ebib 
Nr 5/2008 (96), Wydawcy a biblioteki - problemy. Badania, teorie, wizje
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Łukasz Dubkowicz
Oddział Informacji Naukowej
Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego

Wolny dostęp do zbiorów w Bibliotece Wolnego Uniwersytetu w Berlinie


Wolny Uniwersytet w Berlinie (Freie Universität Berlin) powstał w 1948 r. jako amerykańska odpowiedź na radziecką propagandę i naciski na Friedrich Wilhelm Universität. Według założeń statutowych Fundacji Henry’ego Forda, Wolny Uniwersytet w Berlinie miał kształcić studentów na odpowiedzialne i krytycznie myślące indywidualności, nieulegające politycznym doktrynom i naciskom - stąd nazwa Freie - wolny. Wolny Uniwersytet w Berlinie, zwany także "niemieckim Oxfordem", od samego początku był postrzegany jako serce demokracji w Niemczech Zachodnich[1]. Obecnie jest jedną z największych uczelni niemieckich o nowoczesnym i międzynarodowym charakterze.

Na 35 tys. studentów 15% pochodzi z innych krajów. FUB rocznie ma do dyspozycji ok. 290 milionów euro własnych środków oraz 55 milionów ze źródeł pozauczelnianych[2]. Biblioteka Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego[3] powstała, tak jak Uniwersytet, w 1948 r. Wtedy składała się z kilku bibliotek dziedzinowych oraz z centrali rozdzielającej książki, zwanej Bibliotheksleitstelle. W 1952 r. Bibliotheksleitstelle została przemianowana na Bibliotekę Uniwersytecką (Universitätsbibliothek - UB). Już dwa lata później w 1954 r. wybudowano nowy budynek im. Henry’ego Forda (Henry-Ford-Bau), który do dzisiaj stanowi siedzibę Biblioteki. Biblioteka Wolnego Uniwersytetu w Berlinie (Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin) działa na zasadzie systemu dwustopniowego (Zweischichtiges System). System dwustopniowy polega na tym, że w ramach Biblioteki Uniwersyteckiej istnieje biblioteka główna i niezależne od niej biblioteki specjalistyczne.

W 1985 r. do Biblioteki Wolnego Uniwersytetu w Berlinie należały 142 biblioteki specjalistyczne. W 1999 r. władze Uniwersytetu doszły jednak do wniosku, że system dwustopniowy funkcjonuje źle. Główne wady tego systemu to: dublowanie się książek, duże koszty, zła gospodarka finansowa prowadzona przez instytuty - dlatego wprowadzono tzw. centralną decentralizację (sic!), co zmniejszyło liczbę bibliotek instytutowych ze 142 do 42. Docelowo w 2012 r. ma być ich tylko 12. Obecnie w Bibliotece Wolnego Uniwersytetu mamy do czynienia z kontynuacją systemu dwustopniowego, ale w przyszłości Biblioteka Uniwersytecka ma zmierzać w kierunku systemu jednostopniowego (Einschichtiges System). Jest on bardziej dostosowany do wyzwań nowych realiów. Po zjednoczeniu Niemiec budżet miejski przeznaczony na Wolny Uniwersytet w Berlinie (FUB) pozostał na tym samym poziomie co wcześniej. Jednak został rozparcelowany pomiędzy FUB, Uniwersytet Techniczny (TU), a także należący do byłego Berlina Wschodniego - Uniwersytet Humboldta (HU). System dwustopniowy Biblioteki Uniwersyteckiej FUB funkcjonował dobrze w okresie prosperity, jednak zmiany polityczno-ekonomiczne wymusiły koncentrację rozproszonych bibliotek pod jednym dachem[4]. Przykładem wspomnianej koncentracji jest Biblioteka Filologiczna Wolnego Uniwersytetu w Berlinie (2005).

Biblioteka FUB - podstawowe informacje i fakty

Fot. 1. Biblioteka FUB.
Fot. 1. Biblioteka FUB.

Biblioteka FUB dysponuje zbiorem 8 milionów książek: 6 milionów znajduje się w 42 bibliotekach zakładowych (Fachbibliotheken), zaś 2 miliony w bibliotece centralnej, z czego 400 tysięcy przechowuje się w otwartych magazynach, w których czytelnicy samodzielnie wypożyczają zbiory.

