ebib 
Nr 2/2008 (93), Księgarnie a biblioteki. Sprawozdanie
 poprzedni artykuł   

 


Barbara Szczepańska
EBIB

Sprawozdanie z IV konferencji EBIB: Open Access Internet w bibliotekach


W dniach 7-8 grudnia w Bibliotece Głównej Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu odbyła się kolejna, już 6 konferencja, organizowana przez Komisję Wydawnictw Elektronicznych SBP, redakcję Elektronicznej Biblioteki oraz Bibliotekę Główną UMK w Toruniu. Celem konferencji było przedstawienie historii i teraźniejszości ruchu Open Access, szczególnie w Europie a przede wszystkim jego założenia i prace programowe, praktyczne modele organizacyjne dla repozytoriów i czasopism otwartych oraz ich technologiczne zaplecze. Celem konferencji było przekonanie bibliotekarzy i wydawców, że ruch Open Access może zbudować nowy model komunikacji naukowej, w którym jest miejsce dla wszystkich graczy, zarówno publicznych, jak i komercyjnych tak, by skorzystał na tym każdy obywatel. Uroczystego otwarcia konferencji dokonał dyrektor Biblioteki Mirosław Supryniuk.

Dzień pierwszy obrad poświęcony był repozytoriom otwartym. Referat wprowadzający wygłosił David Prosser, SPRARC Europe. Przedstawił historię ruchu Open Access, jego stan obecny, działania organizacji i instytucji w tym zakresie oraz zagadnienia praktyczne związane z modelem OA. W dyskusji, która miała miejsce po referacie, poruszono następujące kwestie:

  • Projekt Open Choice proponowany przez kilku wydawców jako alternatywny do Open Access. Open Choice daje autorom możliwość wyboru, czy uwolnią swój artykuł, poprzez opłacenie jego publikacji czy przeniosą prawa autorskie na wydawcę i pozostaną w tradycyjnym modelu.
  • Możliwość zastosowania ruchu Open Access do książek. Prosser uznał, że na to jest jeszcze za wcześnie, autorzy zbyt przywiązani są do swoich publikacji książkowych. Nie wyklucza tego w przyszłości, ale obecnie skupia się na Open Access czasopism.

Kolejny referat wygłosił Jorgen Ericsson. Dotyczył on repozytorium w Lund, jego założeń, budowy i zawartości. Wskazał najważniejsze cele: informacja o pracach naukowych uczelni i propagowanie jej w świecie, dostęp dla studentów i pracowników do produkcji naukowej ich własnej uczelni a także dostęp do tej wiedzy dla wszystkich zainteresowanych. Projekt był reklamowany i nadal na wiele sposobów jest promowany w ramach instytucji. Wydziały chcą mieć rozpoznawaną i widoczną markę, konieczne jest takie „skrojenie” serwisu, które zapewni im rozpoznawalność i możliwość wyróżnienia. Jako przykład podał Wydział Medyczny, który angażuje się w reklamowanie swoich najważniejszych publikacji „artykuł miesiąca”. Nie zmienia to faktu, że około 77 tyś. wejść do repozytorium odbywa się za pośrednictwem Google a tylko około 1, 5 tyś ze strony WWW biblioteki. Przesyłanie materiałów do repozytorium instytucjonalnego nie jest obowiązkowe a każda próba uczynienia go obowiązkowym spotyka się z protestami władz uczelni. Z tego powodu różnica między ilością opisów bibliograficznych a ilością pełnych tekstów dysertacji jest znacząca. Ericson przywołał wytyczne dotyczące wyboru oprogramowania służącego tworzeniu repozytoriów A Guide to Institutional Repository Software v 3.0: Kierowano się nimi przy tworzeniu nowego oprogramowania dla repozytorium w Lund. Według Ericsona oprogramowanie ma odpowiadać potrzebom instytucji, musi być odpowiednio zaprojektowane i właściwie użytkowane. Uczestnicy konferencji chcieli wiedzieć, dlaczego stworzono nowe oprogramowanie a nie posiłkowano się istniejącym. Twórcy repozytorium w Lund uznali, że takie rozwiązanie będzie ekonomiczniejsze niż dopasowywanie istniejącego produktu do ich potrzeb. Być może w przyszłości oprogramowanie to zostanie udostępnione innym instytucjom na zasadzie Open Source. Wymaga to jednak czasu na opracowanie dokumentacji.

