ebib 
Nr 7/2008 (98), Seniorzy w bibliotekach - projekty. Badania, teorie, wizje
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Magdalena Wojczyńska
Marta Szloser
Informacja Naukowa i Bibliotekoznawstwo,
V rok, Uniwersytet Wrocławski

Źródła informacji medycznej w Internecie




Istotną cechą natury ludzkiej jest potrzeba zdobywania, analizowania i przetwarzania informacji[1]. Potrzeba ta nasiliła się szczególnie w ostatnim czasie, kiedy dynamiczny rozwój techniki, środków masowego przekazu, komunikacji, komputeryzacja i informatyzacja sprawiły, że informacja stała się bardziej powszechna i łatwiej dostępna. To ułatwienie wymaga jednak wiedzy, bez której nie sposób korzystać z nowych możliwości. Obecnie największe możliwości wyszukiwania informacji oferuje Internet, choć korzystanie z niego wymaga odpowiednich umiejętności, np. właściwego formułowania zapytań oraz oceny i selekcji uzyskanych informacji. W Internecie publikować może każdy, codziennie pojawiają się tysiące nowych stron WWW. Brak jest instytucji kontrolującej wartość merytoryczną publikowanych w Internecie materiałów, co wpływa na duże zróżnicowanie ich jakości. Wartościowe informacje trudno jest odnaleźć wśród informacji nieadekwatnych i niesprawdzonych (szum informacyjny). Problem ten nabiera szczególnego znaczenia w odniesieniu do informacji poświęconych zdrowiu. Popularyzowanie w sieci informacji nieprawdziwych może mieć fatalne skutki dla zdrowia pacjentów, ze śmiercią włącznie[2].

Definiując pojęcie profesjonalnej informacji medycznej w Internecie, powinniśmy się w pierwszym rzędzie oprzeć na kryteriach ustanowionych poprzez wiarygodne i prestiżowe wydawnictwa medyczne w odniesieniu do materiałów publikowanych. Uwzględnić należy nie tylko doniesienia oryginalne oparte na Evidence Based Medicine[3], ale także publikowane w tych czasopismach doniesienia kazuistyczne [opisy przypadków], omówienia […] i komentarze, jak również listy do redakcji i odpowiedzi. Materiały reklamowe […] od samego początku tworzenia różnych kryteriów oceny jakości informacji medycznej w Internecie nie są wliczane do informacji profesjonalnej, niezależnie od oceny dydaktyczno-naukowej tych materiałów[4]. Powszechność Internetu i jego wykorzystywanie przez różne grupy zawodowe sprawiły, że został on uznany za źródło profesjonalnej informacji, także medycznej. Informacji medycznej nie poszukują tylko lekarze czy farmaceuci, ale także pacjenci. O ile pracownicy służby zdrowia mają odpowiednią wiedzę, także na temat źródeł profesjonalnej informacji medycznej, oraz umiejętność wyselekcjonowania właściwych informacji, o tyle pacjenci nie zawsze są w stanie poradzić sobie z ich nadmiarem. Na przykład, gdy wpiszemy w popularną wyszukiwarkę internetową Google hasło "alergia", otrzymamy 917 000 stron WWW[5] poświęconych tej tematyce, tworzonych zarówno przez nieprofesjonalistów, ludzi chorych, chcących podzielić się swoimi doświadczeniami, jak i przez towarzystwa naukowe (np. Polskie Towarzystwo Alergologiczne). Jak więc w tak dużym zasobie źródeł odnaleźć informację wartościową, zrozumiałą i odpowiadającą naszym oczekiwaniom?

Jeśli pacjent nie uzyska wystarczających informacji od lekarza, może poszukać ich samodzielnie w Internecie lub literaturze bądź udać się do biblioteki w celu uzyskania profesjonalnej pomocy, gdyż w ostatnich latach coraz więcej mówi się o dużej roli bibliotek jako ośrodka, który może uczestniczyć w edukacji odbiorców usług medycznych w zakresie wyszukiwania wartościowej informacji medycznej[6]. Bibliotekarz nie powinien jednak oceniać dokumentów udostępnianych użytkownikowi, a tylko wskazać reguły weryfikacji pozwalające na prawidłową ocenę przydatności materiałów, gdyż nie posiada on wystarczającej wiedzy w danej dziedzinie[7]. Osoba niebędąca lekarzem nie może ocenić strony WWW pod względem merytorycznym, może jednak, biorąc pod uwagę pewne kryteria, ocenić jej jakość. Do tych kryteriów należą: przejrzystość i uczciwość (dane właściciela strony, cel jej stworzenia, adresat, źródła finansowania), referencje (źródło informacji prezentowanej na stronach, kwalifikacje autorów), odpowiedzialność (deklaracja odpowiedzialności autora za zamieszczone informacje, możliwość kontaktu i zgłoszenia zastrzeżeń, zasady doboru publikowanego materiału), dostępność, aktualizacja, ochrona danych osobowych[8].

Źródła informacji medycznej w Internecie można podzielić na kilka kategorii, są to m.in.: strony WWW organizacji, bazy danych, portale medyczne przeznaczone dla lekarzy oraz dla wszystkich internautów, strony WWW bibliotek medycznych, książki i czasopisma medyczne on-line. Poszczególne kategorie zostaną omówione w dalszej części referatu.

