ebib 
Nr 8/2009 (108), Finanse w bibliotece. Sprawozdanie
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Bożena Krężel
Biblioteka Główna Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie

Podsumowanie doświadczeń z warsztatu „Technologie informacyjne istotnym czynnikiem promocji kultury i szerzenia pluralizmu kulturowego”


24 listopada 2008 r. w Krakowie odbył się warsztat "Technologie informacyjne istotnym czynnikiem promocji kultury i szerzenia pluralizmu kulturowego".

Warsztat był poświęcony tematyce wykorzystania nowoczesnych technologii w zarządzaniu elektronicznymi zasobami kultury. Przedstawiono na nim projekt zarządzania zasobami dziedzictwa kultury żydowskiej. Pełna nazwa tego projektu brzmi "Semantically Enhanced Multifaceted Collaborative Access to Cultural Heritage" (tj. wzbogacony semantycznie zintegrowany wielofunkcyjny dostęp do dziedzictwa kultury), w skrócie MOSAICA[1]. Projekt naukowo-badawczy MOSAICA współfinansuje Komisja Europejska w ramach priorytetu "Technologie społeczeństwa Informacyjnego" 6. Programu Ramowego. W skład konsorcjum MOSAICA weszli przedstawiciele Francji, Izraela, Luksemburga, Polski, Portugalii, Słowenii, Wielkiej Brytanii. W Polsce projekt był realizowany przez Stowarzyszenie Miasta w Internecie w okresie od czerwca 2006 r. do listopada 2008 r.

Cele projektu MOSAICA

Istniejące obecnie systemy pozwalają wprawdzie na przechowywanie i udostępnianie zasobów dziedzictwa kulturowego i naukowego w formie elektronicznej, są one jednak nieuporządkowane, niejednoznacznie nazwane i dostępne w formie utrudniającej wyszukiwanie i przeglądanie ich zawartości. Zasoby mają różne formaty, są rozproszone i wymagają różnych sposobów dostępu. Z kolei instytucje z obszaru kultury dysponują zasobami, które powinny być udostępnione użytkownikowi, ale nie dysponują stosownymi do tego celu narzędziami.

Celem strategicznym projektu MOSAICA jest ochrona i elektroniczny dostęp do kulturowych i naukowych zasobów. Ochrona zasobów ma aspekt fizyczny i kulturowy. Poprzez digitalizację zasobów chroni się je przed zniszczeniem fizycznym, ale też przed zapomnieniem. Zasoby dziedzictwa kulturowego powinny być nie tylko chronione, ale także publicznie dostępne. Projekt MOSAICA oferuje ponadto bardzo atrakcyjną formę prezentacji, dostosowaną do wymogów współczesnego, młodego człowieka, przyszłego użytkownika.

Pozwala na wyszukiwanie zasobów, inteligentną prezentację i interakcję z użytkownikiem w zakresie przetwarzania zasobów. Obiekty są klasyfikowane i otrzymują szczegółowy opis słowny oparty na bazie wiedzy. W ramach projektu została opracowana semantyczna wyszukiwarka, która umożliwia przekrojowy dostęp do zasobów kultury, zwiększając ilość oraz zakres poprawnie wyszukanych materiałów. Obiekty są uporządkowane hierarchicznie i powiązane ze sobą dzięki semantycznej bazie wiedzy, opisującej pojęcia związane z historią i kulturą żydowską.

Rozwiązania projektu MOSAICA nie dotyczą jednak tylko kultury żydowskiej. Aplikacja może z powodzeniem posłużyć do porządkowania zasobów elektronicznych, wyszukiwania danych zgodnych z oczekiwaniami użytkownika, udostępniania i prezentowania w jednolity sposób zasobów różnych dziedziny i społeczności przez różne instytucje, które chcą uporządkować i udostępniać swoje zbiory. W oparciu o relacje między pojęciami identyfikowany jest kontekst zapytania użytkownika i dostarczona jest mu informacja w formie tekstu złożonego ze zdań budowanych na podstawie powiązań w bazie wiedzy. Projekt MOSAICA może być wykorzystany jako narzędzie poznawcze w trzech obszarach: odkrywania, wyszukiwania ze wskazówkami i dzielenia się wiedzą.

