ebib 
Nr 4/2008 (95), Aktywna prowincja. Artykuł
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Joanna Błaszyk
Biblioteka Główna i OINT
Politechniki Wrocławskiej

Region i regionalizm w działalności bibliotek


Regionalizm w Polsce znajduje swe początki już w pierwszej połowie XIX wieku, lecz prawdziwy jego rozkwit przypada na drugą połowę XIX wieku[1]. Określany jako ruch społeczny dążący do odnowy lub zachowania kultury poszczególnych obszarów, wyrażany w formie miłości do stron ojczystych, stał się jedną z głównych cech działalności bibliotek. Regionalizm jest ideą wyrastającą z potrzeby zachowania i rozwijania cech kultury właściwych danemu regionowi[2].

Szerokie zainteresowanie, szczególnie bibliotek publicznych, dziejami regionu, a także jego popularyzacją na zawsze wrosło w zadania społeczne bibliotek. Regionalizm i praca dla regionu stały się w ich działalności, w ostatnich latach niemalże priorytetem. Biblioteki są skarbnicami wiedzy o przeszłości, historii poszczególnych obszarów i ich teraźniejszości. Wiedza ta jest bardzo istotna w kształtowaniu poszanowania tradycji regionalnych w procesie wychowawczym młodego pokolenia[3]. Istotne jest wyjaśnienie, czym jest regionalizm i jaką rolę odgrywa w bibliotekach. Stefan Bednarek, jeden ze znanych regionalistów XX wieku, zajmujący się od lat tą problematyką, w referacie Współczesne idee regionalizmu[4] wyjaśnia, że pojęcie regionu jest pojęciem przestrzennym, geograficznym. Ta przestrzeń w świadomości społeczeństwa staje się naszym terytorium. Uważa, że region posiada własny indywidualny charakter kulturowy, w którym istnieją wartości właściwe temu regionowi. Regionalność, według Bednarka, tworzy się sama poprzez długotrwałe procesy historyczne. Regionalizm zaś tworzą poszczególne jednostki bądź grupy. Jest więc ideologią, ideologią nową, rozwijającą się, potrzebną, aby wspierać integralność i tożsamość poszczególnych regionów. Inny regionalista, Stanisław Gawlik z Uniwersytetu Opolskiego, uważa, że termin region znalazł szerokie zastosowanie we wszystkich dziedzinach geografii, tkwi głęboko w ekonomii, zaznaczył swe miejsce w historii, posługują się nim językoznawcy, znajduje zastosowanie w polityce, administracji i gospodarce. Jednak region, jako wydzielony stosunkowo jednorodny obszar odróżniający się od terenów przyległych określonymi cechami naturalnymi lub nabytymi[5], nie dość postrzegany jest jeszcze w kulturze i oświacie. Regionalizm zaś oznacza pewną koncepcję ideową, doktrynę społeczną, poszukiwanie rodowodów kulturowych, dbałość o zachowanie rodzimej tradycji itp. Regionalizm uwalnia człowieka od pewnej anonimowości tak charakterystycznej dla kultury masowej i obecnej cywilizacji, pisze Stanisław Gawlik[6]. Antoni Jan Omelaniuk, znawca i piewca istoty wartości regionalistycznych, pojęcie regionalizmu wyjaśnia w trzech różnych znaczeniach. Po pierwsze, jako ruch społeczno-kulturalny, po drugie, jako twórczość artystyczną powstającą na motywach regionalnych, i po trzecie, jako działalność naukowo-badawczą w postaci studiów nad regionem. W Polsce regionalizm rozumiany jest jako przejaw miłości do stron rodzinnych wyrażany w różnorodnych formach[7].

Wraz z rozwojem regionalizmu w Polsce oraz ożywionym zainteresowaniem kulturą chłopską, folklorem i obrzędowością ludową, zaczęły powstawać pewne formy instytucjonalne zajmujące się kulturą regionalną. Należą do nich przede wszystkim stowarzyszenia, które powstawały w różnych formach organizacyjnych i służyły społeczeństwu jako ośrodki walki o zachowanie języka narodowego, rodzimej kultury i obyczajów. Najstarsze z nich liczą 70-90 lat. Wśród nich można wyróżnić między innymi takie towarzystwa, jak Towarzystwo Przyjaciół Nałęczowa, Macierz Ziemi Cieszyńskiej, Związek Podhalan. Obecnie w Polsce działa 1400 towarzystw regionalnych, większość z nich nosi nazwę miejscowości, ziem czy regionów, na których się znajdują. Towarzystwa regionalne w sferze swych działań na rzecz środowiska, w którym funkcjonują, chronią zabytki, wydają książki regionalne, czasopisma lokalne, pełnią rolę stacji badawczych, popularyzują wiedzę o regionie, prowadzą zespoły amatorskiego uprawiania sztuki albo są ich patronami, prowadzą także galerie i biblioteki. Uważane były i są za nieodłączny składnik upowszechniania kultury. Istotą regionalizmu jest troska o zachowanie w małej ojczyźnie wartości i tradycji budowanych przez kolejne pokolenia, budzenie szacunku dla dziedzictwa kultury lokalnej, pielęgnowanie go i wzmacnianie tożsamości kulturowej[8].

