ebib 
Nr 5/2009 (105), Staże zagraniczne bibliotekarzy. Badania, opinie, wizje
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Jolanta Mazurek

Drogi czytelniku, jak korzystasz z biblioteki cyfrowej?
Próba odpowiedzi




Przez blisko trzy miesiące czytelnicy bibliotek cyfrowych mogli udzielać odpowiedzi na pytania zawarte w ankiecie. Jej celembyło zebranie informacji dotyczących sposobów korzystania z bibliotek cyfrowych, użycia dostępnych w nich funkcji, określenie profilu czytelnika z uwzględnieniem preferencji czytelniczych oraz ocena wykorzystania określonych typów zasobów dostępnych w bibliotekach cyfrowych. Na ankietę odpowiedziało 1025 osób, z czego po odrzuceniu odpowiedzi powtórnie wysłanych oraz zawierających treści niezwiązane z ankietą, do analizy pozostały 964 odpowiedzi. Kwestionariusz ankiety był zamieszczony na stronie Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej (http://www.wbc.poznan.pl/), ale informację o ankiecie udostępniano także z poziomuniektórych regionalnych bibliotek cyfrowych, witryn tematycznych związanych z bibliotekami, blogów bibliotecznych prowadzonych i utrzymywanych przez pracowników bibliotek, a także prywatnych stron WWW i blogów internautów. Czytelnicy odpowiadali na nią anonimowo, jednakże spora część z nich: 43% (418) zdecydowała się na podanie danych kontaktowych w postaci adresu e-mail czy numeru telefonu.

Kwestionariusz zawierał 19 pytań i składał się z dwóch części. Czytelnicy mogli uściślić swoje odpowiedzi poprzez dodatkoweuwagi i spostrzeżenia. W pewnym zakresie odpowiedzi czytelników na pytania otwarte pokrywały się, stąd w niniejszej, wstępnejanalizie wyników takie wolne wypowiedzi, zawierające często trafne i cenne spostrzeżenia, zostały omówione szerzej w jednympunkcie, a w kolejnym jedynie zasygnalizowane. Wszystkie odpowiedzi czytelników na pytania otwarte, zawierające m.in. tytuły,nazwiska autorów oraz inne nazwy własne, zostały podane w zapisie oryginalnym. Ankietę zamknięto 29 lutego 2009 r.

Część I. Sposób korzystania z biblioteki cyfrowej

Na pytanie: Jak często odwiedza Pani (Pan) bibliotekę cyfrową?, 34% (330) czytelników zadeklarowało, że kilka razy w miesiącu,25% (241) kilka razy w tygodniu, pierwszy raz 14% (135), 11% (104) odpowiedziało, że codziennie i tyle samo (105), że bardzorzadko. 4% (40) czytelników wybrało opcję INNE, wśród nich 25% (10) zawierało odpowiedź, że korzystają z zasobów bibliotekcyfrowych wtedy, gdy potrzebują informacji do pracy lub w czasie sesji egzaminacyjnej, bez podania częstotliwości korzystaniaz zasobów bibliotek cyfrowych. Pozostałe odpowiedzi wśród tych 4% są niejednorodne i nie tworzą grupy stanowiącej przynajmniej1% odpowiedzi.

Na pytanie drugie: W jakim miejscu korzysta Pani (Pan) najczęściej z biblioteki cyfrowej?, 83% (800) czytelnikówodpowiedziało, że w domu, 13% (126) w pracy, po ok. 1% (5) stanowiły odpowiedzi, że w kawiarence internetowej, w szkole (11)oraz INNE (9) – odpowiedź ta stanowiła połączenie dwóch lub trzech z wyżej wymienionych miejsc, 1% (13) czytelników nieudzieliło na to pytanie odpowiedzi.

Pytanie trzecie dotyczyło rodzaju publikacji, które są wykorzystywane przez czytelników. Największa liczba respondentówspośród tych, którzy udzielili odpowiedzi, wykorzystuje: artykuły naukowe (93%), opracowania historyczne (92%), gazety (90%). W grupie czytelników korzystających z artykułów naukowych 56% twierdzi, że sięga do nich CZĘSTO I DOŚĆ CZĘSTO, w przypadku opracowań historycznych liczba ta wynosi 66%, a dla gazet stanowi 50%. Największa liczba czytelników spośród tych, którzy udzielili odpowiedzi, że NIGDY nie korzystają, dotyczy: prac doktorskich i habilitacyjnych (28%), podręczników (24%), list adresowych i spisów nazwisk (24%), literatury staropolskiej (22%), albumów (21%). Jednocześnie do tych rodzajów publikacji CZĘSTO I DOŚĆ CZĘSTO sięga odpowiednio 26%, 34%, 43%, 32% i 24% czytelników. Na rysunku 1. przedstawiono zainteresowanie czytelników różnymi rodzajami publikacji (łącznie dla wszystkich ankietowanych, tj. włączając również tych, którzy nie udzielili odpowiedzi).

Rys. 1. Rodzaj czytanych publikacji. Opracowanie własne.
Rys. 1. Rodzaj czytanych publikacji.
Opracowanie własne.

