ebib 
Nr 4/2009 (104), E-learning – doświadczenia polskich bibliotekarzy . Artykuł
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Monika Jędralska
Biblioteka Wyższej Szkoły Humanitas w Sosnowcu

Do biblioteki przez sieć, z biblioteki do sieci – „E-szkolenie biblioteczne” w Wyższej Szkole Humanitas


Wprowadzenie

Nowoczesne technologie w kształceniu akademickim w ostatnich latach nabrały ogromnego znaczenia. Faktem stało się wykorzystywanie w procesie nauczania nie tylko multimediów i zasobów internetowych, lecz także prowadzenie zajęć przez Internet. Uczelnie i ich blioteki oferują zasób cyfrowy, źródła elektroniczne, współistnieją w sieci i tam też udostępniają informacje. W szybkim tempie rosną kompetencje informatyczne i informacyjne kolejnych roczników studentów. Oczekują oni usług i informacji dostarczanych przez Internet, coraz mniejsze znaczenie zatem będzie miała zasada jedności miejsca i czasu, charakterystyczna dla tradycyjnych form kształcenia. E-learning w dużej mierze spełnia te oczekiwania. Wymaganiom tym w Polsce sprostało wiele dużych uczelni, wdrażając platformy e-learningowe, służące również uczelnianym bibliotekom. Mniejsze uczelnie, jak również wyższe szkoły niepubliczne, chcąc wciąż przyciągać klientów, będą musiały podjąć to wyzwanie i w równym stopniu co użytkownicy uczestniczyć w sieci.

Szkolenia biblioteczne w bibliotece WSH

Wyższa Szkoła Humanitas (WSH) powstała w 1997 r. jako pierwsza w Sosnowcu, a druga w Zagłębiu Dąbrowskim uczelnia niepubliczna. WSH kształci obecnie około 5 tysięcy studentów, na siedmiu cieszących się dużym zainteresowaniem kierunkach: administracja, zarządzanie, dziennikarstwo i komunikacja społeczna, europeistyka, pedagogika, politologia oraz filologia angielska. W roku 1998 na uczelni rozpoczęła swoją działalność biblioteka, od początku skomputeryzowana i stojąca przed koniecznością rzetelnego zapoznania studentów z zasadami korzystania z katalogu oraz źródeł elektronicznych. Biblioteka WSH zapewnia studentom dostęp do serwisu prawniczego, fachowych czasopism w formie elektronicznej, dostępnych on-line w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej zeszytów naukowych, a także pełnotekstowej bazy artykułów z czasopism zagranicznych. W środowisku uczelni wyższej bibliotece naukowej, oprócz podstawowych zadań, przypada istotna rola, a mianowicie edukacja czytelników w zakresie dostępu do powyższych źródeł i sposobów korzystania z nich.

W pierwszych ośmiu latach działalności studenci uczęszczali na szkolenia organizowane w bibliotece w formie prelekcji, w trakcie której posługiwano się dostępnymi w czytelni komputerami. Niejednokrotnie jeden komputer przypadał na sporą grupę studentów, co znacznie obniżało komfort szkolenia oraz możliwości percepcyjne studentów. Przez kolejne dwa lata przysposobienie biblioteczne, przeprowadzane w auli, miało formę wykładu – do jego realizacji wykorzystywano komputer. W ostatnim czasie szkolenia te przysparzały jednak wielu trudności natury organizacyjnej i technicznej. Spotkania takie najczęściej odbywały się kosztem innych zajęć, na co musieli wyrazić zgodę wykładowcy. Studenci, w dużej mierze osoby pracujące, posiadające rodziny, byli niechętni szkoleniom mającym się odbyć po zajęciach. Aula (lub inna większa sala) wymagała odpowiedniego przygotowania technicznego, poczynając od rzutnika, połączenia z Internetem, na komputerze, który posiadałby instalację oprogramowania bibliotecznego, kończąc. Szkolenia dla studentów pierwszych semestrów realizowane były nierzadko dopiero w czwartym miesiącu danego półrocza.