Katalog OPAC (http://sf4.ub.fu-berlin.de/F/?func=find-e-0) zawiera książki i czasopisma wydawane od 1990 r. Materiały z wcześniejszą datą wydania znajdują się w zdigitalizowanym katalogu kartkowym IPAC, który także jest dostępny on-line. Pozycje bibliograficzne są indeksowane poprzez autora i tytuł (OCR). Wszystkie katalogi FU (on-line) są połączone ze sobą w jednym zintegrowanym systemie katalogowym - ALEPH[5]. ALEPH, działający w Bibliotece Uniwersyteckiej od 1999 r., umożliwia sprawdzanie i zamawianie książek nie tylko w katalogu macierzystej uczelni, ale także w innych bibliotekach Berlina i rejonu Brandenburgii. W przypadku, gdy dana książka jest niedostępna w katalogu FU, każdy czytelnik może zamówić ją sam poprzez kliknięcie na link "Weitersuchen im KOBV" Fernleihe? Wypożyczanie międzybiblioteczne jest bezpłatne dla studentów FU, dla reszty użytkowników odpłatność wynosi 1,5 euro.

Oprócz katalogu on-line na stronie Biblioteki Uniwersyteckiej istnieje także Bibliotheksportal (http://vs13.kobv.de/V?portal=FUBERLIN&institute=FUBERLIN&func=quick-1), który zawiera wspólny - Katalog FU, FU Berlin Image-Katalog Philologische Bibliothek (FU Berlin) oraz Image-Katalog Wirtschaftswissenschaften (FU Berlin). Bibliotheksportal jest bramą (wejściem) do dalszego wyszukiwania informacji w bazach danych oraz w katalogach bibliotecznych (KOBV - Kooperativer Bibliotheksverbund Berlin-Brandenburg, Berlin Staattsbibliothek, ZDB - Zeitschriften Daten Bank).

Ponadto studenci mogą za pomocą specjalnego formularza, drogą elektroniczną, zaproponować bibliotece kupno książki (Kaufvorschlag), której brakuje w zasobach bibliotecznych. Mogą wskazać miejsce, konkretną bibliotekę, gdzie dana książka ma się znajdować. Ostatecznie decyzję o lokalizacji podejmują bibliotekarze dziedzinowi, a student dostaje pocztą elektroniczną informację, czy książkę zakupiono i gdzie dana publikacja się znajduje. Warto dodać, że czas opracowania książki wynosi tylko tydzień.

Wolny dostęp do zasobów bibliotecznych

Wolny dostęp do półek bibliotecznych w Bibliotece Uniwersyteckiej Wolnego Uniwersytetu w Berlinie można opisać na przykładzie dwóch bibliotek - otwartych magazynów w Bibliotece Głównej FUB i Biblioteki Filologicznej (Philologische Bibliothek der Freien Universität Berlin).

Fot. 2. Otwarte magazyny.
Fot. 2. Otwarte magazyny.

Blisko 95% zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej można wypożyczyć na zewnątrz. Jedna piąta zbiorów (wszystkie książki wydane po 1979 r.) jest ulokowana w otwartych magazynach. Książki opatrzone są tradycyjnymi sygnaturami bibliotecznymi, ponadto cały księgozbiór jest podzielony według daty wydania. Istnieje zatem dział z książkami wydanymi w 1979, następny z 1980 r. itd. W ten właśnie sposób poradzono sobie z wyzwaniami wolnego dostępu, nie zmieniając dotychczasowego numerycznego systemu sygnatur. Rozwiązanie to jednak nie jest optymalne i w pełni dostosowane do idei wolnego dostępu. Poszukiwanie książki nie jest łatwe i trudno oprzeć się wrażeniu chaosu na półkach. Układ dziedzinowy zastosowano jedynie w wydzielonym magazynie skryptów. Biblioteka Filologiczna to już biblioteka z wolnym dostępem sensu stricto. Biblioteka ta powstała przez połączenie 11 zakładowych bibliotek filologicznych (m.in. germanistyka, niderlandystyka, filologia klasyczna) z filozofią i przeniesienie ich do nowego budynku. Budynek zaprojektowany przez znanego architekta Lorda Normana Fostera, został oddany do użytku w 2005 r.