Wystąpienie Pauli Sequeiros dotyczyło stosunkowo nowego, ale już znanego projektu E-LIS, otwartego repozytorium wiedzy z zakresu bibliotekarstwa i informacji naukowej. E-LIS jest repozytorium międzynarodowym (zasoby z 42 krajów), w którym gromadzone są wszelkiego rodzaju dokumenty, w tym artykuły, referaty, wyniki badań naukowych z zakresu bibliotekarstwa i informacji naukowej. Napełnianie bazy odbywa się w trybie autoarchiwizacji, każdy z autorów chcących opublikować swój tekst w repozytorium ma prawo to zrobić, powinien jednak spełnić kilka warunków, w tym sprawdzić prawa autorskie do swojego tekstu. Na dziś zasoby E-LIS z szacuje się na około 7000 tekstów. Dr Cezary Mazurek z Poznańskiego Centrum Sieciowo-Superkomuterowego przedstawił nowy serwis Federacja bibliotek cyfrowych w sieci PIONIER. Jego głównym celem jest ułatwienie korzystania z zasobów cyfrowych dostępnych w sieci PIONIER i zwiększenie ich widoczności na świecie. Serwis ten obecnie daje swoim użytkownikom możliwość skorzystania z trzech usług:

  1. wyszukiwania rozproszonego w dostępnych publikacjach,
  2. wyszukiwania rozproszonego w planach digitalizacji,
  3. tworzenia i rozpoznawania trwałych referencji do obiektów cyfrowych opartych o ich unikalne identyfikatory OAI.

Projekt DIR (Domena Internetowych Repozytoriów Wiedzy) przedstawił, w imieniu prof. Niezgódki, Alek Tarkowski. Projekt DIR jest odpowiedzią na szybkie przemiany w kulturze, nauce i technologii. Jest to projekt repozytorium narodowego a co ciekawe również prestiżowego wydawnictwa naukowego. Dziś dystrybucja drukiem jest traktowana nadal jako bardziej prestiżowe i wiarygodne. Platforma DIR ma być jednolita, zawierająca materiały dostępne w sposób otwarty jak i materiały komercyjne. Zawierać będzie zbiory Biblioteki Wirtualnej Nauki, elektroniczne wersje czasopism polskich, digitalizacja wybranych zasobów oraz utwory osierocone. DIR ma być częścią projektu DRIVER, europejskiej „federacji” bibliotek cyfrowych. Podczas dyskusji po referacie, padło pytanie w jaką stronę zmierzać będą repozytoria wiedzy? Czy w stronę portali społecznościowych? Ich filozofia pracy jest jednak trochę inna niż repozytoriów? Alek Tarkowski uważa, że jednym mechanizmem nie uda się obsłużyć całego ekosystemu. Taki centralny model może być przekonywujący dla wydawnictw naukowych, które zainteresować może powstanie jednego repozytorium narodowego. Nie uchwyci ono jednak fenomenu Web 2.0.

Przykładem pierwszego prawdziwego repozytorium instytucjonalnego jest repozytorium tworzone przez bibliotekę naukową Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi Biblioteki Politechniki Łódzkiej. Jest ono częścią większego repozytorium ECNIS (Environmental Cancer Risk, Nutrition and Individual Susceptibility) międzynarodowej sieci doskonałości. Pierwsze prace nad projektem rozpoczęły się wiosną 2007 r. i trzeba je uznać za zupełnie pionierskie na polskim rynku, dotychczas nie powstało żadne klasyczne repozytorium instytucjonalne (nie biblioteka cyfrowa) a tym bardziej repozytorium dziedzinowe. W referacie przedstawione zostały dotychczasowe działania związane z budową repozytorium w zakresie wyboru oprogramowania, wymogów sprzętowych, architektury bazy oraz zasad deponowania dokumentów.

Drugi dzień konferencji poświęcony był czasopismom naukowym oraz zagadnieniom prawnym związanym z Open Access. Referat wprowadzający wygłosiła Pani Barbara Urbańczyk z Biblioteka Główna i OINT Politechniki Wrocławskiej. Przedstawiła definicję pojęcia „open access” w odniesieniu do czasopism naukowych oraz genezę tej inicjatywy, modele finansowania i udostępniania czasopism Open Access, a także politykę wydawców w tym zakresie. Zaprezentowała najważniejsze światowe serwisy i zasady korzystania z nich. Podjęła również próbę scharakteryzowania krajowego rynku czasopism publikowanych zgodnie z modelem OA. Pani Urbańczyk, pytana o największe bariery w ruchu OA w Polsce uznała, że jest nią niska świadomość wielu podmiotów w tym naukowców i decydentów. Również fakt, że inicjatywy OA to inicjatywy oddolne a nie prowadzone na szczeblu narodowym nie wspomaga szybkiego rozwoju OA.

Lars Björnshauge, dyrektor biblioteki Uniwersytetu w Lund, przedstawił serwis Directory of Open Access Journals (DOAJ), kładąc szczególny nacisk na jego wykorzystanie zarówno przez biblioteki w procesie wprowadzania czasopism otwartych do swoich usług, jak i przez samych użytkowników do wyszukiwania artykułów w czasopismach otwartych oraz przez autorów poszukujących możliwości publikowania swoich prac. Zaprezentował również usługę Journal Info, najnowszy serwis Uniwersytetu Lund, równocześnie kierując konkretne rady do autorów, którzy chcą publikować swoje prace naukowe w czasopismach otwartych.