Kolejnym minusem przekazywania studentom informacji w formie tradycyjnego szkolenia był fakt, iż wiedza zdobyta podczas tego wykładu była ulotna. Instrukcja wyszukiwania zamieszczona w skoroszytach leżących przy komputerach w wypożyczalni i czytelni to jedynie fragment informacji, jakie czytelnik powinien posiadać, aby z zasobów biblioteki korzystać w pełni. Sporym problemem był również fakt, że studenci nieobecni na szkoleniu organizowanym w auli musieli umawiać się na indywidualne spotkania. Konieczność uzyskania w indeksie wpisu ze szkolenia bibliotecznego spowodowała, iż pracownicy biblioteki doszkalali indywidualnie w czasie pracy sporą liczbę studentów. Uruchomienie przysposobienia bibliotecznego w formie kursu dostępnego on-line na platformie e-learningowej wydało się jedynym usprawniającym tę sytuację rozwiązaniem.

Odbiorca szkoleń bibliotecznych on-line

W bibliotece WSH każdy użytkownik prędzej czy później znajdzie się w sytuacji, gdy znajomość katalogu on-line i sposobów wyszukiwania w nim okaże się niezbędna. Równie często studenci (szczególnie kierunku administracja) będą korzystać z Systemu Informacji Prawnej LexPolonica lub innych źródeł elektronicznych. Mimo zróżnicowanego wieku (przeważają studenci studiów zaocznych, w większości czynni zawodowo i uzupełniający wykształcenie), studenci coraz częściej oczekują możliwości pracy w systemie on-line i zdobywania informacji bezpośrednio z ich domowego komputera. Istotne jest, by możliwie jak najbardziej zaktywizować studentów będących w średnim wieku. Są to głównie osoby z odległych miejscowości, dla których dojazd na uczelnię wiąże się z nakładem finansowym i poświęceniem czasu. Niezależnie jednak od wieku i kierunku studiów studenci mają zdobyć szeroką wiedzę o sposobach korzystania z zasobów i możliwościach, jakie oferuje biblioteka. Przeszkolenie ich w tym celu jest istotne również dlatego, że poziom wiedzy o usługach bibliotecznych wyniesiony ze szkół średnich jest dość zróżnicowany, a często bardzo niski. Biblioteka WSH nie oferuje zamawiania książek przez Internet, tym bardziej istotne jest, by studenci poprawnie odczytali z katalogu informacje o dostępności bibliotecznych zbiorów.

Przygotowania do implementacji szkolenia on-line

Pierwsze plany związane z wdrożeniem szkolenia bibliotecznego w formie elektronicznej pojawiły się z końcem roku akademickiego 2007/08. W toku przygotowań do wdrożenia szkolenia bibliotecznego on-line jednym z najważniejszych etapów było zwięzłe wytyczenie celów tego szkolenia oraz sformułowanie zadania projektowego[1]. Przygotowany projekt objął analizę celów do osiągnięcia i wymagań wszystkich grup przyszłych użytkowników, ustalenie składu zespołu wdrażającego system i zadań dla poszczególnych osób, sprecyzowanie wymagań środowiskowo-sprzętowych, a także ustalenie planów na przyszłość związanych z rozwojem platformy e-learningowej na użytek całej uczelni.
Wytyczono następujące cele główne:

  • przeszkolenie dużej liczby studentów w czasie najbardziej do tego odpowiednim z punktu widzenia uczelni i studentów;
  • uniknięcie przez studentów konieczności dodatkowego przyjazdu na uczelnię w celu odbycia szkolenia;
  • odciążenie pracowników biblioteki oraz bazy lokalowej szkoły;
  • nabycie przez studentów niezbędnych umiejętności pozwalających na korzystanie z biblioteki, oferowanych przez nią zasobów i usług;
  • nabycie tychże umiejętności przez pozostałych czytelników i pracowników dydaktycznych;
  • umożliwienie studentom szerokiego dostępu do materiałów, będących źródłem wiedzy do poprawnego i efektywnego korzystania z zasobów biblioteki.

Wybór platformy i jej wdrożenie

Jedną z najczęściej stosowanych platform e-learningowych na świecie jest platforma Moodle, której nazwa to akronim Modular Object-Oriented Dynamic Learning Environment (Modułowe, Dynamiczne, Zorientowane Obiektowo Środowisko Nauczania)[2]. Zarejestrowano już 52 324 instalacje w 207 krajach, a blisko 30 milionów użytkowników skorzystało z 2 776 421 kursów[3]. Platforma ta jest dystrybuowana nieodpłatnie jako oprogramowanie Open Source na licencji GNU[4]. Popularność platformy, jej szerokie wsparcie, jak również bezpłatna dystrybucja zaważyły na jej wyborze.