14% (134) czytelników wymieniło, z jakiego INNEGO RODZAJU publikacji korzysta w bibliotekach cyfrowych. Wymienionymimateriałami były dokumenty związane z genealogią (18), źródłami historycznymi (17), techniką i historią techniki (9), dokumenty związane ogólnie z historią (7), kartografią (7), heraldyką (6), wszelakiego rodzaju słowniki i wydawnictwa encyklopedyczne (6), regionalia (5), literatura wojskowa (5), archiwalia (3), materiały związane z Kościołem i historią Kościoła (3), kodeksy oraz zbiory praw (3), literatura naukowa (2), młodzieżowa (2), powszechna (2), współczesna (2), literatura XIX w. (2), materiały mediewistyczne (2), rękopisy (2), muzykalia (2), biografie i biogramy (2), kalendarze (2), księgi adresowe (2), czasopisma (2), monografie (1), monografie miejscowości (1), periodyki (1), plany (1), dokumenty związane z powstaniem wielkopolskim (1), roczniki (1), rozkłady jazdy (1), spis Poznania z 1930 r. (1), materiały związane ze sportem (1), stare druki (1), stare przewodniki (1), publikacje własne (1), współcześnie prowadzone badania z różnych dziedzin (1), wszelkiego rodzaju spisy nazwisk (1), zestawienia dotyczące zakonów rycerskich (1), zbiory dokumentów polskich i obcych (1), zdjęcia(1).

Pytanie czwarte: Z jakich publikacji korzystała Pani (korzystał Pan) ostatnio? Proszę podać tytuły, miało charakter otwarty,dając respondentowi swobodę wypowiedzi. Zgodnie z założeniami, zebrane odpowiedzi mają wymiar jedynie poglądowy i uzupełniają odpowiedzi na inne pytania tej ankiety. Odpowiedzi na to pytanie udzieliło 50% (486) ankietowanych. Część z nich nie podała dokładnie tytułu, a jedynie określiła nazwiska autorów, typ zasobu lub zakres tematyczny, z jakiego korzystała. Wśród odpowiedzi znalazły się: wydawnictwa seryjne dotyczące Małopolski i Galicji, materiały dotyczące powstania wielkopolskiego, prace prof. Jolanty Dworzaczkowej, literatura łacińska (mowy, kazania), materiały dotyczące Stanisława Leszczyńskiego, wszystkie dostępne prace Feliksa Kucharzewskiego i Karola Stadtmullera, materiały tematycznie związane z wojskowością, literatura emigracyjna, źródła Szczęsnego Morawskiego, publikacje autorów: Naglaka, Muszkieta, Frołowicza, Guły-Kubiszewskiej, Wieznera, publikacje związane z historią sztuki i historią, prezentacje i materiały z ostatnich konferencji dotyczących bibliotek cyfrowych, słowniki biograficzne, archiwalne czasopisma dotyczące Wielkopolski, materiały Feliksa Konecznego, pisma pisarzy katolickich, pisma ojców kościoła, Galiciana.

W grupie ostatnio wykorzystanych materiałów udostępnianych przez biblioteki cyfrowe czytelnicy wymienili następujące tytuły:Akta grodzkie i ziemskie, Kronika polska Marcina Bielskiego, Sprawy wołoskie za Jagiellonów, Akta miasta Pobiedziska z lat1504-1813, Akta miasta Gniezna, Archiwum Braci Czeskich, Biblia Leopolity, dzieła Kraszewskiego, Zielnik Falimirza, CodexDiplomaticus Silesiae, Cureusa Joachima: Newe Cronica Des Hertzogthumbs Ober – vnd Nieder-Schlesien, Dekameron, Diariuszesejmowe z XVIII wieku, Akta Braci Czeskich, Portofolio królowej Ludwiki Marii, Do krola jegomosci w dzien doroczny szczęsliweyjego koronacyi oda, Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce. Seria II, P. Owidiusza Nasona Metamorphoseon, to iest,przeobrażenia, kśiąg piętnaśćie, Dworzanin polski Łukasza Górnickiego, Ewolucja procesów bibliotecznych na tle dziejówBiblioteki Głównej Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, Komputeryzacja Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu, Profilaktyka iwspomaganie pedagogiczne rodziny, Dziennik Praw Królestwa Polskiego, Genealogia Piastów, Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski,Dyplomy i kancelaryja Przemysława II, Studyjum z dyplomatyki polskiej XIII wieku… i wiele innych.

Jeśli chodzi o gazety i czasopisma czytelnicy wymienili łącznie 77 tytułów: „Dziennik Poznański”, „Kuryer Poznański”, „MagazynPowszechny”, „Dziennik Użytecznych Wiadomości”, „Dziennik Kijowski”, „Dzienniki Personalne”, „Goniec Polski”, „Pszczółka Krakowska”, „Orędownik”, „Wielkopolanin”, „Arkady”, „Gazeta Jarocińska”, „Gazeta Pleszewska”, „Ruch Katolicki”, „Gazeta Księstwa Warszawskiego”, „Tygodnik Urzędowy”, „Przyjaciel Ludu”, „Kórniczanin”, „Gazeta Rządowa”, „Bibliotekarz”, „Nowe Książki”, „Dziennik Polski”, „Pogoń”, „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej”, „Miesięcznik Heraldyczny”, „Tygodnik Literacki”, „Orędownik na Powiat Wolsztyński”, „Dziennik Poranny”, „Kłosy”, „Pogoń”, „Przegląd Techniczny” i inne.

