzw. press clipping (prasówki), uważając te działania za przekraczanie uprawnień dozwolonego użytku. Więcej na temat akcji http://www.rp.pl/prawoautorskie.

Przypisy

[1] Wszystkie podane odesłania do stron internetowych przedstawiają wersję aktualną w dn. 15.03.2009 r.

[2] Więcej na temat genezy traktatu W: SZCZEPAŃSKA, B. Raport o prawie własności intelektualnej - najnowsze prace, dokumenty i inicjatywy. Biuletyn EBIB [on-line] 2009, nr 5 (105) [dostęp: 15.03.2010 r. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/2009/105/a.php?szczepanska.

 Początek strony



Raport o prawie własności intelektualnej cz. 3 / Barbara Szczepańska// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 2/2010 (111) marzec. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/111/a.php?szczepanska. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187