Strony WWW organizacji

Najpopularniejszą organizacją zajmującą się problematyką zdrowia jest Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization - WHO, http://www.who.int/en[9]). WHO działa na rzecz zwiększenia współpracy między państwami w dziedzinie ochrony zdrowia i zwalczania epidemii chorób zakaźnych, a także ustalania norm dotyczących składu lekarstw i jakości żywności. Organizacja dąży również do zapewnienia opieki medycznej ludności świata oraz zmniejszenia śmiertelności niemowląt[10]. Menu główne strony wyposażono w zakładki zawierające informacje o samej organizacji, wykaz krajów (wraz z ich mapami oraz danymi statystycznymi dotyczącymi kraju, jego populacji i ochrony zdrowia), alfabetyczny wykaz projektów i inicjatyw organizowanych przez WHO oraz innych informacji dotyczących zdrowia. W dziale Heath Topics można znaleźć wiadomości na temat nowotworów, szkodliwego działania telefonów komórkowych, zdrowia i praw człowieka, alkoholizmu itd. Zamieszczane są tam zwięzłe informacje, artykuły, linki do innych ciekawych stron z danego zakresu, a nawet materiały audiowizualne. Kolejny dział zawiera informacje o publikacjach WHO oraz umożliwia do nich dostęp, m.in. do bazy WHOLIS, w której materiały wyszukuje się według słów kluczowych lub wyrażenia, autora, tytułu, słowa przedmiotowego, serii, tytułu czasopisma, ISSN, ISBN. Dodatkowo wyszukiwanie można ograniczyć np. do publikacji w konkretnym języku, formacie czy określić czas wydania. Na górze strony znajduje się wyszukiwarka. Na stronie głównej zamieszczane są najnowsze informacje oraz linki do takich informacji, jak: ważne wydarzenia, biografia i przemówienia przewodniczącej WHO, dr Margaret Chan. WHO posiada swoje biura w różnych krajach. Także w Polsce działa Biuro Światowej Organizacji Zdrowia (http://www.who.un.org.pl/index.php). Na polskiej stronie w dziale Aktualności najświeższa informacja pochodzi z lutego bieżącego roku.

Inną organizacją jest Narodowy Fundusz Zdrowia (http://www.nfz.gov.pl/new), na którego stronach internetowych można znaleźć informacje na temat bezpłatnych badań, ubezpieczeń zdrowotnych oraz samego funduszu. Ze strony głównej można przejść do stron wojewódzkich oddziałów NFZ, na których znajdziemy wskazówki m.in. o tym, gdzie się leczyć, czyli dane teleadresowe szpitali, klinik, poradni itp., wykaz kolejek oczekujących, wyszukiwarkę leków czy informacje na temat Rzecznika Praw Pacjenta (zadania, godziny urzędowania, numery telefonów, fax, e-mail).

Na stronie Ministerstwa Zdrowia (http://www.mzios.gov.pl/) można zapoznać się z aktualnymi działaniami ministerstwa, projektami, programami, konferencjami. Zamieszczono tam także bazę informacji o lekach refundowanych, w której wyszukuje się, wpisując nazwę leku lub jej fragment. W wynikach otrzymujemy informacje dotyczące postaci leku, dawki, producenta, ceny oraz ewentualnych leków zamiennych. Na stronie głównej znajdują się cztery działy: Pacjenci, System, Nauka, Leki. W dziale Pacjenci uzyskamy informacje na temat praw pacjenta, ratownictwa medycznego, leczenia za granicą na koszt MZ, szczepień, przeszczepów, krwiodawstwa, a także znajdziemy formularze druków i wniosków. Dział System to jakość w ochronie zdrowia, zawody medyczne (etyka, kwalifikacje, kształcenie), statystyki medyczne (apteki, pracownicy medyczni, stacjonarna i ambulatoryjna opieka zdrowotna). Dział Nauka jest poświęcony m.in. kształceniu kadr medycznych czy jednostkom badawczo-rozwojowym, natomiast dział Leki - lekom, aptekom, wyrobom medycznym, produktom leczniczym (dopuszczonym do obrotu, ich jakości) oraz instytucjom, takim jak Naczelna Izba Aptekarska czy Główny Inspektor Farmaceutyczny.

Przykładem strony WWW organizacji pacjentów może być strona internetowa polskiego Stowarzyszenia Pacjentów Primum Non Nocere (http://www.sppnn.org.pl/). Mówi ona głównie o błędach lekarskich, gdyż stowarzyszenie powstało właśnie w obronie poszkodowanych i praw pacjentów. Na stronie publikowane są materiały dotyczące tej tematyki, np. Lekarze na trzech etatach, a pacjent biega i płaci..., Dane o postępowaniach o błędy lekarskie w Polsce i innych państwach. Graficzne rozwiązanie strony jest raczej nieprzyjazne i mało czytelne. Nieco lepiej wygląda wersja angielskojęzyczna.

Bazy informacji medycznych

Bazy danych to kolejne źródło informacji medycznej w Internecie. Można je podzielić na bazy ogólnodostępne oraz te, do których dostęp jest ograniczony (płatny).