Pytanie piąte: W jakim celu wykorzystuje Pani (Pan) treści udostępniane w bibliotekach cyfrowych? Największa liczbaczytelników spośród tych, którzy udzielili odpowiedzi w różnym stopniu wykorzystuje treści cyfrowe w następujących celach: z powodu mojego hobby (90%), interesuje mnie historia lokalna (90%), szukam ciekawostek (87%). 82% czytelników twierdzi, że wykorzystuje treści dla celów hobbystycznych CZĘSTO I DOŚĆ CZĘSTO, w przypadku zainteresowania historią lokalną liczba ta wynosi 65%, a dla poszukujących ciekawostek stanowi 49%. Największa liczba czytelników spośród tych, którzy udzielili odpowiedzi NIGDY, nie wykorzystuje treści z bibliotek cyfrowych: do nauki w szkole (57%), do studiów (30%), pracy naukowej (29%), w celu znalezienia czegoś do czytania (27%). Jednocześnie dla tych celów CZĘSTO I DOŚĆ CZĘSTO sięga do publikacji odpowiednio: 25%, 54%, 54%, 29% czytelników. Na poniższym wykresie przedstawione zostało wykorzystanie treści cyfrowych dla poszczególnych celów (łącznie dla wszystkich ankietowanych, tj. włączając również tych, którzy nie udzielili odpowiedzi).

Rys. 2. Odpowiedź na pytanie: W jakim celu korzystasz z biblioteki cyfrowej? Opracowanie własne.
Rys. 2. Odpowiedź na pytanie: W jakim celu korzystasz z biblioteki cyfrowej?
Opracowanie własne.

36% (347) czytelników podało rodzaj hobby, które mogą rozwijać, korzystając z zasobów bibliotek cyfrowych: genealogia (111),genealogia Piastów (1), historia rodziny (2), heraldyka (9), historia (84), historia Polski (6), historia powszechna (2), historia średniowiecza (2), historia XV-XVI w. (1), historia XX w. (1), druga wojna światowa (1), archeologia (2), historia regionalna (10), regionalistyka (4), krajoznawstwo (3), Kresy Wschodnie (4), historia Wielkopolski (5), historia Poznania (3), historia Torunia (3), historia Wrocławia (1), historia Górnego Śląska (1), historia Śląska (2), Wieliczka i okolice (1), historia Galicji (2), Kraków (1), historia Wielichowa (1), historia wsi powiatu gnieźnieńskiego, wrzesińskiego, średzkiego i śremskiego (1), historia i architektura Pałuk, Wągrowca, Wielkopolski (1), historia Krainy Podbuskiej (1), Historia Kielc i Kielecczyzny (1), historia ziemi dobrzyńskiej (1), historia rejonu miasta Lida (1), historia terenu obecnej gminy Przygodzice (1), historia braci czeskich (1), historia emigracji (1), powstanie wielkopolskie (1), historia II RP (1), reformacja polska (1), wolnomularstwo (1), gospodarka II RP (1), historia harcerstwa (1), życie dworków ziemskich w XIX w. (1), historia poznańskich korporacji akademickich (1), okres staropolski (2), mediewistyka (1), literatura piękna (2), literatura polska do XX w. (1), łacina (1), biblistyka (1), kultura staropolska (1), literatura polska (1), literatura antyczna i jej recepcja (1), literatura satyryczna (1), literatura (1), pamiętnikarstwo (1), pisanie książki (1), pisma starochrześcijańskie, historiozoficzne Polski (1), czytanie książek (3), teatr (1), teatr antyczny (1), Hiszpania w przekazach polskich (1), wykonywanie zawodu bibliotekarza (1), biblioteka cyfrowa (1), historia bibliotek klasztornych (zakonnych) (1), muzyka organowa (1), śpiew, muzyka (1), architektura (6), historia architektury (1), budownictwo (1), ochrona zabytków (1), sztuka (1), historia sztuki (2), malarstwo (1), historia wojska polskiego i wojskowość (9), broń i barwa (1), fortyfikacje (1), rekonstrukcja historyczna (wojna obronna 1939) (1), 5. pułk ułanów (1), socjologia (1), filozofia (2), psychologia analityczna Junga; w ramach tego zainteresowania zajmują mnie szczególnie: orientalistyka, starożytności, wczesne chrześcijaństwo, religioznawstwo etc. (1), nauki humanistyczne (1), nauki społeczne (1), dziennikarstwo (1), prawo (1), palestynologia (1), esperanto (1), fotografia (4), historia fotografii (1), kolekcjonerstwo regionalne (1), filokartystyka Bytomia (1), historia kolei (1), nauki ścisłe (1), programowanie i informatyka (3), technika (2), elektronika i elektrotechnika (3), geografia (1), kartografia (2), chemia (1), biologia (2), historia leśnictwa (2), dendrologia (1), kynologia (1), łowiectwo (3), historia rybactwa, nauk przyrodniczych (1), kryminalistyka (1), numizmatyka (3), marynistyka (1), lotnictwo (1), modelarstwo (1), motoryzacja (1), żeglarstwo (1), turystyka (1), sport (1), więziennictwo (1), birofilistyka (1), kucharstwo i gotowanie (3).