Platforma MOSAICA umożliwia interaktywną prezentację zgromadzonych w bazie zasobów. Opracowany elektronicznie materiał może posłużyć do tworzenia interesujących poznawczo historii, tzw. wirtualnych ekspedycji. Wirtualna ekspedycja to multimedialna prezentacja dotycząca określonej osoby, wydarzenia, miejsca, tematu. Składa się z pojedynczych obiektów (map, fotografii, rycin, rękopisów, nagrań) tworzących dzięki semantycznym powiązaniom jedną wspólną całość - opowiadaną historię. Wirtualne ekspedycje budowane są w oparciu o cztery podstawowe schematy: wizyta w muzeum, historia rodzinna, akcja filmu i odkrywanie mapy.

Doświadczenia w zakresie wykorzystania nowoczesnych technologii w zarządzaniu zasobami dziedzictwa kulturowego zostały przedstawione m.in. przez przedstawiciela Muzeum Powstania Warszawskiego. Główną część strony internetowej Muzeum Powstania Warszawskiego stanowi "Wirtualne Muzeum". Jest to multimedialna prezentacja umożliwiająca użytkownikowi podróżowanie po muzeum i przemieszczanie się pomiędzy wirtualnymi lokalizacjami. Inną częścią strony jest "Archiwum historii mówionej". Utrwalone na nośnikach elektronicznych (CD-ROM) relacje uczestników Powstania oraz pamiątki z Powstania Warszawskiego są katalogowane i służą m.in. jako element multimedialnej prezentacji.

Baza wiedzy

Baza wiedzy MOSAICA stanowi narzędzie, dzięki któremu fizyczne obiekty mogą być zdefiniowane, "uporządkowane", tzn. otrzymać lokalizację w systemie poprzez nadanie unikalnych nazw i etykiet oraz wprowadzenie relacji pomiędzy obiektami. Ich identyfikacja następuje za pomocą słów kluczowych umieszczonych w kontekście.

Baza wiedzy dzieli się na siedem głównych kategorii: wydarzenia (events), pojęcia abstrakcyjne (notions), ludzie (people), okresy (periods), miejsca (places), zasoby (resources) i rzeczy (things). Kategorie te tworzą rozbudowaną strukturę (drzewo folderów) zaczerpniętą z dwóch portali internetowych: Jewish Encyclopedia Online i eJewish.info.

Przykład 1

Pojęcie "Rabin" w Jewish Encyclopedia Online jest powiązane poprzez eJewish.info z kategorią biografie rabinów. Rezultatem opisu tego pojęcia w bazie wiedzy MOSAICA jest hierarchia: Ludzie - osoby - klezmerzy - Rabini.

Pojęcia dzielą się na klasy, czyli zbiór pojęć tego samego rodzaju niemający fizycznej reprezentacji (osoba, państwo, okres itp.) oraz instancje, czyli konkretne osoby, przedmioty, kraje itp. (Marek Edelman, macewa, Polska).

Powiązania polegają na jednoczesnym przypisaniu instancji do klasy i jej "właściwości" (property). Dla klasy "osoba" będzie to "właściwość" typu "urodzony w…" ; zamieszkały w…" ; zmarł w…"; studiował na…" itp.

Przykład 2

Dla instancji "Marek Edelman" szerszą kategorią będzie "działacz polityczny" a właściwościami: "identyfikowany z gettem warszawskim"; "urodzony w 1922 r."; "mieszkał w Łodzi" itp.

Opis konkretnego obiektu rozpoczyna się od tzw. semantycznego adnotowania, czyli dodawania szczegółowych informacji o najważniejszych cechach zasobu, takich jak: tytuł zasobu, rodzaj zasobu, autor adnotacji, data adnotacji, adres URL, identyfikator URI. Adnotowane mogą być następujące rodzaje zbiorów: grafika, pliki dźwiękowe, pliki tekstowe, filmiki wideo, aplikacje, mapy. Kolejnym etapem jest dodanie informacji o zawartości zasobu (co przedstawia fotografia, czego dotyczy fragment nagrania…) oraz rankingu informacji. Ranking dotyczy oceny sposobu wykorzystania zasobu i jego przydatności. Dalej następuje etykietowanie, tj. określenie relacji zasobu z pojęciami z bazy wiedzy (np. fotografia - opis). Obiekt umieszczamy w odpowiednim folderze lub kilku folderach stosując dostępne relacje. Relacje pojęcia - zasoby to: przedstawia, omawia, opisuje itp.