Działalność regionalną w dążeniu do zachowania tożsamości terytorialnej od lat prowadzą także biblioteki. Ich zadania w tym zakresie to głównie popularyzacja kultury regionu. Biblioteki gromadzą materiały związane z regionem, otaczają opieką dokumenty historii i kultury danego regionu. Dla bibliotekarza ważne jest rozbudzenie zaciekawienia czytelników swoją miejscowością bądź okolicą poprzez m.in. tworzenie kół zainteresowań. Celem biblioteki jest nie tylko wskazanie miejsc lub obszarów godnych uwagi, ale także dostarczenie odpowiedniej literatury na ich temat. Bibliotekarz, który świadomie jest zainteresowany sprawami własnego regionu, tworzy dokumentację, pozyskuje miłośników regionu, jak również tworzy kartotekę regionalną przydatną w poszukiwaniu informacji[9]. Szczególnie ważną rolę w zachowaniu tożsamości terytorialnej odgrywa biblioteka publiczna, która jest i będzie jedną z ważniejszych placówek kulturalno-oświatowych. To ona zbiera i udostępnia, rozpowszechnia i popularyzuje wszystko to, co ma charakter dokumentacyjny, czyli książkę, rękopis, ilustrację, pismo, ulotkę. Umacnianie ośrodka regionalnego to nie tylko gromadzenie zbiorów, to także skupienie wokół biblioteki ludzi, którzy pomogą bibliotekarzowi zainteresować swe środowisko problemami regionu i wskażą sens tej pracy. Podejmą zadania zmierzające do zaznajomienia społeczeństwa z literaturą regionalną i rozbudzenia w nim zamiłowań badawczych, pomogą również w poszukiwaniu i zbieraniu cennych materiałów o charakterze dokumentacyjnym[10].

Tak duże zainteresowanie regionalizmem skłania do poszukiwań i analizy publikacji, które omawiały działania bibliotek w tym zakresie, a następnie do oceny intensywności tych działań we wszystkich województwach naszego kraju. Badania te miały na celu analizę formalno-tematyczną piśmiennictwa na temat poczynań bibliotek na rzecz regionu, stwierdzenie i porównanie ich aktywności, ocenę wykonanych prac i zadań. Podstawę badań stanowiły publikacje wydane w latach 1959-2006 na terenie Polski. Dolną cezurę tego okresu wyznaczają pierwsze prace na omawiany temat. Zasięg geograficzny obejmuje obszar całego państwa. Praca badawcza oparta była wyłącznie na piśmiennictwie rejestrowanym przez Polską Bibliografię Bibliologiczną (wcześniej znaną jako Polska Bibliografia Bibliografii i Nauki o Książce) zarówno w wersji drukowanej, jak i elektronicznej. Na jej podstawie została utworzona baza danych w postaci kartoteki ujmującej piśmiennictwo z tego zakresu. Znalazło się w niej 360 opisów bibliograficznych uzupełnionych wieloma informacjami o regionach, których dotyczą publikacje. Umożliwiło to wyciągnięcie wielu wniosków o cechach samego piśmiennictwa, a także intensywności działań placówek bibliotecznych na rzecz regionu. W zakres analizy weszły takie zagadnienia, jak: biblioteka jako centrum informacji regionalnej, warsztat pracy regionalisty, czasopisma regionalne jako źródło wiedzy o regionie, zbiory regionalne w bibliotekach, współpraca bibliotek w skali regionalnej, edukacja regionalna oraz działalność bibliotek na rzecz regionu. Niniejszy artykuł jest próbą ujęcia całości piśmiennictwa podejmującego tematykę działalności bibliotek na rzecz regionalizmu. W tabeli 1 znajdują się (w układzie chronologicznym) dane o publikacjach odnoszących się wyłącznie do województw oraz dane o publikacjach o charakterze ogólnym z zakresu regionalizmu.