Głównym INNYM powodem, dla którego respondenci sięgają do zasobów bibliotek cyfrowych, jest praca zawodowa, tj. pomoc przywyszukiwaniu lektury dla czytelników, opracowanie katalogów aukcyjnych, sprawdzenie poprawności opublikowanych treści w bibliotece cyfrowej oraz znalezienie interesujących materiałów do powstającej książki. Czytelnicy korzystają również z zasobów cyfrowych po to, by uporządkować wiedzę oraz w celu rozrywkowym. Rozkład najczęstszych odpowiedzi na pytanie szóste: W jakisposób trafiła Pani (trafił Pan) do biblioteki cyfrowej?, przedstawia wykres poniżej.

Rys. 3. Odpowiedź na pytanie: W jaki sposób trafiła Pani (trafił Pan) do biblioteki cyfrowej? Opracowanie własne.
Rys. 3. Odpowiedź na pytanie: W jaki sposób trafiła Pani (trafił Pan) do biblioteki cyfrowej?
Opracowanie własne.

W tym pytaniu czytelnicy mogli wybrać kilka możliwych odpowiedzi. 22% (214) czytelników wybrało więcej niż jedną odpowiedź.44% (428) ankietowanych podało Google jako jeden ze sposobów dojścia do bibliotek cyfrowych, przy czym 32% (309) podało Google jako jedyny sposób. 24% (232) czytelników zadeklarowało, że jednym ze sposobów, w jaki dotarli do biblioteki cyfrowej, były linki z katalogów bibliotecznych, 13% (125) uznało te linki za jedyny sposób. 17% (163) czytelników trafiło do bibliotek cyfrowych dzięki informacji od znajomych, w tym 13% (121) tylko dzięki takiej informacji. 22% (208) dotarło do bibliotek cyfrowych poprzez link z portalu tematycznego, witryny czy forum dyskusyjnego, 11% (110) czytelników tylko dzięki tej drodze dotarła do biblioteki cyfrowej. Inne sposoby dotarcia do bibliotek cyfrowych stanowiły 5% (49) z ogólnej liczby odpowiedzi. Dodatkowo 4% (36) ankietowanych nie udzieliło żadnej odpowiedzi na to pytanie.

W pytaniu siódmym czytelnicy poproszeni zostali o wskazanie, w jaki sposób przeszukują zawartość biblioteki cyfrowej. 72%respondentów odpowiedziało, że CZĘSTO i DOŚĆ CZĘSTO wyszukuje publikacje poprzez wpisanie interesującego ich słowa do rubryki SZUKAJ. Tylko 1% respondentów NIGDY nie skorzystało z tej formy wyszukiwania. 17% czytelników nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. 41% respondentów CZĘSTO I DOŚĆ CZĘSTO powtarza wyszukiwanie, wielokrotnie zmieniając słowa. NIGDY w ten sposób nie wyszukiwało 4% ankietowanych. 39% czytelników nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. 40% czytelników CZĘSTO I DOŚĆ CZĘSTO wybiera odpowiedni indeks i wpisuje szukane słowo; NIGDY nie korzysta z tego sposobu 5%. 34% czytelników nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. 31% ankietowanych CZĘSTO I DOŚĆ CZĘSTO buduje zapytanie, łącząc kilka słów razem, 11% OD CZASU DO CZASU, a 8% NIGDY w ten sposób nie dociera do interesujących ich publikacji. 42% czytelników nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. 30% czytelników CZĘSTO i DOŚĆ CZĘSTO przeszukuje spisy publikacji w kolekcjach tematycznych, 10% OD CZASU DO CZASU, a 9% NIGDY nie korzysta z tej formy wyszukiwania. 41% czytelników nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. 25% respondentów CZĘSTO i DOŚĆ CZĘSTO przegląda listy nowości, 10% OD CZASU DO CZASU, a 9% NIGDY nie wyszukuje w ten sposób. 44% czytelników nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. 19% CZĘSTO i DOŚĆ CZĘSTO przegląda listy słów w poszczególnych indeksach i wykorzystuje te słowa do wyszukiwania, 12% czytelników NIGDY w ten sposób nie dociera do interesujących ich treści. 46% czytelników nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. 19% CZĘSTO i DOŚĆ CZĘSTO przeszukuje tylko treść publikacji, 14% OD CZASU DO CZASU, 8% NIGDY. 48% czytelników nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. Poniższy wykres prezentuje ogólne preferencje czytelników co do sposobów przeszukiwania zawartości bibliotek cyfrowych.

Rys. 4. Odpowiedź na pytanie: W jaki sposób najczęściej przeszukuje Pani (Pan) zawartość biblioteki cyfrowej? Opracowanie własne.
Rys. 4. Odpowiedź na pytanie: W jaki sposób najczęściej przeszukuje Pani (Pan) zawartość biblioteki cyfrowej?
Opracowanie własne.

W pytaniu ósmym ankietowani zostali poproszeni o odpowiedź, w jaki sposób najczęściej korzystają z treści udostępnianych przezbiblioteki cyfrowe. Liczbowy rozkład odpowiedzi przedstawiono poniżej na wykresie.

Rys. 5. Odpowiedź na pytanie: W jaki sposób najczęściej korzysta Pani (Pan) z treści udostępnianych w bibliotekach cyfrowych? Opracowanie własne
Rys. 5. Odpowiedź na pytanie: W jaki sposób najczęściej korzysta Pani (Pan) z treści
udostępnianych w bibliotekach cyfrowych?
Opracowanie własne.