Relacje zasób - zasób (np. fotografia - fotografia) to: zawiera; jest fragmentem większej całości; uzupełnia itp.

Zasób "mapa" wymaga opisu przynajmniej dwóch relacji - okresu oraz lokalizacji, której mapa dotyczy.

Sposób opisu zasobu umożliwia "inteligentne" wyszukiwanie (smart auto-completion). Wystarczy wpisać fragment słowa, początek dowolnego wyrazu z frazy, aby wyszukać pojęcie bez znajomości miejsca w hierarchii pojęć.

Wirtualna ekspedycja

Wirtualna ekspedycja (virtual expedition) jest multimedialną prezentacją danego tematu. Zawiera odpowiednie "łączniki" w postaci wydarzeń historycznych, narracji, ram czasowych i lokalizacji. Każda ekspedycja składa się z pliku z pojedynczym zasobem oraz tekstu, co w sumie stanowi "zagadnienie". Grupa powiązanych ze sobą "zagadnień" tworzy historię.

Wirtualne ekspedycje są ograniczone tematycznie i chronologicznie. Bazują na pięciu filarach: multimedia, spójność logiczna, nieliniowość, interaktywność i hipertekstowość. Proces ich tworzenia składa się z trzech podstawowych etapów:

  • projekt historii i przygotowanie zasobów;
  • ładowanie i semantyczny opis wybranych zasobów;
  • edytowanie w celu stworzenia własnej historii.

Etap pierwszy polega na wyborze wydarzenia lub tematu (może to być obiekt kulturowy, osoba lub miejsce), następnie dokonuje się wyboru pasujących tematycznie zasobów (muzyka, film, fotografia, dokument), w kolejnej fazie następuje podział danej historii na "zagadnienia". W etapie drugim należy załadować i semantycznie opisać przygotowane zasoby. Korzystając z semantycznego adnotatora, trzeba określić wszystkie najważniejsze informacje o zasobie (meta-dane) oraz dodać odpowiednie pojęcia z bazy wiedzy, przejrzeć zaadnotowany zasób i zaakceptować go lub dokonać kolejnych zmian. W trzecim etapie kreuje się określoną historię z użyciem edytora wirtualnej ekspedycji. Edytowanie odbywa się poprzez wybór już istniejącej lub wykreowanie całkiem nowej ekspedycji. Następnie dokonuje się wyboru jednego z czterech podstawowych schematów budowy wirtualnych ekspedycji: akcja filmu, historia rodzinna, odkrywanie mapy i wizyta w muzeum. Cechy charakterystyczne "akcji filmu" to: brak konkretnego środowiska, abstrakcyjne tło, prosty wygląd przypominający prezentację multimedialną, narrator lub jego brak. Cechy charakterystyczne "historii rodzinnej" to: dialog z bohaterem, obiekty typowe dla mieszkania, wiele wirtualnych postaci - członków rodziny, zastosowanie triku wyświetlania obiektów w wirtualnych książkach. Odkrywanie mapy bazuje na efekcie wyświetlania mapy z zaznaczonymi punktami, które prowadzą do innych widoków. Wizyta w muzeum przedstawia prosty schemat poruszania się pomiędzy pomieszczeniami z różnymi eksponatami, w towarzystwie wirtualnego przewodnika-narratora. Kolejna faza edytowania wirtualnej ekspedycji to wybór jednego z pięciu rodzajów scen: mów, pokaż, pokaż i mów, zapytaj, pokaż i zapytaj. Możliwe jest również dodawanie wirtualnych postaci, zmiany tła ekspedycji, dodanie efektów dźwiękowych, itp.