Fot. 3. Biblioteka Filologiczna FUB - wnętrze.
Fot. 3. Biblioteka Filologiczna FUB - wnętrze.

Na powierzchni 6300 m2 i na pięciu kondygnacjach mieści się 700 000 woluminów książek w wolnym dostępie. Biblioteka dysponuje 650 miejscami do czytania z możliwością podłączenia prywatnego laptopa do sieci internetowej WLAN, natomiast 100 komputerów stacjonarnych służy do wyszukiwania w bazach danych. Biblioteka ma jeden pokój do pracy grupowej, choć pracownicy biblioteczni przyznają, że powinny być co najmniej trzy.

Fot. 4. Stanowiska do pracy - Biblioteka Filologiczna FUB.
Fot. 4. Stanowiska do pracy - Biblioteka Filologiczna FUB.

Biblioteka Filologiczna jest niezależna od biblioteki centralnej. O zakupie książek decydują tu profesorowie poszczególnych kierunków oraz bibliotekarze. Bibliotekarze dziedzinowi są zatrudniani tylko na germanistyce i romanistyce i nie muszą pytać profesorów o zgodę na kupno materiałów bibliotecznych, inne działy są uzależnione od kadry profesorskiej. Duża część pracy bibliotekarzy odpowiedzialnych za zakup materiałów bibliotecznych polega na kontaktowaniu się z profesorami i przekonywaniu ich o konieczności kupna danych pozycji. Budżet biblioteki jest zależny od budżetu instytutów. Biblioteki specjalistyczne dostają pieniądze bezpośrednio od uniwersytetu, z czego 50% kwoty przeznaczanej na instytut trafia do biblioteki, 50% zostaje w instytutach. Sprawa jest skomplikowana w przypadku, gdy dany dział nie ma odpowiednika w postaci instytutu, dlatego np. dział lingwistyczny korzysta z budżetu centralnego.

Każda z bibliotek przed unifikacją miała swój własny system klasyfikacji. Po połączeniu pojawił się problem z uporządkowaniem książek na półkach i wdrożeniem jednolitej klasyfikacji. Reklasyfikacja, czyli przeklasyfikowanie i kasowanie z systemu dotychczasowych rekordów zajmie, według szacunków bibliotekarzy, ok. 5 lat. Do tej pory udało się reklasyfikować ok. 25% zbiorów. Do prac przy reklasyfikacji zatrudniani są studenci filologii. Ich pracę nadzorują bibliotekarze dziedzinowi. Oprócz nadania nowej sygnatury książki oznaczane są kolorami, np. czerwony - książki nie wypożycza się, biały - do wypożyczania, żółty - inne media, pomarańczowy - multimedia, niebieski - magazyn.

ZEDAT, CeDiS - wolny dostęp do wiedzy. Rozszerzone pojęcie e-learningu - e-learning, e-teaching

ZEDAT i CeDiS to dwa centra działające przy bibliotece, które wspomagają jej pracę w zakresie informatycznym. ZEDAT - Die Zentraleinrichtung für Datenverarbeitung jest jednostką biblioteczną, która ma na celu poszerzanie kompetencji informatycznych studentów. ZEDAT, który współpracuje z biblioteką od 2001 r. zajmuje się kursami, uruchamianiem kont PROXY dla czytelników, udostępnianiem zasobów spoza sieci uniwersyteckiej, uczeniem jak korzystać z baz danych, a także prowadzeniem szkoleń komputerowych, np. z obsługi Power Pointa, Linuxa, tworzenia stron internetowych w języku HTML. W zeszłym roku przeprowadzono 150 kursów. Odbywają się one w specjalnej sali multimedialnej z rzutnikiem i komputerami. Można je zaliczać w ramach studiów: przyznawane są za nie punkty ECTS. W semestrze zimowym, w kursie Informationskompetenz organizowanym przez ZEDAT, uczestniczyło 18 000 studentów. Wszyscy pracownicy informacji naukowej zaangażowani są w organizację e-learningu i kursów multimedialnych.