Tabela 1. Tematyka publikacji
Rok Publikacje o tematyce związanej
z województwami*
Publikacje o tematyce ogólnej
1959 - 1
1962 1 2
1967 2 1
1969 - 1
1970 1 -
1972 1 1
1973 - 1
1974 - 1
1976 1 -
1978 1 1
1979 - 2
1980 1 1
1981 3 6
1982 4 2
1983 4 3
1984 1 1
1985 1 4
1986 6 3
1987 6 1
1988 3 3
1989 2 1
1990 8 2
1991 1 2
1992 2 1
1993 2 2
1994 4 1
1995 14 7
1996 3 1
1997 17 5
1998 11 12
1999 19 8
2000 10 7
2001 22 8
2002 14 6
2003 18 5
2004 20 10
2005 19 12
2006 10 3

*W tabeli uwzględniono obecny podział administracyjny kraju.

Rozkład publikacji w podziale na poszczególne województwach jest bardzo zróżnicowany i przedstawia się następująco:
wielkopolskie – 26    lubelskie – 12
pomorskie – 25    opolskie – 11
małopolskie – 25    lubuskie – 10
zachodniopomorskie – 22    łódzkie – 9
śląskie – 22    świętokrzyskie – 7
mazowieckie – 19    podlaskie – 6
dolnośląskie – 16    warmińsko-mazurskie – 5
podkarpackie – 12    kujawsko-pomorskie – 5

Można wnioskować, że w niektórych województwach Polski (wielkopolskie, pomorskie i małopolskie) tematyka związana z regionalizmem jest bardziej rozwinięta i coraz widoczniej wzrasta zainteresowanie nią.

Kolejna tabela przedstawia typy publikacji, w których omawiane było zagadnienie regionalizmu, jego rozpowszechnianie i promocja w środowiskach lokalnych, a więc zbiory regionalne, prasa regionalna, warsztat pracy regionalisty, współpraca bibliotek w skali regionalnej, edukacja regionalna w bibliotece oraz działalność bibliotek na rzecz regionu.

Tabela 2. Typ publikacji

Rok Artykuł
w czasopiśmie
Artykuł
w pracy
zbiorowej
Referat
w materiałach
konferencyjnych
Materiały
konferencyjne
Wydawnictwo
zwarte
Broszura Razem
1959 1 - - - - - 1
1962 3 - - - - - 3
1967 3 - - - - - 3
1969 1 - - - - - 1
1970 - - - - 1 - 1
1972 2 - - - - - 2
1973 1 - - - - - 1
1974 1 - - - - - 1
1976 1 - - - - - 1
1978 1 - - - 1 - 2
1979 2 - - - - - 2
1980 2 - - - - - 2
1981 3 - 5 1 - - 9
1982 6 - - - - - 6
1983 6 - 1 - - - 7
1984 2 - - - - - 2
1985 5 - - - - - 5
1986 9 - - - - - 9
1987 5 - 1 - 1 - 7
1988 6 - - - - - 6
1989 2 1 - - - - 3
1990 3 - 5 1 1 - 10
1991 2 1 - - - - 3
1992 3 - - - - - 3
1993 4 - - - - - 4
1994 2 1 - - 2 - 5
1995 3 2 13 1 2 - 21
1996 4 - - - - - 4
1997 10 2 8 1 1 - 22
1998 9 8 3 1 2 - 23
1999 7 7 12 - 1 - 27
2000 7 3 5 6 1 - 1 1
2001 20 3 4 - 3 - 30
2002 15 3 2 - - - 20
2003 16 3 3 - 1 - 23
2004 18 6 3 - 3 - 30
2005 15 2 12 1 1 - 30
2006 9 - 3 1 - - 13
Razem 209 42 80 8 20 1 360

Polska Bibliografia Bibliografii i Nauki o Książce w części 2 rejestruje pojawienie się pierwszych publikacji na temat regionalizmu w działalności bibliotek już pod koniec lat 50. XX wieku. Opublikowano wówczas pierwszy i jedyny w tym czasie artykuł, który omawiał problem bibliotek jako ośrodków regionalnych[11].