Przykładem bazy ogólnodostępnej jest baza MedlinePlus (http://medlineplus.gov/), która jest jednym z wzorców w dziedzinie budowania dostępu do informacji o ochronie zdrowia dla niefachowców, przy jednoczesnym zdjęciu z pacjenta odpowiedzialności weryfikowania treści[11]. Baza MedlinePlus jest tworzona przez United States National Library of Medicine, National Institutes of Health oraz inne rządowe organizacje zajmujące się ochroną zdrowia. Strona jest dostępna w języku angielskim i hiszpańskim. W odróżnieniu od Medline odsyła do tekstów pisanych dla przeciętnego odbiorcy[12]. Menu na górze strony składa się z zakładek: About MedlinePlus, Site Map, FAQs, Contact Us, gdzie znajduje się formularz kontaktowy, przez który można wysłać komentarz lub zadać pytanie. W dziale About MedlinePlus znajdują się podstawowe informacje na temat bazy i jej twórców, m.in. wycieczka internetowa, dzięki której możemy lepiej poznać budowę strony, sposób wyszukiwania informacji. Porady pojawiają się na ekranie w żółtych ramkach i są dodatkowo czytane przez lektora. Po lewej stronie znajduje się menu, przez które możemy przejść do działu Health Topics, który zawiera informacje podzielone na 740 tematów dotyczących zdrowia i kondycji. Tematy pogrupowane są w 14 działów głównych. Artykuły składają się z wiadomości ogólnych oraz zespołu linków do artykułów zgłębiających dany temat lub innych stron zajmujących się wybranym zagadnieniem. Wybierając na przykład anginę, otrzymamy najpierw podstawowe informacje dotyczące tej choroby z National Heart, Lung and Blood Institute, a poniżej - Start Here, czyli materiały, od których powinniśmy zacząć. Pod tabelą grupującą zawartość materiałów znajdują się linki do innych materiałów - można wybrać m.in.: informacje podstawowe, aktualności, symptomy i diagnozę, leczenie, rehabilitację oraz linki odsyłające do artykułów z innych serwisów i czasopism, haseł w encyklopedii medycznej na stronie MedlinePlus, słownika, statystyk. W artykułach umieszczane są także zdjęcia, rysunki, a nawet materiały multimedialne. W przypadku anginy jest to prezentacja mówiąca o przyczynach, symptomach, leczeniu anginy itp. Na początku każdej prezentacji pokazuje się informacja o tym, że materiały te zawierają ogólne informacje i nie mogą zastąpić rozmowy z lekarzem. Dział News zawiera aktualne wiadomości z zakresu medycyny i wypowiedzi prasowe. Dział Drugs & Supplements zamieszcza informacje o lekach, uporządkowanych w kolejności alfabetycznej. W poszczególnych artykułach można przeczytać, jak i kiedy stosować dany lek, kiedy się go przepisuje, jakie może wywołać efekty uboczne, jakie środki ostrożności należy zachować itp. Podobnie są uporządkowane informacje na temat ziół i suplementów. Dodatkowo możemy skorzystać z encyklopedii medycznej, słownika, wykazu szpitali, lekarzy, a także bibliotek medycznych. Menu po prawej stronie składa się z czterech działów. Interactive Health Tutorials to prezentacje wzbogacone o materiał ilustracyjny, ewentualnie o głos lektora, które zaznajamiają z najważniejszymi informacjami na temat określonych chorób oraz procedur diagnostycznych i terapeutycznych. Prezentacje są pisane przystępnym językiem. Następnie ClinicalTrials.gov (http://clinicaltrials.gov/) serwis informujący o możliwości uczestnictwa w badaniach klinicznych dotyczących nowych leków oraz testowania nowych procedur terapeutycznych[13]. Poniżej znajduje się link do serwisu NIH SeniorHealth (http://nihseniorhealth.gov/), poświęconego zdrowiu seniorów. Aby ułatwić poruszanie się po serwisie osobom starszym, umożliwiono ustawienie odpowiedniego rozmiaru tekstu, kontrastu, a także włączenie funkcji lektora. Ostatnim linkiem jest Video of Surgical Procedures, dający dostęp do filmów wideo z różnych operacji i zabiegów.

Kolejnym ważnym miejscem w Internecie dotyczącym informacji medycznej jest PubMed (http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez/) - serwis U.S. National Library of Medicine, który zawiera ponad 17 milionów odwołań do MEDLINE oraz czasopism zawierających artykuły o tematyce biomedycznej od lat 50. ubiegłego stulecia. PubMed zawiera linki do pełnych tekstów artykułów i innych powiązanych tematycznie zasobów. Obecnie liczba zapytań składanych przez PubMed przekracza trzy miliony dziennie i można śmiało powiedzieć, że na swój sposób PubMed zmienił medycynę i sposób tworzenia nauki. W praktyce sprowadza się to do tego, że publikacja poza czasopismem indeksowanym przez PubMed jest pozbawiona obecnie sensu. Nikt z naszego dorobku nie będzie mógł skorzystać, ponieważ nikt tej pracy nie znajdzie. Publikacja taka będzie także postrzegana jako mniej wartościowa […]. PubMed zapewnia dostęp do informacji bibliograficznych zgromadzonych w bazach MEDLINE, OLDMEDLINE, artykułów PubMedCentral, a także pochodzących z czasopism niezwiązanych bezpośrednio z medycyną (głównie z nauk podstawowych i chemii), których jedynie pojedyncze artykuły dotyczą medycyny[14]. W PubMed można wyszukiwać przez różne kryteria: autora, słowo kluczowe, tytuł czasopisma, datę publikacji, język itd. Wyświetlanie wyników można ograniczyć do wybranego typu publikacji, pełnych tekstów dostępnych za opłatą lub bezpłatnie, abstraktów, języka, daty publikacji, typu czasopisma itd. W dziale Help można otrzymać pomoc i podpowiedzi, jak korzystać z serwisu, jak wyszukiwać. Dostępne są także, podobnie jak w MedlinePlus, multimedialne przewodniki tłumaczące krok po kroku strukturę strony i możliwości wyszukiwawcze. PubMed […] jest częścią jeszcze większego systemu wyszukiwawczego integrującego informacje ze wszystkich baz danych National Center for Biotechnology Information. System ten, zwany NCBI Entrez retrieval system, oprócz PubMed, umożliwia zintegrowany dostęp do następujących baz: Nucleotide Database, Protein Database, Genome Database, Molecular Modeling Database (Structure), PopSet Database[15].