Wybór oprogramowania zapoczątkował dalsze działania związane z implementacją szkolenia bibliotecznego on-line. W sierpniu 2008 r. władze uczelni zaakceptowały projekt szkolenia, w którym pojawiła się już jego zwięzła nazwa: „E-szkolenie biblioteczne. Internetowy kurs dla studentów pierwszego semestru”. Z początkiem września do prac nad projektem przyłączyli się informatycy, omówiono wówczas wymagania sprzętowe. Na przełomie września i października odbyły się spotkania organizacyjne ze studentami pierwszego semestru, podczas których poinformowani oni zostali przez pracownika biblioteki o przewidzianej na początek listopada zmianie formy szkolenia bibliotecznego. Przyszli czytelnicy dowiedzieli się wówczas, w jaki sposób uruchomić kurs, jak należy się zalogować, jaki jest termin realizacji szkolenia i kończącego go testu. Uzyskali także informację, iż w przypadku braku dostępu do sieci mogą zrealizować kurs, wykorzystując komputery w czytelni.

Szczegółowy projekt kursu i jego zawartość zostały opracowane w październiku 2008 r. przez net-bibliotekarza – osobę będącą w stanie połączyć umiejętność nauczania za pomocą Internetu z wiedzą bibliotekarską[5]. Instalacja platformy Moodle na przeznaczonym do tego celu serwerze nastąpiła w ostatnich dniach tegoż miesiąca. W związku z tym, iż była to pierwsza implementacja tego typu oprogramowania w WSH, dane 915. studentów pierwszego semestru wprowadzono do platformy e-learningowej, kopiując je z bazy dziekanatu (nie zapewniło to jednak bieżącej aktualizacji danych). W połowie listopada 2008 r. przeprowadzono wewnętrzny test działania platformy na terenie uczelni, w którym udział wzięło 13. pracowników. Test ten, podczas którego zapoznano się z opiniami pierwszych użytkowników platformy, pozwolił na dokonanie ważnych poprawek związanych z nawigacją w obrębie kursu. 21 listopada 2008 r. platforma e-learningowa została udostępniona on-line poprzez witrynę biblioteki (http://www.humanitas.edu.pl/biblioteka[6]) dla studentów pierwszego semestru, a także wszystkich zainteresowanych (logujących się jako gość), chcących zdobyć informacje niezbędne do korzystania z biblioteki.

Budowa kursu

Realizację celów wytyczonych w projekcie „E-szkolenie biblioteczne” zapewnić miała wspomniana wcześniej platforma Moodle. Jako jeden z największych i najpopularniejszych systemów do zdalnej nauki zapewnia również szeroki wybór technik i narzędzi, które naukę taką umożliwiają i wspomagają. Z ważniejszych elementów, jakich twórca kursu może użyć przy jego budowie należy wymienić następujące składowe:

  • lekcja,
  • quiz,
  • ankieta,
  • baza danych,
  • Wiki,
  • kwestionariusz,
  • forum,
  • chat,
  • słownik pojęć.

W związku z pilotażowym charakterem pierwszego kursu, jaki swoim studentom zaproponowała uczelnia, w „E-szkoleniu bibliotecznym” wykorzystano podstawowe z narzędzi, a mianowicie lekcję i quiz. By spełnić wymagania metodyczne, jakie stawia się jednostkom kursowym, szkolenie oparto na kilku niezbędnych elementach:

  1. Wprowadzenie do tematu.
  2. Przedstawienie zasadniczych treści nauczania.
  3. Podsumowanie.
  4. Część sprawdzająca[7].

Zasadnicze treści nauczania podzielone zostały na sześć lekcji, które to przygotowano w oparciu o istotne w e-learningu zasady: hierarchizację treści, liczne przykłady i analizę przypadków, właściwy dobór obrazów i elementów multimedialnych (nie uleganie pokusie multimedialnych fajerwerków), odpowiednia ilość czasu na realizację zadania, a także zapewnienie zdalnego wsparcia, aczkolwiek bez ingerencji szkoleniowca w proces nauki[8].

Rys. 1. „E-szkolenie biblioteczne” na platformie Moodle

Rys. 1. „E-szkolenie biblioteczne” na platformie Moodle
Źródło: E-szkolenie biblioteczne [on-line]. [Dostęp 30 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.humanitas.edu.pl/biblioteka/szkolenie.htm.