33% (315) ankietowanych tylko czyta z monitora, a 21% (202) podało jako jedyny sposób pobieranie materiałów na dysk własnegokomputera. 17% (168) czytelników korzysta z obu tych sposobów: czyta z monitora i pobiera na dysk. 7% (66) czyta z monitora i drukuje, 5% (53) pobiera na dysk i drukuje, 5% (51) czyta z monitora, pobiera na dysk i drukuje, a 3% (27) czytelników tylko drukuje interesujące ich treści. 6% ankietowanych nie udzieliło odpowiedzi, 3% wybrało odpowiedź INNE.

W pytaniu dziewiątym pytano ankietowanych, czy oprócz polskich bibliotek cyfrowych korzystają z zagranicznych. 69% respondentów korzystających z polskich zasobów cyfrowych odpowiedziało, że NIE korzysta z zagranicznych bibliotek cyfrowych. 5% czytelników nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie, a 26% czytelników zadeklarowało, że korzysta również z zasobów bibliotek zagranicznych. Wśród najczęściej odwiedzanych zagranicznych bibliotek czytelnicy wymienili: Google Books (23), Bibliotekę Kongresu Stanów Zjednoczonych (12), Gallica (11), Projekt Gutenberg (9), Europeana (5), The European Library (4), Biblioteka Moszkowa (2).

Ponadto czytelnicy zadeklarowali, że korzystają z kolekcji bibliotek: nowozelandzkiej, kanadyjskiej, serbskiej, francuskiej,hiszpańskiej, włoskiej, brytyjskiej, litewskiej, bibliotek amerykańskich, austriackich, ukraińskich, czeskich i rosyjskich. Respondenci wymienili także biblioteki tematycznie kolekcjonujące treści dotyczące danej dziedziny oraz biblioteki cyfrowe powstałe w wyniku inicjatyw projektowych, np. Botanicus, Dokumenta Catolica Omnia, Manuscriptorium, Projekt Rastko, Projekt Runeberg. Część ankietowanych odpowiedziała, że korzysta z zagranicznych bibliotek cyfrowych, ale nie podała żadnych szczegółów.

Pytanie dziesiąte dotyczyło trudności napotykanych przy korzystaniu z bibliotek cyfrowych. 8% ankietowanych nie udzieliłożadnej odpowiedzi na to pytanie, 52% zadeklarowało, że nie napotyka na żadne problemy, ale 40% (383) odpowiedziało, iż ma problem przy korzystaniu z bibliotek cyfrowych. Wśród czytelników, którzy zadeklarowali, że napotykają na trudności, najwięcej osób wybrało następujące odpowiedzi: trudno się zorientować, jakie publikacje są w bibliotece (58% z deklarujących problemy), nie mam praw dostępu do publikacji, która mnie interesuje (55%), biblioteka bardzo wolno pracuje lub się zawiesza (54%), trudności z wyszukaniem publikacji, z której już korzystałem (42%), nie odpowiada mi jakość zeskanowanych materiałów (39%), nie radzę sobie z wgrywaniem pluginu DjVu (23%). Wśród osób, które zadeklarowały, że napotykają na problemy, jako problem CZĘSTY i DOŚĆ CZĘSTY zostały uznane następujące utrudnienia:

  • trudno się zorientować, jakie publikacje są w bibliotece (36% z deklarujących problemy),
  • nie mam praw dostępu do publikacji, która mnie interesuje (32%),
  • biblioteka bardzo wolno pracuje lub się zawiesza (20%),
  • trudności z wyszukaniem publikacji, z której już korzystałem (15%),
  • nie odpowiada mi jakość zeskanowanych materiałów (8%),
  • nie radzę sobie z wgrywaniem pluginu DjVu (12%).

Wśród czytelników, którzy zasygnalizowali tylko trudności przy korzystaniu z bibliotek cyfrowych najrzadziej wskazywanąniedogodnością były: biblioteka bardzo wolno pracuje lub się zawiesza (131), nie odpowiada mi jakość zeskanowanych materiałów (119), trudności z wyszukaniem publikacji, z której już korzystałem (101), nie mam praw dostępu do publikacji, która mnie interesuje (86), trudno się zorientować, jakie publikacje są w bibliotece (84), nie radzę sobie z wgrywaniem pluginu DjVu (40). Powyższe dane zostały zobrazowane na wykresie.

Rys. 6. Odpowiedź na pytanie: Jaki problem napotykam przy korzystaniu z biblioteki cyfrowej? Opracowanie własne.
Rys. 6. Odpowiedź na pytanie: Jaki problem napotykam przy korzystaniu z biblioteki cyfrowej?
Opracowanie własne.