Istnieje wiele innych baz, w których możemy wyszukiwać informacje medyczne. Większość z nich nie jest jednak dostępna dla wszystkich. Dostęp trzeba wykupić lub korzystać z baz na uczelniach medycznych, które taki dostęp oferują. Do najbardziej popularnych baz należy baza MEDLINE (http://medline.cos.com/) - jest to największa i najbardziej popularna baza bibliograficzna z dziedziny medycyny i nauk pokrewnych (medycyna, farmacja, pielęgniarstwo, stomatologia). Baza ta powstała w 1966 r. z inicjatywy amerykańskiej National Library of Medicine (NLM). Dostęp do bazy MEDLINE jest możliwy przez Internet przede wszystkim ze strony domowej NLM (www.nlm.nih.gov), a korzystanie z niej jest bezpłatne i nie wymaga rejestracji. Możliwość korzystania z MEDLINE zapewniają zazwyczaj biblioteki medyczne, ośrodki informacji naukowej oraz instytucje o charakterze komercyjnym. Do indeksowania terminów w bazie służy MeSH (Medical Subject Headings). Medline zawiera odnośniki do wszystkich publikacji zawartych w Index Medicus, Index to Dental Literature oraz International Nursing. Posiada ponad 11 mln rekordów, z czego ok. 75% to abstrakty. Baza aktualizowana jest co miesiąc[16].

The Cochrane Library (http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/mrwhome/106568753/HOME) to baza dostępna w Polsce od 01.01.2007 r. bezpłatnie (po wcześniejszym zarejestrowaniu się), zawierająca przeglądy systematyczne na temat skutków różnych interwencji stosowanych w opiece zdrowotnej.[17]. Baza jest opracowywana przez The Cochrane Collaboration w Wielkiej Brytanii. Zawiera systematyczne przeglądy. To narzędzie informacyjne pozwalające między innymi dotrzeć do tzw. szarej literatury (ekspertyzy, prace doktorskie, materiały ze zjazdów i konferencji itp.). Dostęp do bazy Cochrane Library na bazie tzw. National Provision - tj. bezpłatnego, nieograniczonego dostępu dla lekarzy, naukowców, pacjentów - następuje za pośrednictwem uzyskanego przy rejestracji loginu i hasła[18]. Przeglądy na interesujące nas tematy można wyszukiwać według tematów lub za pomocą wyszukiwarki (przeszukiwanie według różnych kryteriów). Znajduje się tu także dział Pomoc, zamieszczający porady dotyczące wyszukiwania i poruszania się po serwisie, multimedialne prezentacje strategii wyszukiwawczych i informacje o serwisie. W menu po prawej stronie znajdują się także działy dla pracowników medycznych, badaczy, naukowców i pacjentów.

Polska Bibliografia Lekarska (http://www.gbl.waw.pl/ipblb.html) wydawana jest przez Główną Bibliotekę Lekarską. Baza rejestruje prace polskich autorów opublikowane w czasopismach polskich i zagranicznych, a także niepublikowane prace doktorskie i habilitacyjne znajdujące się w zbiorach GBL. Tytuły i abstrakty są tłumaczone na język angielski. Baza jest podstawowym źródłem informacyjnym przy przeglądaniu polskiego piśmiennictwa medycznego[19]. Rejestruje polską literaturę naukową, kliniczną i fachową z dziedziny medycyny i nauk pokrewnych, a także popularną z zakresu edukacji zdrowotnej. Baza aktualizowana jest w trybie kwartalnym. Obecnie zawiera ponad 300 000 rekordów i jest jedną z największych bibliografii dziedzinowych w Polsce[20]. SCOPUS (http://www.scopus.com/scopus/home.url) to codziennie aktualizowana baza abstraktowo-referencyjna prowadzona przez wydawnictwo Elsevier. Zawiera streszczenia artykułów z 14 000 czasopism naukowych z dziedziny nauk przyrodniczych, inżynieryjnych oraz medycznych[21]. Pełnotekstowa baza ProQuest Medical Library (http://www.il.proquest.com/products_pq/descriptions/pq_medical_library.shtml) zawiera teksty z ponad 800 czasopism medycznych (wraz z abstraktami, zdjęciami, tabelami itp.).

Portale medyczne

Inną kategorią źródeł informacji medycznej w Internecie są portale medyczne. Można je podzielić na dwie kategorie: przeznaczone dla wszystkich oraz tworzone dla lekarzy.

Spośród portali przeznaczonych dla ogółu użytkowników warto wymienić portal Zdrowie Medicentrum (http://zdrowie.medicentrum.pl/ed/0/in/hp/). Serwis został stworzony przez firmę Warszawa Publishing Sp. z o.o. Zajmuje się ona również wydawaniem wysokospecjalistycznych periodyków, takich jak "JAMA" czy "JACC". W menu po lewej stronie znaleźć można następujące zakładki: Poradnik medyczny, Choroby i objawy, Żyj zdrowo, Zapytaj specjalistę, Quizy, Kalkulatory, Słownik, Ciało człowieka, Pierwsza pomoc, Leki i szczepienia, Badania, Prawa pacjenta, Informator. W dziale Poradnik medyczny znajdujemy strony poświęcone zdrowiu kobiet, mężczyzn, kobiet w ciąży, niemowląt, dzieci, młodzieży. Zakładka Choroby i objawy prezentuje informacje na temat AIDS, nowotworów, padaczki, cukrzycy, grypy i wielu innych. Podawana jest definicja choroby, objawy, powikłania, wiadomości o leczeniu, profilaktyce, a także wywiady ze specjalistami z danej dziedziny. Zakładka Żyj zdrowo została podzielona na trzy grupy: zdrowe żywienie (diety, witaminy, zioła itp.), aktywność fizyczna (zalety prowadzenia aktywnego trybu życia), uroda (pielęgnacja poszczególnych części ciała: zębów, skóry, piersi, stóp). Zakładka Zapytaj specjalistę umożliwia zadawanie pytań specjalistom z danej dziedziny; aby móc z niej korzystać, należy posiadać konto w serwisie. Kolejna zakładka poświęcona została quizom dotyczącym np. depresji, serca, witamin, trądziku. Dział Kalkulatory umożliwia liczenie zawartości alkoholu we krwi, kalorii itp. W Słowniku znaleźć można, uporządkowane w układzie alfabetycznym, podstawowe pojęcia z zakresu medycyny i zdrowia. W zakładce Ciało człowieka znajdujemy informacje o rozwoju i budowie anatomicznej człowieka w poszczególnych fazach życia: płodu, noworodka, dziecka, człowieka dorosłego. Pierwsza pomoc zawiera wskazówki do jej udzielania podczas wielorakich wypadków. Zakładka Leki i szczepienia prezentuje indeks leków, przewodnik po lekach, kalendarz szczepień oraz informacje o szczepieniach dla podróżnych. Dział Badania dotyczy celów i przebiegu badań poszczególnych układów: oddechowego, pokarmowego, moczowo-płciowego, nerwowego, krwionośnego. W Prawach pacjenta zamieszczono treść Karty Praw Pacjenta, zadania rzeczników praw pacjenta oraz informacje o opiece medycznej w czasie pobytu za granicą. W dziale Informator znalazły się adresy aptek, szpitali, sanatoriów, kas chorych, organizacji zdrowotnych z całej Polski itp. Na pasku u góry strony są informacje o serwisie, dział Pomoc, Konsultanci oraz Opinie. Na stronie znajduje się także przyjazna dla użytkownika wyszukiwarka, która umożliwia przeszukiwanie całego serwisu bądź poszczególnych jego działów. Obok zawarte są informacje o sposobie, w jaki można wyszukiwać informacje, co stanowi duże ułatwienie dla osób mających problem z poruszaniem się w sieci.