W Niemczech pojęcie e-learningu jest zarezerwowane dla kursów umieszczanych przez profesorów, docentów i bibliotekarzy na stronie internetowej. Mogą być one zaliczane on-line. Przy pomocy platformy Blackboard bibliotekarze uczą profesorów, jak zamieszczać kursy e-learning na stronie, a także biorą aktywny udział w kształceniu studentów. Tym właśnie zajmuje się CeDiS (Center für Digitale Systeme). Aktualnie największym projektem CeDiS jest sponsorowane przez Federalne Ministerstwo Edukacji i Badań (Bundesministerium für Bildung und Forschung), przedsięwzięcie „FUeL“ (Freie Universität e-learning). Głównym celem CeDiS w 2008 r. jest umieszczenie 25% wszystkich kursów Wolnego Uniwersytetu w Berlinie na platformie Blackboard.

Problemy i wyzwania związane z wolnym dostępem w berlińskich bibliotekach

Największym problemem związanym z wolnym dostępem jest rekatalogowanie na regensburski system klasyfikacji (RVK - Regensburger Verbundklassifikation). Barierą nie jest brak kompetencji osób przeprowadzających rekatalogowanie, ale brak ostrych kryteriów klasyfikowania zbiorów. Inny problem dotyczy uporządkowania książek na półkach w czasie procesu reklasyfikacji. Część półek stoi pusta po to, by przygotować miejsce na przeklasyfikowane publikacje.

W bibliotekach Wolnego Uniwersytetu w Berlinie od kilku lat mamy do czynienia z procesem koncentracji bibliotek dziedzinowych. Jest to związane z koniecznością cięcia kosztów. Nie wszystkie biblioteki godzą się jednakże na łączenie. Biblioteki specjalistyczne boją się zmian i utraty niezależności, np. na FU teatr, muzyka, prawo i komparatystyka nie zgodziły się na połączenie i zachowały odrębność. Dużym wyzwaniem jest również kwestia samodzielnego zamawiania (samoobsługi) i otwarcia biblioteki w systemie 24-godzinnym, przez 7 dni w tygodniu. Konieczna byłaby tu zmiana organizacji biblioteki. Aby wprowadzić system samoobsługi i wydłużyć godziny otwarcia, należałoby dysponować biblioteką z pełnymi zasobami w wolnym dostępie. Wówczas miejsce bibliotekarzy mogliby zająć pracownicy ochrony, a ich zadania przejąłby system kontroli w postaci bramek.

W dobie technologii informatycznych biblioteki będą dążyły do wykorzystania Internetu do zwiedzania biblioteki i przeprowadzanie szkoleń bibliotecznych dla początkujących użytkowników. Przykładem wykorzystania tego typu możliwości jest Biblioteka Filologiczna Wolnego Uniwersytetu w Berlinie. Wprowadzono tam system nawigacji po bibliotece Infosystem.

Fot. 5. Infosystem.
Fot. 5. Infosystem.

Infosystem to umieszczony na stronie internetowej Biblioteki Filologicznej trójwymiarowy plan regałów bibliotecznych. Klikając myszką na określony regał, dowiadujemy się, w jakim stoi dziale oraz jakimi sygnaturami opatrzone są znajdujące się tam materiały. Ponadto biblioteka dysponuje wirtualnym przewodnikiem audio. Użytkownik po zgłoszeniu się do punktu informacyjnego i zaopatrzeniu się w przewodnik może wysłuchać historii biblioteki oraz uzyskać informacje o zbiorach. Przewodnik składa się z kilku modułów, oznaczających konkretne miejsca w bibliotece. Aby dowiedzieć się więcej na określony temat, użytkownik wybiera na klawiaturze cyfry oznaczające dany moduł. Dochodząc do konkretnego punktu, wybieramy odpowiednią, przyporządkowaną mu cyfrę na klawiaturze przewodnika. Prawidłowe funkcjonowanie biblioteki z wolnym dostępem zależy od odpowiednio zorganizowanej przestrzeni. W Berlinie bibliotekarze współpracują z architektami - od momentu planowania nowych budynków po proces budowy.

Fot. 6. Biblioteka Filologiczna FUB - widok z zewnątrz.
Fot. 6. Biblioteka Filologiczna FUB - widok z zewnątrz.