Element siódmy szkolenia on-line to zbudowany w oparciu o quiz test dla studentów pierwszego semestru studiów licencjackich, którego pozytywne ukończenie pozwoli studentowi uzyskać wpis do indeksu. Wpis ten, podobnie jak pozostałe zaliczenia z przedmiotów akademickich, jest obowiązkowy. Idea kończącego szkolenie biblioteczne testu jest jednak nieco odmienna, mianowicie nie chodzi o typowe akademickie egzekwowanie wiedzy, lecz przede wszystkim o zainteresowanie studenta biblioteką, zachęcenie do korzystania z niej oraz powtórzenie i utrwalenie wiadomości zamieszczonych w kursie. Podczas projektowania testu zwrócono uwagę na takie kwestie, jak: adekwatność pytań, dobór właściwego stopnia trudności, możliwość wglądu w uzyskane przez użytkowników oceny[9]. Jednym z najważniejszych czynników podtrzymujących przyjazny odbiór kursu i obniżających stres związany z jego obligatoryjną realizacją jest umożliwienie studentowi, w przypadku uzyskania negatywnego wyniku, wielokrotnego powtarzania testu aż do uzyskania satysfakcjonującej i wymaganej do uzyskania zaliczenia liczby punktów. Poprawa błędnej odpowiedzi na właściwą wiąże się z naliczeniem kary wynoszącej 0,1 punktu. Umożliwieniu poprawy odpowiedzi przyświeca myśl: nie oblewamy z biblioteki, która spójna jest z jedną z zasad projektowania szkoleń on-line, mówiącą o budowaniu kursów bez sankcji, punktacji i ingerencji szkoleniowca oraz o umożliwieniu nauki na błędach i eksperymentowaniu[10]. Po uwzględnieniu powyższych koncepcji powstał test o niewielkim stopniu trudności, zawierający 27 punktowanych pytań jednokrotnego i wielokrotnego wyboru, a także jedno pytanie otwarte. Maksymalny wynik, jaki można było otrzymać, to 27 punktów, przy czym do zaliczenia testu wymagane było uzyskanie 70% tej wartości. W pytaniu nr 28 zawarto prośbę do studentów o wyrażenie opinii na temat kursu. Badanie z użyciem jednego pytania było jedynie namiastką analizy odbioru i efektywności szkolenia, mimo wszystko pozwoliło poznać wrażenia studentów realizujących kurs. W sytuacji, gdy jest to pierwsze tego typu doświadczenie w WSH, uwagi studentów pisane własnymi słowami, bez podanych do wyboru gotowych odpowiedzi, są szczególnie cenne.

Przebieg szkolenia

Przed koniecznością zdobycia niezbędnych informacji umożliwiających sprawne korzystanie z biblioteki WSH stanęło w październiku 2008 r. 915 studentów pierwszego semestru. 21 listopada „E-szkolenie biblioteczne” zostało udostępnione on-line. Od pierwszego dnia kurs cieszył się ogromnym zainteresowaniem. Po pierwszej dobie 21 osób ukończyło szkolenie, przy czym 20 uczestników w pytaniu nr 28 wyraziło pochlebną opinię na temat kursu. Drugiego dnia w bibliotece pojawili się z indeksami pierwsi studenci, którzy uzyskali obowiązkowy wpis.

Platforma Moodle posiada wiele narzędzi umożliwiających administratorom i nauczycielom wszechstronną analizę wykorzystania zasobu znajdującego się w kursie oraz aktywności użytkowników, dzięki czemu możliwe było poczynienie badań nad realizacją przez studentów „E-szkolenia bibliotecznego”. Okres, w czasie którego studenci mieli zrealizować szkolenie, wynosił 72 dni. Intensywność tej realizacji to średnio dziesięciu zdających dziennie. Można również zauważyć, iż mimo konieczności korzystania ze zbiorów bibliotecznych, wielu studentów zostawiło realizację szkolenia na ostatnią chwilę – na ostatni przewidziany na realizację kursu miesiąc przypada prawie 40% podejść. 26 osób (niecałe 4%) przeszło przysposobienie biblioteczne już po wyznaczonym terminie, ostatnia z osób – 13 marca 2009 r. Nadmienić należy, iż pierwszy semestr nauki i pierwsza sesja to czas, w którym najwięcej żaków rezygnuje ze studiów. Z początkiem marca było to ok. 140 osób. Ogółem „E-szkolenie biblioteczne” zrealizowało 757. uczestników, czyli 83% studentów rozpoczynających w październiku naukę.