W latach 60. opublikowano łącznie siedem publikacji i są to wyłącznie artykuły w czasopismach, dotyczące działalności bibliotek na rzecz regionu, współpracy regionalnej bibliotek, zbiorów regionalnych, biblioteki jako centrum wiedzy i informacji o regionie oraz warsztatu regionalisty. Lata 70. przynoszą już 10 publikacji. Wśród nich jest osiem artykułów z czasopism i dwa wydawnictwa zwarte. Artykuły omawiały takie zagadnienia, jak: warsztat pracy regionalisty, współpracę regionalną bibliotek, a także działania bibliotek dla regionu. W latach 80. nastąpiło znaczne ożywienie w piśmiennictwie. Wśród 56 publikacji pojawiły się po raz pierwszy referaty w materiałach konferencyjnych, a nawet zbiory materiałów konferencyjnych poświęconych regionom oraz wiele artykułów w pracach zbiorowych. Tych ostatnich naliczono 46; dodatkowo poruszały one, oprócz wyżej wymienionych tematów, zagadnienia związane z czasopismami regionalnymi.

Kolejne dziesięciolecie przynosi coraz więcej publikacji. W latach 90. opublikowano już 123 prace. Wśród nich – oprócz artykułów z czasopism, referatów w materiałach konferencyjnych, całych zbiorów materiałów konferencyjnych i wydawnictw zwartych – również publikowano z większym natężeniem niż w poprzednim okresie artykuły w pracach zbiorowych. Najwięcej publikacji – 27 przynosi rok 1999. Wśród nich przodują referaty zamieszczone w materiałach konferencyjnych – 12. Dla okresu 1997-1998 przeważającym typem publikacji były artykuły z czasopism. Nieco mniej opublikowano w tym czasie artykułów w wydawnictwach zbiorowych i referatów.

Pierwsze lata XXI wieku potwierdzają dalszy rozwój piśmiennictwa. W latach 2001-2005 liczba publikacji waha się między 20 a 30 w każdym roku. Łącznie opublikowano 162 opracowania, wśród których znajdują się wszystkie typy publikacji ujęte w tabeli 2. W tym czasie obserwuje się szczególny wzrost nie tylko liczby artykułów z czasopism, lecz także innych typów dokumentów, takich jak artykuł w pracy zbiorowej czy referat w materiałach konferencyjnych. Wzrost liczby publikacji świadczy o niesłabnącym zainteresowaniu kulturą regionów. Dotyczy to nie tylko osób zawodowo zajmujących się tymi problemami, lecz także uczniów szkół podstawowych i średnich, poszukujących informacji o regionie na różnego rodzaju konkursy, przedstawienia czy wystawy, jak również miłośników regionu z ciekawości poszukujących informacji o nim.

Wśród 360 publikacji największa liczba prac (130) dotyczyła bibliotek publicznych. Istotnie, jest to naturalne zjawisko, gdyż to właśnie biblioteki publiczne, przede wszystkim wojewódzkie, mają obowiązek gromadzenia zbiorów regionalnych, one także udzielają szerokiej informacji na temat regionu. Biblioteki publiczne na szczeblu powiatowym czy gminnym prowadzą również działania, które pozwalają zainteresowanym poznać bliżej region, w którym żyją na co dzień. Wracając do bibliotek wojewódzkich, należy zaznaczyć, iż nawiązują one szczególnie ścisłą współpracę z bibliotekami powiatowymi przy tworzeniu bibliografii regionalnej. Jest to współpraca nie tylko organizacyjna, lecz także finansowa.

Analiza uwzględnionego w niniejszej pracy piśmiennictwa wykazała, że najwięcej publikowano artykułów w czasopismach. Ich liczba sięgnęła 209. Jest to w pełni zrozumiałe ze względu na szybkość dotarcia do dużej liczby czytelników. Czasopismem, które obok innych równie ważnych zagadnień sprawy regionalne traktuje jako swój priorytet, jest Bibliotekarz. Jest to najpopularniejsze fachowe, ogólnopolskie czasopismo bibliotekarzy zajmujące się ważnymi dla tego środowiska sprawami i cieszy myśl, że idei regionalizmu poświęca wiele miejsca. Na jego łamach opublikowano aż 19 artykułów. Dominowały tu zagadnienia działalności bibliotek na rzecz regionu, zbiorów regionalnych, współpracy regionalnej bibliotek, warsztatu pracy regionalisty oraz biblioteki jako centrum wiedzy o regionie. Nie pojawiły się natomiast artykuły na temat czasopism czy prasy regionalnej oraz edukacji regionalnej. Z innych czasopism propagujących i wspierających idee regionalizmu należy wymienić Bibliotekarza Zachodniopomorskiego i Poradnik Bibliotekarza.