Kolejnym istotnym dla pacjentów serwisem jest Mediweb (http://mediweb.pl). Został on stworzony z myślą o pacjentach i osobach zainteresowanych medycyną. Jego mankamentem jest brak informacji o osobach bądź instytucji go tworzącej oraz mała przejrzystość, spowodowana dużym nagromadzeniem informacji na stronie. W menu głównym po lewej stronie znajdują się zakładki: Zdrowie rodziny, Zasoby, Styl życia oraz Intermedia. Niektóre linki przekierowują użytkowników na strony specjalistyczne, np. serwisy dotyczące zdrowia dzieci. Zakładka Zdrowie rodziny zawiera informacje o zdrowiu kobiet, mężczyzn, dzieci, ludzi starszych. Zasoby informują o różnego rodzaju chorobach, objawach, badaniach medycznych, medycynie alternatywnej, pierwszej pomocy, lekach, przepisach prawnych oraz uzależnieniach. W dziale Styl życia można znaleźć wiadomości na temat diet, żywienia, sportu, urody. Natomiast dział Intermedia daje m.in. możliwość kontaktu ze specjalistą, zawiera narzędzia interaktywne, tj. quizy, kalkulatory, testy, bazę danych zawierającą nazwiska polskich lekarzy różnych specjalności, a także biuletyn, grupy dyskusyjne i kawiarenkę. Na stronie jest wyszukiwarka umożliwiająca wyszukiwanie w serwisie lub w działach. Niewątpliwym mankamentem jest duża liczba reklam na stronie, co sprawia, że staje się ona mniej czytelna. Część informacji (narzędzia interaktywne, opisy chorób i in.) wymagają wykupienia dostępu SMS-em (2 zł + VAT, dostęp na 30 dni).

Innym serwisem dla pacjentów jest Zdrowie.med.pl (http://www.zdrowie.med.pl/), będący encyklopedią zdrowia, ale nie tylko. Na pasku u góry strony znajdujemy informacje o prasowych, książkowych i internetowych źródłach informacji medycznej. Dalej znajdują się wiadomości, forum i czat. Poniżej trafiamy na następujące działy: Co nowego, Temat miesiąca oraz Rada na zdrowy dzień. Po lewej stronie umieszczono Encyklopedię. Jest ona podzielona na następujące działy: Anatomia i fizjologia, Choroby i objawy, Badania, Leki. W przypadku trzech pierwszych kategorii wyszukiwanie odbywa się poprzez wybór odpowiedniego układu narządów człowieka, leki natomiast można wyszukiwać według nazwy handlowej, nazwy międzynarodowej, a także po nazwie choroby lub objawu. Na środku strony umieszczono dział Czytelnia oraz Problemy współczesnej medycyny. Na stronie jest także wyszukiwarka. Po prawej stronie znajduje się dział Wiadomości, Gdzie szukać pomocy, Polecamy oraz Z aptek i sklepów. Strona jest przejrzysta i łatwo się po niej poruszać.

Serwisy poświęcone zdrowiu mają także największe polskie portale internetowe. Na portalu Onet.pl. serwis Zdrowie (http://zdrowie.onet.pl/) znajduje się w zakładce Kobiety. Zawiera on artykuły, wiadomości i porady pogrupowane według różnych zagadnień, np. profilaktyka, diety, psychologia, zdrowie dziecka. Ponadto umieszczono tu sekcje tematyczne dotyczące różnych chorób (np. chorób oczu, AIDS), kalkulatory, zapisy rozmów z ekspertami oraz forum. W portalu Onet.pl znajdziemy także serwis Medycyna Onet.pl. Jest on wart uwagi ze względu na to, że zawiera ogólnopolską bazę usług medycznych. W bazie tej zostały zgromadzone dane teleadresowe 20 271 szpitali, gabinetów, przychodni. Istnieje możliwość wyszukiwania poprzez miasto, ulicę lub według specjalizacji lekarskiej.