Warunkiem uzyskania zaliczenia było wspomniane już pozytywne ukończenie testu, czyli zdobycie 18,9 (70%) z 27. możliwych do uzyskania punktów. 32% studentów uzyskało bardzo wysoki wynik (25–26 punktów), co może świadczyć o tym, iż kurs został dobrze przyjęty, był zrozumiały, a udzielenie prawidłowych odpowiedzi nie sprawiało kłopotu (wykr. 1).

Wykr. 1. Liczba punktów uzyskana przez studentów w teście

Wykr. 1. Liczba punktów uzyskana przez studentów w teście
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z platformy Moodle.

Studenci chętnie też wybierali możliwość kolejnego podejścia do testu, by uzyskać jak największą liczbę punktów. Nieliczni uczestnicy, którzy podczas pierwszej próby nie zaliczyli testu, zawsze podejmowali kolejną próbę i uzyskiwali zaliczenie. Informacja o możliwości kolejnego podejścia skutecznie uspokoiła studentów, dlatego nie zniechęcali się oni i nie zrezygnowali z próby uzyskania zaliczenia ze szkolenia bibliotecznego.

Jak już wpomniano, ostatnie (28) pytanie nie było punktowane, zawierało jedynie prośbę o wyrażenie opinii na temat kursu. Nauka w WSH poprzez platformę e-learningową była dla studentów nowością, a ze względu na dużą rozpiętość wieku uczestników można przypuszczać, iż istniały również bariery związane z nową, elektroniczną formą studiowania czy umiejętnościami obsługi oprogramowania[11]. Analiza odpowiedzi na opisowe pytanie wykazała jednak, iż 90% studentów wyniosło pozytywne wrażenia z „E-szkolenia bibliotecznego” (wykr. 2).

Wykr. 2. Stosunek pozytywnych i negatywnych opinii o szkoleniu

Wykr. 2. Stosunek pozytywnych i negatywnych opinii o szkoleniu
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z platformy Moodle.

Udzielone przez studentów odpowiedzi można podzielić na dwie grupy: odpowiedzi, które wyrażały wyłącznie zadowolenie lub niezadowolenie z odbytego szkolenia, a także odpowiedzi, w których pojawiły się merytoryczne uwagi. Warto zaznaczyć, iż studenci docenili fakt, że szkolenie odbywa się drogą elektroniczną i oczekują innych zajęć również w tej formie. Wyróżnili również szybkość realizacji kursu, możliwość odbycia szkolenia z domu, bez towarzyszącego zaliczeniom i egzaminom stresu, a także to, że oprócz wiedzy o bibliotece zdobywają informacje o zasobach elektronicznych (takich jak Śląska Biblioteka Cyfrowa czy serwis LexPolonica) oraz o bibliotekach w regionie, z których mogą korzystać jako studenci WSH (wykr. 3).

Wykr. 3. Najczęściej pojawiające się pozytywne opinie o kursie

Wykr. 3. Najczęściej pojawiające się pozytywne opinie o kursie
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z platformy Moodle.

Nieliczne krytyczne uwagi dotyczyły najczęściej stopnia trudności, długości kursu czy jego zasadności. Przywiązanie do tradycyjnych metod nauczania wyraziła jedna osoba.

Wykr. 4. Najczęściej pojawiające się negatywne opinie o kursie

Wykr. 4. Najczęściej pojawiające się negatywne opinie o kursie
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z platformy Moodle.

Wnioski i plany na przyszłość

Implementacja „E-szkolenia bibliotecznego” zapoczątkowała w WSH kształcenie studentów z wykorzystaniem metody e-learningu. Szkolenie przyniosło korzyści zarówno bibliotece, jak i studentom. Ta forma szkolenia nie niesie za sobą problemów lokalowych i organizacyjnych. Studenci realizują elektroniczny kurs w dowolnym czasie i w odpowiednim dla siebie tempie. Podczas kontaktu z czytelnikami z pierwszego roku można zauważyć ich lepsze przygotowanie w zakresie dostępności literatury, a także zainteresowanie źródłami internetowymi (głównie serwisem LexPolonica oraz Śląską Biblioteką Cyfrową). Dzięki platformie e-learningowej będzie można znacznie poszerzyć spektrum informacji udostępnianych studentom, dostarczyć również bodźców do rozwoju zarówno studentom, jak i bibliotekarzom. W związku z pilotażowym charakterem powyższego szkolenia w ciągu paru miesięcy, podczas których pierwsi studenci realizowali kurs, pojawiły się obszary wymagające udoskonalenia. Dotyczą one głównie kwestii technicznych:

  • migracja instalacji na serwer o lepszych parametrach technicznych,
  • implementacja płynnej wymiany danych z bazą dziekanatu,
  • udostępnienie studentom narzędzi umożliwiających różne formy komunikacji w systemie,
  • wdrożenie obszerniejszej ankiety związanej z „E-szkoleniem bibliotecznym”.

Plany rozwoju platformy, jej udoskonalania i poszerzenia zasięgu, obejmują głównie:

  • udostępnienie platformy e-learningowej dla pozostałych jednostek dydaktycznych Wyższej Szkoły Humanitas,
  • prowadzenie lub wspomaganie studiów podyplomowych,
  • przygotowanie anglojęzycznej wersji szkolenia,
  • wdrażanie przez bibliotekę kolejnych szkoleń dotyczących: wyszukiwania w bazach danych i Systemie Informacji Prawnej LexPolonica, korzystania z bibliotek cyfrowych, w tym Śląskiej Biblioteki Cyfrowej, a także metod pisania prac licencjackich i magisterskich.

Sieć w bibliotece, biblioteka w sieci – podsumowanie

Czytelnik odwiedzający obecnie biblioteki naukowe otrzymuje do dyspozycji szeroki wybór źródeł informacji. Informacja bibliograficzna, prawna, gospodarcza to podstawowe z udostępnianych danych. Normą staje się już informowanie o zasobach pełnotekstowych, takich jak ogólnodostępne biblioteki cyfrowe czy abonowane przez uczelnie elektroniczne wydania współczesnych czasopism i czytelnie książek on-line. Platformy e-learningowe dają szansę kompleksowego prezentowania przez biblioteki swojej oferty w Internecie. Biblioteki właściwie przystosowujące się do zmian technologicznych i komunikacyjnych, udostępnią swoje usługi w sieci, w pełni uczestnicząc w nowym środowisku[12]. Młode zespoły bibliotekarzy z uczelni niepublicznych, którym nie brakuje motywacji do internetowej aktywności, nie powinny zaprzepaścić szansy na to współuczestnictwo.

Przypisy

[1] BARTKOWIAK, J. Metodologia projektowania szkoleń e-Learning. W: Akademia on-line. Łódź: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi, 2005, s. 93–94.

[2] Moodle [on-line]. [Dostęp 30 marca 2009]. About Moodle. Dostępny w World Wide Web: http://docs.moodle.org/en/About_Moodle.

[3] Moodle [on-line]. [Dostęp 30 marca 2009]. Moodle Statistics. Dostępny w World Wide Web: http://moodle.org/stats/.

[4] GNU Operating System [on-line]. [Dostęp 30 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.gnu.org/copyleft/gpl.html.

[5] ŚNIECHOWSKA-KARPIŃSKA, A. Nowy zawód: net-bibliotekarz (wykorzystanie zdalnego nauczania jako jednej z metod promocji biblioteki). Biuletyn EBIB [on-line]. 2007, nr 1 (82) [Dostęp 30 marca 2009]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/2007/82/a.php?sniechowska-karpinska. ISSN 1507-7187.

[6] Wszystkie podane odesłania do stron internetowych przedstawiają wersję aktualną na 28.04.2009 r.

[7] BEDNAREK, J., LUBINA, E. Kształcenie na odległość: podstawy dydaktyki. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2008, s. 132–133.

[8] HYLA, M. Przewodnik po e-learningu. Kraków: Oficyna Ekonomiczna, 2005, s. 164–165.

[9] Tamże, s. 221.

[10] Tamże, s. 165.

[11] Tamże, s. 155.

[12] BARCZAK, A. [i in.]. Zdalna edukacja: potrzeby, problemy, szanse i zagrożenia. Warszawa: Instytut Audytu i Ewaluacji; Wydaw. Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, 2006, s. 31.

 Początek strony



Do biblioteki przez sieć, z biblioteki do sieci – „E-szkolenie biblioteczne” w Wyższej Szkole Humanitas / Monika Jędralska// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 4/2009 (104) maj. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/104/a.php?jedralska. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187