10% (92) respondentów zgłosiło INNE niż powyższe problemy, na jakie napotykają w czasie korzystania z bibliotek cyfrowych.Dotyczyły one różnego rodzaju aspektów związanych z zasobami, ich opisem, a także funkcjonalnością oraz funkcjonowaniem bibliotek cyfrowych w Polsce. Zdecydowanie problemem, który najczęściej pojawiał się w wypowiedziach tych respondentów, jest brak możliwości przeszukiwania treści publikacji, a w tekstach z OCR duża liczba występujących błędów. Niedogodność, która dość mocno została zaakcentowana przez czytelników, związana jest z organizacją dostępnych treści. Respondenci kilkakrotnie zwrócili uwagę na brak ich dokładniejszego, tematycznego podziału. W bibliotekach cyfrowych brakuje im naprowadzenia na ciekawe, polecane publikacje czy tematycznie wyselekcjonowane treści. W związku z tym często nie są w stanie zorientować się, jakiego typu zasoby są dostępne w danej bibliotece. Niektórzy z nich podkreślili, że korzystają z bibliotek cyfrowych tylko, jeżeli poszukują konkretnej publikacji, tj. gdy znają autora lub tytuł poszukiwanej książki.

Dużym utrudnieniem dla czytelników jest nieporęczna, długa lista publikacji pojawiająca się codziennie w zakładce „Ostatnio dodane”. Uniemożliwia ona systematyczne przeglądanie nowości. Czytelnicy sugerują lepsze uporządkowanie i usystematyzowanie tych informacji. Kolejny rodzaj problemu zgłoszony przez czytelników jest związany z funkcją prezentowania wyników wyszukiwania. W przypadku rozbudowanych publikacji grupowych (dotyczy to przede wszystkim gazet i czasopism) czytelnicy otrzymują w wyniku wyszukiwania bardzo dużą liczbę numerów i roczników. Respondenci zwrócili uwagę, iż wyniki te powinny być bardziej uporządkowane (zhierarchizowane), np. za pomocą listy rozwijalnej. Tak duża liczba wyników wyszukiwania z różnych poziomów publikacji grupowej (np. kolejne numery czasopisma obok roczników) uniemożliwia swobodną nawigację, zmuszając czytelników do przeglądania nawet kilkudziesięciu stron w celu odnalezienia konkretnego numeru czasopisma. Dodatkowym utrudnieniem dla czytelników są nieuporządkowane chronologicznie wyniki wyszukiwania (dotyczy to również publikacji grupowych). Także z tego powodu użytkownicy zmuszeni są do przeglądania wielu stron z wynikami, w celu odnalezienia interesującej ich publikacji.

Poważnym problemem bibliotek cyfrowych, wskazanym w kilkunastu odpowiedziach czytelników, są zbyt słabo rozwinięte indeksy lubich całkowity brak. Częściowo wiąże się to z kolejnym problemem zaakcentowanym przez respondentów, tj. zbyt ubogim opisem publikacji (szczególnie w przypadku atrybutu TEMAT i SŁOWA KLUCZOWE). Zdaniem ankietowanych, publikacje wąskospecjalistyczne są często opisane w sposób bardzo skromny lub niewłaściwy. Jako utrudnienie w korzystaniu z zasobów bibliotek czytelnicy dość często wskazywali udostępnienie przez konkretne biblioteki cyfrowe publikacji tylko w jednym formacie zapisu danych (najczęściej PDF lub DjVu), narzucające im określony sposób dalszego korzystania z tych publikacji. Odnośnie formatu PDF czytelnicy zwrócili uwagę, iż nie zawsze jest możliwe korzystanie z tego rodzaju publikacji aż do momentu załadowania wszystkich plików, co w przypadku publikacji dużych oraz słabego łącza internetowego, całkowicie uniemożliwia im korzystanie z tych zasobów.

Zdaniem czytelników, w bibliotekach cyfrowych stosuje się formaty kompresji danych nieodpowiednie dla poszczególnych typówpublikacji, np. format DjVu dla map, zdjęć czy pocztówek. Czytelnicy podkreślają, iż wszystkie polskie biblioteki cyfrowe zawierają treści z podobnych dziedzin, brak jest zróżnicowania tematycznego udostępnianych publikacji. Zainteresowani często nie odnajdują wcale materiałów z interesujących ich obszarów tematycznych.

W pytaniu jedenastym czytelnicy pytani byli o to, czy w bibliotekach cyfrowych brakuje im jakichś funkcji. 13% ankietowanychnie udzieliło na to pytanie żadnej odpowiedzi, 68% odpowiadających stwierdziło, że NIE brakuje im żadnych funkcji. 4% respondentów odpowiedziało, że brakuje im pewnych funkcjonalności, jednakże nie zdefiniowali, jakich konkretnie. Tylko 15% respondentów odpowiedziało, że w polskich bibliotekach cyfrowych brakuje pewnych funkcjonalności i określiło, jakie są to funkcje. Częściowo odpowiedzi te pokrywały się z sugestiami czytelników zawartymi w odpowiedziach do wcześniejszych pytań ankiety. Brak pewnych funkcjonalności powoduje różnego rodzaju ograniczenia, utrudnienia czy wręcz kłopoty z korzystaniem z bibliotek cyfrowych, a ten aspekt ich funkcjonowania został omówiony w pytaniu wcześniejszym. Analizując odpowiedzi na to pytanie ankiety, skupiono się jedynie na brakujących funkcjonalnościach. Reasumując czytelnicy zauważyli niedostatek następujących funkcji:

  • Brak możliwości przeszukiwania treści publikacji udostępnianych w polskich bibliotekach cyfrowych. W przypadku niektórychbibliotek dotyczy to części udostępnionych publikacji, w niektórych niemal całego dostępnego zasobu.
  • Brak w bibliotekach ujednoliconych indeksów i słowników synonimów. Wyszukiwanie poprzez FBC daje inne wyniki wyszukiwania niżz poziomu każdej biblioteki cyfrowej.
  • Brak wyraźnego rozgraniczenia publikacji, które są udostępniane czytelnikom na innych warunkach, tj. z ograniczonym prawemdostępu.
  • Brak możliwości „przewinięcia” publikacji w celu znalezienia interesujących zagadnień. Dojście do treści publikacji jedyniepoprzez lekturę spisu treści publikacji i przywołanie odpowiednich stron publikacji.
  • W przypadku wyszukiwania publikacji wg DATY WYDANIA brak zakresu lat, który porządkowałby wyniki i ułatwiał nawigację.
  • Brak opcji z możliwością kopiowania, np. całego rocznika czasopisma lub całej książki.
  • Brak możliwości kopiowania tylko interesującego fragmentu.
  • Brak formularza zgłoszeniowego dla czytelników, z propozycjami publikacji do digitalizacji i do zamieszczenia w bibliotekach.
  • Brak usługi „kontakt z bibliotekarzem”.
  • Brak lepszego interfejsu do przeglądania treści publikacji.
  • Brak możliwości stworzenia zakładki/odsyłacza do konkretnego miejsca w danej publikacji.
  • Brak informacji o rozmiarze pobieranego pliku/publikacji.
  • Niedobór multimediów.

Częściowo odpowiedzi czytelników sugerowały, iż niektórzy nie znają pewnych funkcji (a więc i nie korzystają z nich), które są dostępne w bibliotekach cyfrowych, a które z ich punktu widzenia wydają im się pomocne przy korzystaniu z zasobów bibliotek cyfrowych. Czytelnicy sugerowali:

  • Organizację przestrzeni w bibliotece, potrzebnej do gromadzenia w jednym miejscu odnośników czy informacji o publikacjach imprzydatnych, do których chcieliby powrócić.
  • Potrzebę posiadania własnego konta użytkownika.
  • Zorganizowanie jednego miejsca dostępowego w celu przeszukiwania zasobów wszystkich bibliotek cyfrowych.
  • W przypadku bibliotek udostępniających publikacje tylko w formacie DjVu umożliwienie zapisu na dysk jednocześnie całej treścipublikacji.
  • Dla publikacji w formacie DjVu dodanie funkcjonalności umożliwiającej podgląd kilku stron dokumentu.
  • Dodatkowo czytelnicy przesłali propozycje konkretnych tytułów książek do zamieszczenia w bibliotekach cyfrowych, które byłydostępne jeszcze przed udostępnieniem niniejszej ankiety, co potwierdza, iż czytelnicy nie dotarli wcześniej do poszukiwanychtreści.

Część II. Dane o ankietowanym

W ankiecie udział wzięło 30% kobiet i 67% mężczyzn. W pytaniu o płeć 3% ankietowanych nie udzieliło żadnej odpowiedzi. Rozkładodpowiedzi na pytanie o przedział wiekowy kształtuje się zgodnie z poniższym wykresem.


Rys. 7. Przedział wieku. Opracowanie własne.
Rys. 7. Przedział wieku.
Opracowanie własne.

Najwięcej czytelników – 21% (203) należy do grupy 31-40 lat, 20% (188) stanowi grupę 51-60 lat i 19% (187) to grupa 20-25 lat.Najmniej respondentów korzystających z bibliotek cyfrowych jest w wieku ponad 71 lat – 1% (13). 3% (29) osób należy do grupy wiekowej do 19 lat. 3% (35) respondentów nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. Na pytanie dotyczące posiadanego wykształcenia odpowiedzi nie udzieliło 3% respondentów. Pozostałe 97% jako posiadane wykształcenie zadeklarowało:

  • wyższe magisterskie 44% (421),
  • średnie 28% (270),
  • wyższe licencjackie 12% (114),
  • posiadanie stopnia naukowego 11% (105),
  • podstawowe 2% (19).

Pytanie o wykonywany zawód pozostało bez odpowiedzi wśród 5% (51) ankietowanych. 20% (193) to studenci, 17% (161) pracownicy naukowi, 7% (66) nauczyciele, 2% (23) to uczniowie. Pozostałe 49% (470) to przedstawiciele innych zawodów. Nie wszystkie odpowiedzi udało się jednoznacznie sklasyfikować. Respondenci często zamiast zawodów podawali pełnione funkcje, np. dyrektor, menedżer lub zawody wymagające dookreślenia i niewskazujące chociażby na branżę, w jakiej respondenci mogliby być zatrudnieni, np. analityk, pracownik umysłowy, pracownik budżetówki, administracyjny i inne. Wśród tych 49% INNYCH zawodów, ponad połowę udało się przypisać do tej samej lub pokrewnej grupy zawodowej. Największa grupa (18% INNYCH zawodów) to niepracujący (renciści, emeryci, gospodynie domowe, bezrobotni). 8% określiło swój zawód jako pracownik administracji. 5% stanowili czytelnicy zatrudnieni w branży IT, taka sama grupa reprezentowała bibliotekarzy, muzealników i archiwistów. 3% INNYCH zawodów to grupa prowadząca działalność gospodarczą. Po 2% reprezentantów miały następujące zawody: lekarz oraz finansista/bankowiec/ekonomista. Inne wyróżnione zawody, które wystąpiły w 1% odpowiedzi to: pracownik fizyczny, dziennikarz/publicysta, prawnik, architekt, handlowiec, pracownik umysłowy.