Osobną kategorią są portale medyczne przeznaczone dla lekarzy. Największym z nich w polskim Internecie jest serwis Medycyna Praktyczna (http://www.mp.pl/). Medycyna Praktyczna to instytucja powstała w 1991 roku, jest największym polskim centrum informacji medycznej dla lekarzy oraz wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej[22]. Na pasku u góry strony znajdują się zakładki: Kurier - gazeta poświęcona bieżącym wydarzeniom medycznym w kraju, oraz Artykuły, gdzie znajdują się streszczenia badań, artykuły przeglądowe, wytyczne dotyczące leczenia, cykle tematyczne, informacje o naukach pokrewnych, postępach w medycynie oraz artykuły pogrupowane według czasopism. Zakładka Katalogi zawiera m.in. indeks leków, kalendarz zjazdów oraz link do MEDLINE. Dział Szkolenia zawiera informacje o ratownictwie medycznym, szkoleniach dofinansowywanych ze środków Unii Europejskiej, programach edukacyjnych oraz materiały audiowizualne. Na stronie znajdują się także zakładki informujące o giełdach oraz o serwisach specjalistycznych. U góry umieszczono wyszukiwarkę.

Kolejnym portalem wartym omówienia jest MediClub (http://www.mediclub.pl/club/mp/). Na jego zawartość składa się dziewięć działów, m.in.: Mój MediClub, Medi Info, czyli źródło informacji medycznej, wszystko, co może być potrzebne w wykonywaniu pracy zawodowej, np. czasopisma, prawo medyczne. Są także informacje, gdzie szukać bardziej szczegółowych danych, MediPL - Medycyna Polska - dział poświęcony ośrodkom naukowym, placówkom medycznym oraz instytucjom, zarówno rządowym, jak i pozarządowym na terenie kraju, MediNews, Studenci, Czasopisma. Każdy z działów jest dodatkowo podzielony na sekcje dotyczące określonego tematu. Wędrówka po działach jest możliwa po kliknięciu na jakikolwiek z nich w menu nawigacji na lewo, co spowoduje otwarcie podmenu danego działu[23]. Korzystanie z serwisu wymaga bezpłatnej rejestracji, przy okazji której otrzymujemy darmowe konto pocztowe.

Istotnym dla lekarzy jest serwis Esculap (http://www.esculap.pl/). Jak można przeczytać w zakładce O nas, celem serwisu jest: stworzenie i rozwijanie miejsca w Internecie, które nie tylko będzie wiarygodnym i rzetelnym źródłem aktualnej wiedzy medycznej, ale także pomoże wszystkim lekarzom w prowadzeniu własnej praktyki klinicznej, w nawiązywaniu kontaktów z kolegami i ośrodkami medycznymi na całym świecie[24]. W menu po lewej stronie znajduje się dział Aktualności informujący o wydarzeniach medycznych w kraju oraz o wydarzeniach ze świata nauki medycyny. Jest także link do Gońca Medycznego - czasopisma środowiska lekarskiego. Kolejną zakładką są Działy medycyny. Gdy wejdziemy na wybrany dział, ukazują się informacje i linki dotyczące wybranej tematyki podzielone na grupy, np.: Aktualności, Artykuły naukowe (pełne teksty), Badania kliniczne, Standardy i leczenie, Czasopisma naukowe, Towarzystwa naukowe itd. Kolejne działy to: Szkoła menopauzy (link do specjalistycznego serwisu tematycznego), Polski lekarz w UE, Baza Medline, Leki, Nasza giełda (praca, książki, sprzęt medyczny) oraz fora i linki do serwisów konkretnych specjalizacji medycznych. Na stronie znajduje się wyszukiwarka, która umożliwia znalezienie placówek i instytucji medycznych. Aby w pełni korzystać ze wszystkich tekstów, należy się zalogować (tylko dla lekarzy). Esculap.pl to przejrzysty i wiarygodny serwis dla specjalistów. Przygotowano także dział Dla pacjentów z informacjami na temat pierwszej pomocy, palenia tytoniu, narkotyków, nowotworów, stwardnienia rozsianego i choroby Alzheimera.

Strony WWW bibliotek medycznych

Ważnym źródłem informacji medycznej są także strony bibliotek medycznych oraz strony uczelni medycznych szkół wyższych, choć na stronach internetowych polskich bibliotek medycznych nie znajdujemy jak dotąd działu zatytułowanego informacje dla pacjentów czy materiały edukacyjne dla pacjentów. […] polskie biblioteki medyczne zaangażowane są w organizowanie kursów dla lekarzy i innych specjalistów […]. Nie odnotowano natomiast podobnych działań w zakresie edukacji pacjentów[25].

W pierwszej kolejności wymienić należy Główną Bibliotekę Lekarską w Warszawie (http://www.gbl.waw.pl/), która na swych stronach informuje o zagranicznych i polskich bazach danych, czasopismach lekarskich, a także serwisach medycznych, wyższych uczelniach w kraju i wydawnictwach medycznych. Także na stronach internetowych prawie wszystkich akademii medycznych w Polsce zamieszczone są linki kierujące do portali, serwisów medycznych, zarówno dla pacjentów, jak i dla lekarzy. Najlepiej w tym względzie prezentuje się Biblioteka Główna Akademii Medycznej w Gdańsku (http://biblioteka.amg.gda.pl/), która na swej stronie zamieściła najbogatszy i zarazem najciekawszy wybór linków medycznych. Ogromnym plusem jest także duża przejrzystość i funkcjonalność strony. Zdecydowanie najsłabiej wypada Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Łodzi (http://www.bg.umed.lodz.pl/), która na swojej stronie w dziale Linki nie zamieściła ani jednego odsyłacza do serwisu medycznego. Strona WWW Biblioteki Głównej Akademii Medycznej (http://www.bg.am.wroc.pl/serwisy/serwisy.asp) we Wrocławiu również pozostawia w tym względzie wiele do życzenia - w linkach wymieniono tylko kilka adresów specjalistycznych serwisów medycznych w Polsce.