Przedstawiciel sponsora, Piotr Gołkiewicz z wydawnictwa ELSEVIER, przestawił punkt widzenia wydawnictwa na ruch OA. Nowoczesne metody rozpowszechniania informacji naukowej to nazwa, którą preferuje Elsevier na ruch OA. Publikowanie artykułów kosztuje i ktoś musi za to zapłacić. Może to być autor, wydawca bądź czytelnik. Najlepiej byłoby gdyby opłaty pochodziły od instytucji rządowych, ale to na razie nie jest możliwe. Elsevier stara się, aby platforma, na której udostępnia swoje zasoby była najbardziej efektywna. A z ich statystyk wynika, że wykorzystanie serwisów rośnie. Dostępność, jakość, zachowanie bazy, wydajności i efektywność kosztowa to najważniejsze oczekiwania naukowców w stosunku do informacji naukowej i baz danych. Elsevier testuje trzy rodzaje nowych dostępów: opcja autor płaci (70% autorów nie chce płacić za publikacje), sponsorowana dystrybucja oraz hybrydowe czasopisma. Prowadzą badania nad nowoczesnym modelem udostępniania zbiorów, ale na razie żadne z proponowanych, badanych rozwiązań nie jest przyjęte jako jedyne, właściwe. Punkt widzenia wydawcy na czasopisma Open Access przedstawił również dr Maciej Banach z wydawnictwa Termedia, publikującego czasopisma o tematyce medycznej. Skupił się na rozwiązaniu stosowanym przez wielu wydawców, zwanym Pay for Preview (autor płaci za opublikowanie artykułu w czasopiśmie). Autor przedstawił wady i zalety tej metody, ale udzielenie odpowiedzi na pytanie, która forma jest lepsza nie jest łatwe. Aspekty prawne udostępniania czasopism oraz tworzenia repozytoriów Open Access przedstawiła Barbara Szczepańska. Skupiła się na zasadach licencjonowania dostępu do treści oraz pomysłach na obejście istniejących zasad prawnych, czyli stosowanie licencji Creative Commons, które szczegółowo przedstawił w swoim wystąpieniu Alek Tarkowski. Osobne miejsce Pani Szczepańska poświęciła analizie czasopism Open Access, czyli warunkom udostępniania, a także modelowi relacji autor-wydawca.

Prezentacja Alka Tarkowskiego i Justyny Hofmokl o Creative Commons poprzedzona została krótkim filmem na temat historii prawa autorskiego i powodów, dla których powstały licencje CC. Z dużym zainteresowaniem spotkała się prezentacja Cengiz Aydin z Ministerstwa Kultury i Turystyki Turcji, w której przedstawione zostały doświadczenia Turcji we wprowadzaniu licencji Open Access. Wiele wiodących uniwersytetów, instytucji czy stowarzyszeń już posiada bądź wprowadza ogólnodostępne archiwa starając się jednocześnie zwiększyć świadomość środowisk oraz uwrażliwić je na zagadnienie OA podejmując działania w tym kierunku (tworzenie struktur). W celu promocji idei powołano specjalną Komisję Doradczą ds. Otwartego Dostępu (ANKOS) i równolegle komisję roboczą. Instytucje te zyskały wsparcie rządu Turcji. Czołowe tureckie uniwersytety tworzą repozytoria, w których umieszczane są prace magisterskie i doktorskie studentów. Warto podkreślić, że aż 94% elektronicznych czasopism naukowych publikowanych w Turcji to czasopisma Open Access.

Konferencji towarzyszyły IV warsztaty PCSS „Biblioteki Cyfrowe", warsztaty na temat stosowania licencji CC oraz prezentacje projektów KINIA i Wolne Lektury a także bogaty program kulturalny i towarzyski.

Wydaje się, że podczas konferencji udało się przedstawić praktyczne modele organizacyjne dla repozytoriów i czasopism otwartych. Wiele uwagi poświęcono zagadnieniom technicznym, zwłaszcza zapleczu technologicznemu repozytoriów. Wydaje się, że jednym z najważniejszych wniosków wynikających z konferencji jest przekonanie, że Open Access może zbudować nowy model komunikacji naukowej, w którym jest miejsce i dla podmiotów komercyjnych i dla publicznych. To co najcenniejsze to wiele czasu przeznaczonego na dyskusję i wymianę poglądów nie tylko między prelegentami ale także między uczestnikami konferencji. Zainteresowanych materiałami z konferencji zapraszamy na stronę z materiałami http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/mat18/. Materiały są również udostępnione w repozytorium E-Lis.

 Początek strony



Sprawozdanie z IV konferencji EBIB: Open Access Internet w bibliotekach / Barbara Szczepańska// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 2/2008 (93) marzec. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/93/a.php?szczepanska. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187