Biblioteka powinna gwarantować użytkownikowi minimum 3,5 m2 przestrzeni, powinna mieć pokoje do pracy grupowej, z których mogą korzystać studenci przygotowujący wspólne wystąpienia na zajęcia. W nowoczesnej bibliotece winny się także znaleźć miejsca do pracy indywidualnej dla osób prowadzących działalność naukową oraz pokoje medialne, gdzie istnieje możliwość skorzystania z multimediów, takich jak filmy, nagrania muzyczne itd. W przestrzeni nowo wybudowanych bibliotek berlińskich z wolnym dostępem miejsce centralne przypada informacji bibliotecznej. Nie chodzi tu tylko o jej miejsce w hierarchii wszystkich działów, lecz o jej ulokowanie architektoniczne. Znajduje się ona naprzeciw wejścia, w pobliżu wypożyczalni i czytelni.

Fot. 7. Informacja Naukowa UB
Fot. 7. Informacja Naukowa UB.

Największym wyzwaniem jest jednak interakcja miedzy biblioteką, bibliotekarzem a czytelnikiem. Wraz ze zmianą organizacji przestrzeni powinna pójść zmiana nastawienia bibliotekarza do czytelnika. Chodzi tu o skupienie się nie tylko na książkach, ale przede wszystkim na potrzebach czytelników (face to face service). Ponadto biblioteka XXI wieku to nie tylko miejsce przechowywania i udostępniania książek, ale miejsce spotkania z kulturą. Z tym zagadnieniem łączy się także zmniejszanie nakładów na media papierowe i wzrost wydatków na media elektroniczne. Kierunek w jakim zmierzają, i niewątpliwie będą zmierzać, nie tylko biblioteki berlińskie, ale i polskie biblioteki naukowe - to biblioteka hybrydowa. Nas także nie ominie ten proces, dlatego warto przypatrywać się konkretnym rozwiązaniom wykorzystywanym w Berlinie, uczyć się na cudzych błędach oraz stosować te rozwiązania, które tam się sprawdziły.

Przypisy

[1] Future from Very Beginning. An Exhibition about the History and the Profile of the Freie Universität Berlin. Berlin: Dahlem University Press, 2004, s. 10.

[2] Freie Universität Today: A Short Portrait [on-line]. [dostęp 21 kwietnia 2008]. Dostępny w World Wide Web: http://www.fu-berlin.de/en/tour/vorstellung/fu_heute.html.

[3] W Bibliotece tej odbywałem staż związany z projektem Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu pt. Nowa organizacja biblioteki naukowej - wolny dostęp do zasobów bibliotecznych. Projekt był realizowany w ramach programu Leonardo da Vinci (PL/07/LLP - LdV/PLM/140128) i obejmował okres od 6 stycznia do 29 lutego 2008 r.

[4] NAUMANN, U. Die Universitatsbibliothek und das Bibliothek. W: Fünfzig Jahre Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin, Berlin: Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin, 2002, s. 463.

[5] KENDE, J. Von der Lochkarte zum Internet - OPAC: das Integrierte Bibliotheksinformationssystem ALEPH500 in der FU Berlin. W: Fünfzig Jahre…, s. 451-460.

Bibliografia:

  • Freie Universität Today: A Short Portrait [on-line]. [dostęp 21 kwietnia 2008]. Dostępny w World Wide Web: http://www.fu-berlin.de/en/tour/vorstellung/fu_heute.html.
  • Future from Very Beginning. An Exhibition about the History and the Profile of the Freie Universität Berlin. Berlin: Dahlem University Press ,2004.
  • KENDE, J. Von der Lochkarte zum Internet - OPAC: das Integrierte Bibliotheksinformationssystem ALEPH500 in der FU Berlin. W: Fünfzig Jahre Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin, Berlin: Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin, 2002.
  • NAUMANN, U. Die Universitatsbibliothek und das Bibliothek. W: Fünfzig Jahre Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin, Berlin: Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin, 2002.
  • Wszystkie podane liczby oraz odesłania do stron internetowych przedstawiają wersję aktualną w dn. 21 kwietnia 2008.
 Początek strony



Wolny dostęp do zbiorów w Bibliotece Wolnego Uniwersytetu w Berlinie / Łukasz Dubkowicz// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 5/2008 (96) czerwiec/lipiec. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/96/a.php?dubkowicz. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187