Istotnym elementem informacyjnym są wydawnictwa medyczne. Wśród nich warto wymienić PZWL, Księgarnię Medyczną, Borgis, MedPress. Książki i specjalistyczne czasopisma lekarskie są dostępne w sieci odpłatnie, linki do takich zasobów można znaleźć m.in. na stronach wspomnianych bibliotek medycznych czy omawianych serwisów. Czasopisma medyczne to np.: "Goniec Medyczny", "Standardy Medyczne", "Kurier Medycyny Praktycznej". Oferta czasopism o zdrowiu i medycynie dla pacjentów na rynku polskim nie jest bogata. Obecnie prym wiodą cztery tytuły: "Zdrowie", "Samo Zdrowie", "Vita - magazyn o zdrowiu" oraz "Super Linia". Żadne z nich nie zamieszcza pełnych treści numerów w Internecie.

Podsumowując rozważania na temat źródeł informacji medycznej, należy stwierdzić, że Internet rzeczywiście oferuje niezwykle bogate zasoby z tej dziedziny. Niestety, ilość nie przekłada się na jakość prezentowanych informacji. Wnioski, które nasuwają się po obejrzeniu różnego rodzaju stron medycznych, są niepokojące, zwłaszcza gdy mowa o polskich zasobach internetowych. Rodzime portale i serwisy medyczne, zarówno dla specjalistów, jak i pacjentów, znacznie odbiegają od standardów światowych. Większość z omówionych polskich serwisów dla pacjentów nie spełnia podstawowych kryteriów oceny ich jakości, o których mowa była na początku. Najczęstsze błędy to: brak informacji o instytucji sprawczej i celu stworzenia serwisu oraz, co jest niedopuszczalne szczególnie w przypadku medycyny, nieregularna aktualizacja stron internetowych, co w efekcie prowadzi do dezinformacji i zagubienia użytkowników. Często spotykaną wadą jest mała przejrzystość stron spowodowana niewłaściwym rozmieszczeniem i dużym nagromadzeniem informacji, przez co mało wprawny użytkownik może mieć problemy z poruszaniem się po stronie i odnajdywaniem interesujących go informacji. W Polsce nie powstała dotychczas instytucja specjalizująca się w ocenie serwisów internetowych […], a katalogi nie oceniają jakości polecanych stron, co może stanowić potencjalne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta […], konieczne jest wsparcie pacjenta/konsumenta […]. Pomoc taką, w postaci tworzenia przewodników czy w zakresie doraźnej oceny jakości serwisów i poszczególnych komunikatów, mogłyby świadczyć biblioteki[26]. W tym miejscu należy jednak jeszcze raz podkreślić, że rola bibliotek, choć duża, jest znacznie ograniczona, gdyż bibliotekarz w żadnym wypadku nie może zastępować lekarza. Pacjenci zgłaszający się do bibliotek po pomoc w uzyskaniu informacji powinni mieć tego świadomość. Bibliotekarze powinni w tej kwestii pełnić wobec użytkowników jedynie rolę instruktażową, szkoleniową, ograniczoną do informowania o rodzajach zasobów dostępnych w Internecie oraz udzielania wskazówek dotyczących właściwej oceny informacji zawartych na stronie. Wskazówki te powinny dotyczyć przede wszystkim podstawowych kryteriów decydujących o rzetelności informacji znajdujących się na stronie.

Przypisy

[1] ŚNIECHOWSKA-KARPIŃSKA, A. Czy Internet zastąpi Goździkową? Informacje na temat ochrony zdrowia w serwisie dla pacjentów U.S. National Library of Medicine i na stronach WWW w języku polskim. Biuletyn EBIB [on-line]. 2005 nr 8 (69) [dostęp 8 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2005/69/sniechowska.php. ISSN 1507-7187.

[2] DOBROGOWSKA-SCHLEBUSCH, E. Ocena jakości informacji medycznej dostępnej w Internecie - jako zadanie dla bibliotek. Biuletyn EBIB [on-line]. 2007 nr 3 (84) [dostęp 8 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/2007/84/a.php?dobrogowska_schlebusch. ISSN 1507-7187.

[3] Evidence Based Medicine jest sztuką podejmowania decyzji w praktyce klinicznej i w ochronie zdrowia z uwzględnieniem danych z badań naukowych, sytuacji klinicznej i preferencji pacjentów. Zob. PIEBM Polski Instytut Evidence Based Medicine [on-line]. [dostęp 8 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://ebm.org.pl/show.php?aid=15258&_tc=551CF9E5910B4352AE70CAA94C0A4EC1.

[4] KASZTELOWICZ, P. Profesjonalna informacja medyczna w Internecie. Sieci indywidualne - czy mogą być lekarstwem na zagrożenia współczesnego Internetu? [on-line]. [dostęp 8 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.am.torun.pl/~pekasz/Sieci_indywid.ppt.

[5] Stan na dzień 12.05.2007 r.

[6] DOBROGOWSKA-SCHLEBUSCH, E., dz. cyt.

[7] ŚNIECHOWSKA-KARPIŃSKA, A., dz. cyt.

[8] DOBROGOWSKA-SCHLEBUSCH, E., dz. cyt.

[9] Wszystkie podane odesłania do stron internetowych przedstawiają wersję aktualną w dn. 17.06.2008 r.

[10] Światowa Organizacja Zdrowia. W: Wikipedia. Wolna encyklopedia [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%9Awiatowa_Organizacja_Zdrowia.

[11] ŚNIECHOWSKA-KARPIŃSKA, A., dz. cyt.

[12] DOBROGOWSKA-SCHLEBUSCH, E., dz. cyt.

[13] ŚNIECHOWSKA-KARPIŃSKA, A., dz. cyt.