Także na łamach prasy regionalnej w poszczególnych województwach pojawia się wiele artykułów omawiających działalność bibliotek w regionie. Liczba czasopism regionalnych, w których zamieszczane były artykuły na ten temat, nie jest bez znaczenia, albowiem przewyższa znacznie liczbę czasopism ogólnopolskich. Wartości poznawcze prasy regionalnej są ogromne, ponieważ część informacyjna i publicystyczna pozostaje w stałym i bezpośrednim kontakcie z lokalnym odbiorcą. Wywiera duży wpływ na miejscową społeczność czy to w dziedzinie wychowania, polityki, kultury, czy religii. Dzięki prasie regionalnej poznajemy tradycję ziemi, na której żyjemy, gdyż jej tematyka oscyluje głównie wokół spraw i zagadnień danego województwa. Pobudza także do aktywności na rzecz regionu (konkursy regionalne, różnego rodzaju festiwale i inne przedsięwzięcia związane z promocją regionu).

Regionalizm, choć nie jest pojęciem nowym, w dzisiejszych czasach nabiera pełniejszego znaczenia. Wpływa na to, podkreślane wiele razy, zainteresowanie środowisk własnym otoczeniem i wspieraniem idei regionalistycznych. Można przewidywać, iż w przyszłości nastąpi znaczny wzrost działalności publikacyjnej i rozwój tematyki związanej z małymi ojczyznami. Niniejsze opracowanie powstało na podstawie pracy magisterskiej.

Przypisy

[1] OMELANIUK, A. J. Regionalizm w Polsce na przełomie tysiącleci. Wrocław; Gorzów Wielkopolski: Wydaw. Silesia, 2002.

[2] STOGOWSKA, A. Regionalizm prąd umysłowy XIX i XX wieku. Edukacja Dorosłych 2000 nr 1, s. 63-70.

[3] ZIELIŃSKA, J. Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Siedlcach działalność na rzecz regionu. W: Biblioteki w służbie regionu. Ciechanów: KODRTK, 1997, s. 90-95.

[4] BEDNAREK, S. Współczesne idee regionalizmu. W: Biblioteka a regionalizm. Materiały konferencyjne. 1996-1998. Wrocław: WiMBP, 1999, s. 5-15.

[5] Słownik języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydaw. Naukowe, 1981.

[6] GAWLIK, S. Tradycyjność i współczesność w pojmowaniu regionalizmu. W: Szkoła a regionalizm. Ciechanów: KODRTK, 1996.

[7] Historia w ruchu regionalnym. Wrocław: Silesia; Ciechanów: KODRTK, 2001.

[8] OMELANIUK, A. J. tamże, s. 13.

[9] SEDLACZEK, F. Zainteresowanie bibliotek regionem. Poradnik Bibliotekarza 1962 nr 6, s. 161-166.

[10] GAWARECKA, M. Umacnianie bibliotek jako ośrodków regionalnych. Bibliotekarz Lubelski 1959 nr 4, s. 2-4.

[11] Był to artykuł: GAWARECKA, M. Umacnianie bibliotek jako ośrodków regionalnych. Bibliotekarz Lubelski, tamże.

Inne źródła:

  1. BIEŃKOWI, M. B. (oprac.). Bibliografia Bibliografii i Nauki o Książce. Cz. 2: Polska Bibliografia Bibliologiczna. Warszawa: Biblioteka Narodowa. Instytut Bibliograficzny, za lata 1945-1980.
  2. BŁASZYK, J. Region i regionalizm w działalności bibliotek. Praca magisterska pod kierunkiem prof. dr hab. M. Skajskiej-Zlat. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 2006.
  3. BIEŃKOWI, M. B. (oprac.). Polska Bibliografia Bibliologiczna. Warszawa: Biblioteka Narodowa. Instytut Bibliograficzny, za lata 1981-1996 wersja drukowana, za lata 1997-2005 wersja elektroniczna: Bazy Biblioteki Narodowej [on-line]. Warszawa: Biblioteka Narodowa [dostęp 22 kwietnia 2008]. Dostępny w World Wide Web: http://mak.bn.org.pl/w15.htm.
  4. SZYMCZAK, M. (red.). Słownik języka polskiego, t. 3 R-Z. Warszawa: Państwowe Wydaw. Naukowe, 1981.
 Początek strony



Region i regionalizm w działalności bibliotek / Joanna Błaszyk// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 4/2008 (95) maj. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/95/a.php?blaszczyk. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187