Na pytanie o kraj zamieszkania 4% (43) respondentów nie udzieliło odpowiedzi, 89% (860) czytelników pochodzi z Polski.Pozostała część ankietowanych jako miejsce zamieszkania podało INNY KRAJ: Niemcy (14), Ukraina (9), po pięć odpowiedzi wskazujących jako kraj zamieszkania Francję, USA i Białoruś, po dwie odpowiedzi wskazujące jako kraj zamieszkania Australię, Szwecję, Kanadę i Czechy, po jednej odpowiedzi wskazującej jako kraj zamieszkania Belgię, Bułgarię, Izrael, Norwegię, Rosję i Wielką Brytanię, w przypadku siedmiu odpowiedzi, czytelnicy nie wymienili nazwy kraju. Odpowiedzi na pytanie dotyczące miejsca zamieszkania wg liczby ludności przedstawia poniższy wykres.

Rys. 8. Miejsce zamieszkania wg liczby ludności. Opracowanie własne.
Rys. 8. Miejsce zamieszkania wg liczby ludności.
Opracowanie własne.

Najwięcej, 49% ankietowanych (473) na miejsce zamieszkania wskazało miasto powyżej 100 000 mieszkańców. Najmniej, 8% (79)respondentów jako miejsce zamieszkania wskazało miejscowości 1000-5000 mieszkańców. 17% (161) odpowiedzi wskazuje na zamieszkanie czytelników w miastach o liczebności 25000-100000 mieszkańców, 13% (129) w miastach 5000-25000 mieszkańców. 9% (87) respondentów wskazało jako odpowiedź miejscowości do 1000 mieszkańców. 4% (35) ankietowanych nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie.

Ostatni punkt ankiety: POZOSTAŁE UWAGI dawał respondentom możliwość podzielenia się własnymi opiniami i uwagami dotyczącymisamej ankiety, jak również pozostałych aspektów funkcjonowania bibliotek cyfrowych. W przeważającej części uwagi czytelników dotyczyły ogólnej kondycji i zasad funkcjonowania bibliotek cyfrowych w Polsce. Znaczna większość ankietowanych poparła ideę powstania, tworzenia i rozwijania bibliotek cyfrowych w systemie współpracujących regionalnych i instytucjonalnych bibliotek. Częściowo czytelnicy wyrażali aprobatę lub mieli uwagi do funkcjonowania czy dostępności pewnych treści w konkretnych bibliotekach cyfrowych w Polsce. Wyrażali nadzieję na powstanie kolejnych regionalnych bibliotek cyfrowych. Proponowali rozważenie możliwości zamieszczania komercyjnych reklam na witrynach bibliotek cyfrowych jako elementu przynoszącego zyski, które można by wykorzystać na dalszy rozwój danej biblioteki. Zwrócili uwagę na problem dublowania digitalizacji. Pewna grupa respondentów opisała problemy, z jakimi się spotyka w trakcie korzystania z bibliotek lub wymieniła, jakie funkcjonalności – ich zdaniem – znacznie ulepszyłyby im wykorzystanie udostępnianych treści. Wszystkie te uwagi i spostrzeżenia zostały uwzględnione wśród odpowiedzi na wcześniejsze pytania ankiety.

Niektórzy z ankietowanych wskazali, jakiego rodzaju treści brakuje w zasobach polskich bibliotek cyfrowych, wyrażając nadziejęna szybkie ich udostępnienie. Powstała w ten sposób lista publikacji zostanie podana do publicznej wiadomości. Czytelnicy podkreślali potrzebę udostępnienia większej liczby dokumentów dostępnych jedynie w archiwach i archiwach kościelnych, a także publikacji współczesnych, związanych z historią regionalną (szczególnie tych regionów, które nie zbudowały bibliotek cyfrowych) oraz podręczników i skryptów akademickich.

Zakończenie

Niniejsza ankieta była pierwszym tego typu badaniem podjętym w celu zidentyfikowania potrzeb i oczekiwań czytelników polskichbibliotek cyfrowych. Poznanie preferencji czytelniczych, określenie schematów korzystania czytelników z biblioteki, zdefiniowanie –– a w dalszej fazie – rozwiązanie problemów, jak również dostarczenie funkcjonalnego środowiska, może stanowić wsparcie dla dalszego rozwoju polskich bibliotek cyfrowych. Specyficzna, wytworzona w polskich warunkach infrastruktura regionalnych i instytucjonalnych bibliotek cyfrowych, jak widać z liczby nadesłanych ankiet oraz obfitości zamieszczonych przez czytelników uwag i wskazówek, została przez nich zaakceptowana. Zestawione w tym dokumencie wyniki przeprowadzonej ankiety, stanowią jedynie wstępną ich analizę. Dane zebrane w wyniku tej ankiety posłużą do dalszych badań i pomocne będą przy tworzeniu wytycznych dla instytucji chcących uruchomić własne biblioteki cyfrowe lub ulepszyć już istniejące.

 Początek strony



Drogi czytelniku, jak korzystasz z biblioteki cyfrowej? / Jolanta Mazurek// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 5/2009 (105) czerwiec/lipiec. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/105/a.php?mazurek. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187