[14] ADAMUSIAK, T. PubMed [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.umed.lodz.pl/wun/pubmed.pdf.

[15] SIDOR, M. (oprac.). Co to jest MEDLINE? W: Medycyna Praktyczna MP OnLine [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.mp.pl/medline/index.php?aid=11469&_tc=88503AC1D98849308A9C33AC3101544D.

[16] Medline. W: Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://biblioteka.amb.edu.pl/bazy_bibliogr.html.

[17] Bazy ogólnodostępne. W: Biblioteka Główna Akademii Medycznej w Gdańsku [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.biblioteka.amg.gda.pl/index.php?action=strona&id=98.

[18] The Cochrane Library. W: Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://biblioteka.amb.edu.pl/cochrane.html.

[19] Polska Bibliografia Lekarska. W: Biblioteka Akademii Medycznej we Wrocławiu [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.bg.am.wroc.pl/bazy/PBL.asp.

[20] Polska Bibliografia Lekarska. W: Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://biblioteka.amb.edu.pl/lekarska.html.

[21] SCOPUS. W: Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://biblioteka.amb.edu.pl/scopus.html.

[22] O nas. W: Medycyna Praktyczna [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.mp.pl/o_nas.php.

[23] Informacja o MediClub. W: MediClub [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.mediclub.pl/club/info/info.

[24] O nas. W: Esculap.pl [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.esculap.pl/main/head.html?head=onas.

[25] DOBROGOWSKA-SCHLEBUSCH, E., dz. cyt.

[26] ŚNIECHOWSKA-KARPIŃSKA, A., dz. cyt.

Bibliografia

  1. ADAMUSIAK, T. PubMed [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.umed.lodz.pl/wun/pubmed.pdf.
  2. Przewodnik po medycznych zasobach Internetu. W: Biblioteka Medyczna Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.bm.cm-uj.krakow.pl/przewodnik/index.asp
  3. Biblioteka Akademii Medycznej we Wrocławiu [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.bg.am.wroc.pl.
  4. Biblioteka Główna Akademii Medycznej w Gdańsku [on-line]. [dostęp 20 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.biblioteka.amg.gda.pl/.
  5. Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://biblioteka.amb.edu.pl/.
  6. Biuro Światowej Organizacji Zdrowia w Polsce [on-line]. [dostęp 18 maja 2007] Dostępny w World Wide Web: http://www.who.un.org.pl/index.php.
  7. ClinicalTrials.gov [on-line]. [dostęp 18 maja 2007] Dostępny w World Wide Web: http://clinicaltrials.gov/.
  8. DOBROGOWSKA-SCHLEBUSCH, E. Ocena jakości informacji medycznej dostępnej w Internecie - jako zadanie dla bibliotek. Biuletyn EBIB [on-line]. 2007 nr 3 (84) [dostęp 8 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/2007/84/a.php?dobrogowska_schlebusch. ISSN 1507-7187.
  9. Encyklopedia zdrowia [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.zdrowie.med.pl/.
  10. Esculap.pl [on-line]. [dostęp 3 czerwca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.esculap.pl/.
  11. Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki [on-line]. [dostęp 18 czerwca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.gbl.waw.pl/.
  12. KASZTELOWICZ, P. Profesjonalna informacja medyczna w Internecie. Sieci indywidualne - czy mogą być lekarstwem na zagrożenia współczesnego Internetu? [on-line]. [dostęp 8 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.am.torun.pl/~pekasz/Sieci_indywid.ppt.
  13. MediClub [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.mediclub.pl/club/mp/.
  14. MediCentrum [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://zdrowie.medicentrum.pl/ed/0/in/hp/.
  15. MediWeb [on-line]. [dostęp 2 czerwca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://mediweb.pl/.
  16. MedlinePlus [on-line]. [dostęp 19 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://medlineplus.gov/.
  17. Medycyna Praktyczna [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.mp.pl/index.php?_tc=93AFC5F87B1E41309D3CDEC82040493F.
  18. Ministerstwo Zdrowia [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.mzios.gov.pl/.
  19. Narodowy Fundusz Zdrowia [on-line]. [dostęp 30 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.nfz.gov.pl/new/.
  20. NIH SeniorHealth.gov [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://nihseniorhealth.gov/.
  21. Polski Instytut Evidence Based Medicine [on-line]. [dostęp 8 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://ebm.org.pl/show.php?aid=15258&_tc=90219E9AC8D34CA7A5C42B93E40492D3.
  22. ProQuest Medical Library [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.il.proquest.com/products_pq/descriptions/pq_medical_library.shtml.
  23. PubMed [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=PubMed&itool=toolbar.
  24. SIDOR, M. (oprac.). Co to jest MEDLINE? [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.mp.pl/medline/index.php?aid=11469&_tc=88503AC1D98849308A9C33AC3101544D.
  25. Stowarzyszenie Pacjentów Primum Non Nocere [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.sppnn.org.pl/.
  26. ŚNIECHOWSKA-KARPIŃSKA, A. Czy Internet zastąpi Goździkową? Informacje na temat ochrony zdrowia w serwisie dla pacjentów U.S. National Library of Medicine i na stronach WWW w języku polskim. Biuletyn EBIB [on-line]. 2005 nr 8 (69) [dostęp 8 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2005/69/sniechowska.php. ISSN 1507-7187.
  27. Światowa Organizacja Zdrowia. W: Wikipedia. Wolna encyklopedia [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%9Awiatowa_Organizacja_Zdrowia.
  28. World Health Organization [on-line]. [dostęp 18 maja 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.who.int/en/.
 Początek strony



Źródła informacji medycznej w Internecie / Magdalena Wojczyńska, Marta Szloser// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 7/2008 (98) październik. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/98/a.php?wojczynska_szloser. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187