ebib 
Nr 9/2009 (109), Biblioteka – partner w biznesie. Komunikat
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Wanda Klenczon
Biblioteka Narodowa

JHP - zmiany bolesne, ale konieczne


W 1982 r., ponad ćwierć wieku temu, Ewa Stępniakowa i Janina Trzcińska podjęły się uporządkowania słownictwa i metodyki opracowania rzeczowego stosowanego w Bibliotece Narodowej od lat 50. XX w. Efektem prac było nowe narzędzie opisu rzeczowego zwane Językiem Haseł Przedmiotowych Biblioteki Narodowej, używane odtąd w bazach i katalogach Biblioteki Narodowej a także co najmniej kilkuset bibliotek polskich wszelkich typów, które adaptują go do lokalnych potrzeb i możliwości. Język informacyjno-wyszukiwawczy, aby spełniać swe podstawowe cele musi być żywy, otwarty na otaczający świat: świat wiedzy i świat odbiorców. Zespół kontynuujący prace nad rozwojem JHP BN, kartoteką wzorcową, metodyką i spójnością danych w bazie katalogowej BN jest w stałym kontakcie z przedstawicielami wielu bibliotek i zbiera ich opinie na temat jakości opisu przedmiotowego i efektywności wyszukiwania. Od kilku lat obserwujemy też i analizujemy statystyki wyszukiwań w bazie katalogowej BN. Z jednej strony dane te nastrajają optymistycznie: ok. 20% zadawanych pytań dotyczy treści dokumentów (od 17 do 28%), a spośród tych zapytań jedynie 20% pozostaje bez odpowiedzi, z drugiej strony – nic nam, niestety, nie mówią o zadowoleniu użytkowników czy stopniu zaspokojenia ich potrzeb informacyjnych.

Mamy świadomość, że język haseł przedmiotowych jest dla użytkownika spoza obszaru bibliotekarstwa językiem obcym, mimo że zbudowanym z jednostek leksykalnych języka naturalnego. Śledzimy z zainteresowaniem dyskusje specjalistów i praktyków nad przyszłością języków informacyjno-wyszukiwawczych. Osią tych dyskusji jest kwestia dostosowania narzędzi indeksowania do opisu i wyszukiwania dokumentów w środowisku sieciowym, a problemem numer jeden kwestia zachowania prekoordynacji lub rezygnacja z niej, całkowita lub częściowa. Nie łudźmy się – całej złożoności świata, myśli i wytworów człowieka nie da się opisać tak, by wszystkie informacje dały się wyszukać szybko, łatwo i przyjemnie. Nie sposób jednak ignorować zmiany zachowań informacyjnych użytkowników. Warto podjąć próbę uczynienia naszych narzędzi indeksowania bardziej elastycznymi, bardziej intuicyjnymi, a więc łatwiejszymi w użyciu zarówno dla bibliotekarzy, jak i dla użytkowników końcowych. Kontrola leksyki używanej w opisie rzeczowym jest – i pozostaje nadal – bezwzględnie pierwszoplanowym zadaniem twórców każdego języka informacyjno-wyszukiwawczego, ze wszech miar wskazane wydaje się natomiast rozluźnienie zasad gramatyki pozycyjnej. Wkład pracy i czas zaangażowany w budowę haseł o złożonej konstrukcji jest niewspółmierny do efektów. Kartoteka wzorcowa haseł przedmiotowych rozwiniętych JHP BN utworzona w 2004 r. zawierała ok. 320 000 rekordów, dziś, pod koniec 2009 r. – liczy ich ponad 570 000. Ten przyrost liczby rekordów wzorcowych przekłada się na kilkaset tysięcy nowych pozycji indeksowych. Na skutek rozproszenia materiału indeks przedmiotowy staje się praktycznie nieprzeszukiwalny, signum temporis jest fakt, że również bibliotekarze doskonale obeznani z językami informacyjno-wyszukiwawczymi preferują, jako bardziej efektywne, zadawanie pytań za pomocą kombinacji słów pobieranych z haseł przedmiotowych.

Mając to wszystko na uwadze zespół zajmujący się rozwojem JHP BN podejmie w 2010 r. prace zmierzające do usprawnienia opracowania przedmiotowego w JHP BN. Pragniemy uprościć strukturę haseł, a jednocześnie zachować maksymalnie dużo punktów dostępu rzeczowego, elementów wyszukiwawczych. Uproszczenie składni umożliwi także łatwiejszą adaptację haseł przedmiotowych do schematu danych Dublin Core stosowanego w bibliotekach i repozytoriach cyfrowych.
Zakres prac nad JHP BN będzie obejmował:

  1. systematyczny przegląd całości słownictwa – eliminację archaizmów i wyrażeń anachronicznych na rzecz aktualnej terminologii, uzupełnienie odsyłaczy i sieci relacji;
  2. określenie polityki indeksowania w BN, określenie zasad i zaleceń metodycznych uwzględniających głębokość i szerokość indeksowania różnego typu dokumentów;
  3. uproszczenie budowy haseł przedmiotowych rozwiniętych przy większym wykorzystaniu dodatkowych pól opisu rzeczowego przewidzianych w formacie MARC21:
    • stopniową rezygnację z określników formalnych (zapisywanych w hasłach przedmiotowych rozwiniętych w podpolu „v”) i przeniesienie informacji do odpowiedniego pola formatu MARC21 przeznaczonego do zapisu terminów indeksowych określających formę, rodzaj, typ dokumentu (pole 655 – Index Term Genre/Form);
    • stopniowe ograniczenie stosowania sformalizowanych określników chronologicznych (podpole „y”) i dopuszczenie do stosowania swobodnych terminów chronologicznych zapisywanych w odpowiednim polu formatu MARC21 (pole 648 – Subject Added Entry Chronological Term).

Skala tych zmian zmusza nas do przeprowadzenia ich etapami, co spowoduje czasowo brak spójności danych w kartotece wzorcowej JHP BN i jednolitości opisu rzeczowego w bazie katalogowej BN. Szacujemy, że przy okazji rezygnacji ze stosowania określników formalnych usuniemy z kartoteki co najmniej 200 000 rekordów haseł przedmiotowych rozwiniętych, a kilka tysięcy rekordów wzorcowych i kilkaset tysięcy haseł użytych w rekordach bibliograficznych zmieni etykiety pól. Pragniemy prace te wykonać do końca czerwca 2010 r., tak by ich wykonanie i efekty przedstawić na przyszłorocznych warsztatach JHP BN. Zdajemy sobie sprawę, że podjęcie tak dużych operacji będzie znacznym utrudnieniem pracy wielu bibliotekarzy, zarówno tych, którzy wykorzystują nasze hasła wzorcowe do organizacji własnych baz, jak i tych, którzy budują indeksy z haseł pobieranych wraz z opisami bibliograficznymi z bazy BN. W początkach 2010 r. zamierzamy spotkać się z zainteresowanymi odbiorcami, omówić planowane kierunki zmian i wstępny harmonogram ich realizacji, przedyskutować kwestie merytoryczne i organizacyjne. Wszelkie informacje będą sukcesywnie zamieszczane w witrynie Biblioteki Narodowej i w mediach bibliotekarskich. Wszystkich naszych odbiorców za utrudnienia z góry przepraszamy i prosimy o wyrozumiałość. Języka informacyjno-wyszukiwawczego nie da się, niestety, udoskonalić szybko i bezboleśnie, ale warto podjąć tę próbę.

 Początek strony



JHP - zmiany bolesne, ale konieczne / Wanda Klenczon// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 9/2009 (109) grudzień/styczeń. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/109/a.php?klenczon. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187