Rodzaje historii opowiadanych za pomocą wirtualnych ekspedycji to:

  • historie pamięci, czyli opis znanej osoby i jej historii;
  • historie przygodowe, związane miejscami, czyli opis czyjejś podróży przedstawiający różne miejsca z jej przeszłości;
  • historie o artefaktach, czyli przedstawienie konkretnego faktu historycznego;
  • historie o zwyczajach.

Wirtualna ekspedycja składa się ze zbioru scen. Każda scena składa się z kolei z audiowizualnego tła, audiowizualnych obiektów, wirtualnych postaci. Wybór obiektów i wirtualnych postaci jest następstwem narracji i układa się w fabułę. Funkcja wirtualnej ekspedycji pozwala na wybór rodzaju historii, różnych rozwiązań graficznych, różnego wyglądu zewnętrznego, różnorodności scen i przekazu, różnych rodzajów interakcji z użytkownikiem.

Możliwości pozyskiwania funduszy

W trakcie warsztatu zostały zaprezentowane możliwości pozyskania funduszy na zarządzanie zasobami kultury. Środki na inwestycje w tym zakresie pochodzą m.in. z następujących źródeł:

  • Regionalne Programy Operacyjne 2007-2013.
    Środki z tych programów są przeznaczone na przedsięwzięcia wspierane w ramach celu szczegółowego pod hasłem "budowa społeczeństwa informacyjnego". W zakres ten wchodzą m.in. e-usługi publiczne o wymiarze regionalnym i lokalnym (w tym e-edukacja) oraz platformy elektroniczne na poziomie regionalnym i lokalnym. Działanie 2.2 programu obejmuje "Rozwój e-usług". Pieniądze z programu przeznaczone są na budowę lub modernizację infrastruktury, sprzęt IT, bazy danych, usługi informatyczne.

    Z kolei VI Priorytet RPO województwa mazowieckiego pod nazwą "Kultura" obejmuje finansowane następujących działań:
    • digitalizacja zasobów dziedzictwa kulturowego pod warunkiem powszechnego udostępnienia;
    • systemy/centra/ośrodki informacji kulturalnej (w tym przygotowanie nieodpłatnych materiałów i publikacji służących informacji);
    • tworzenie i rozwój systemów e-informacji kulturalnej. W ramach tych projektów finansowany jest rozwój zasobów cyfrowych w dziedzinie zasobów bibliotecznych, archiwalnych, filmowych oraz zasobów wirtualnych muzeów, galerii, fonotek, filmotek, cyfrowych bibliotek itp.
  • Program Operacyjny "Infrastruktura i Środowisko".
    W ramach Priorytetu XI "Kultura i dziedzictwo kulturowe" działanie 11.1 "Ochrona i zachowanie dziedzictwa kulturowego o znaczeniu ponadregionalnym" promuje się następujące działania:
    • zakup i remont trwałego wyposażenia do prowadzenia działalności kulturalnej w obiektach będących celem projektu (wyłącznie jako jeden z elementów projektu),
    • konserwację zabytkowych starodruków, księgozbiorów, archiwaliów,
    • zabezpieczenie zabytków przed kradzieżą i zniszczeniem,
    • rozwój zasobów cyfrowych w dziedzinie kultury, w tym: digitalizację zabytkowych zasobów bibliotecznych, muzealnych, archiwalnych;
    • przygotowanie kompleksowej dokumentacji niezbędnej do wnioskowania i realizacji przedsięwzięcia w ramach działania.

Aplikacja MOSAICA jest cały czas w fazie testów i ewaluacji. Stowarzyszenie Miasta w Internecie jest zainteresowane przeniesieniem dotychczasowych doświadczeń na inne obszary kulturowe i instytucjonalne (m.in. biblioteki), a także stworzeniem aplikacji w języku polskim.

Przypis

[1] Strona projektu MOSAICA [on-line]. [Dostęp 2 listopada 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.mosaica-project.eu.

 Początek strony



Podsumowanie doświadczeń z warsztatu „Technologie informacyjne istotnym czynnikiem promocji kultury i szerzenia pluralizmu kulturowego” / Bożena Krężel// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 8/2009 (108) listopad. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/108/a.php?krezel. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187