ebib 
Nr 9/2007 (90), E-czasopisma i serwisy bibliotekarskie w Europie. Prawo
 poprzedni artykuł następny artykuł   

 


Tadeusz Zarzębski

Prawo biblioteczne jako przedmiot i źródło badań


Pamięci Profesora Aleksandra Birkenmajera (1890-1967)


W tym krótkim tekście przedstawię znaczenie – często niedoceniane – tekstów prawa bibliotecznego (PB) w badaniach dziejów polskiego bibliotekarstwa. Wskażę także sposoby docierania do tekstów PB oraz celowego ich wykorzystywania w pracach badawczych.

Pojęcie prawa bibliotecznego

Z ogromnych zasobów tekstów prawnych przedmiotowo wyodrębniono teksty prawa bibliotecznego, posługując się następującą jego definicją: prawo biblioteczne obejmuje wszelkie akty normatywne także tzw. akty interpretacyjne, jak: okólniki, instrukcje, wytyczne, urzędowe zalecenia w formie pism i listów okólnych itp. dokumenty – o zasięgu ogólnokrajowym i resortowym, które w całości lub w części odnoszą się do spraw bibliotecznych i z tego punktu widzenia zostały wydane.

Katalogi PB w Polsce

Badacz tekstów PB lub poszukujący wiarygodnych źródeł do innych tematów badawczych ma, w zakresie prawa bibliotecznego, do dyspozycji następujące rejestry:

  1. Tadeusz Zarzębski Polskie prawo biblioteczne 1773–1990. Warszawa 1991; Polskie prawo biblioteczne. Aneks I. 1990–2000. Warszawa 2000; Polskie prawo biblioteczne. Aneks II. 2000–2010

Aneks II jest bieżąco formowany i publikowany na łamach: miesięcznika Bibliotekarz[1] oraz serwisu EBIB w Internecie – od 2000 r. Cały ten rejestr ma jednolity ciąg numeryczny aktów PB stanowionego od 1773 r aż po dzień dzisiejszy, w I, II, i III Rzeczypospolitej Polskiej oraz w PRL. Każdy numer pozycji w tym rejestrze poprzedza (ujawniany w cytatach) symbol PPBK: Polskie Prawo Biblioteczne. Katalog. Dla ułatwienia rozpoznawania czasu wydania (a także lokowania we właściwym miejscu opisów aktów odnajdywanych w przyszłości) w numerze pozycji wprowadzono sekwencyjny układ opisów aktów wydanych w:

  • I RP (poz. 1-19),
  • II RP (poz. 20-187),
  • III RP i w PRL (poz. 200-1778)

W adresach wydawniczych wielu pozycji znajdzie badacz odesłanie do lokacji opisanego aktu prawnego we wszystkich publikowanych zbiorach tekstów PB (w tym trzy zbiory niżej podpisanego, oznaczono symbolami „Z:”, „Za:”, „Zar:”, a po tym symbolu – numer strony). W ten sposób łatwo dotrzeć również do tekstów niepublikowanych na łamach czasopism promulgacyjnych, jak: Dziennik Ustaw, Monitor Polski i in. (w PRL tzw. „prawa powielaczowego”).

Rejestr PPBK (także w Aneksie) poprzedza syntetyczny zarys dziejów tego prawa, kończy – bogato rozwinięty indeks przedmiotowy. Szczególny charakter dziejów Polski wymusił również uwzględnienie PB wydawanego przez różne struktury państwowe w okresie zaborów:

  2. Tadeusz Zarzębski Prawo biblioteczne w okresie zaborów 1795-1918, 1939-1945. Warszawa 1997 r.

W tym rejestrze wprowadzono następujące (sekwencyjne) ciągi numeryczne pozycji PB:

  • Księstwo Warszawskie (poz. 1-8),
  • Rzeczpospolita Krakowska (poz. 50-57),
  • Zabór rosyjski (poz. 100-240),
  • Zabór austriacki (poz. 300-356),
  • Zabór pruski (poz. 400-415),
  • I wojna światowa (500-511),
  • II wojna światowa (600-622).

Taka struktura rejestru umożliwiła stworzenie jednolitego indeksu oraz łatwego rozpoznawania poprzez numer pozycji miejsca i czasu wydania aktu, a także – uzupełnianie rejestru przez przyszłych badaczy PB na ziemiach polskich. Każdy numer pozycji w tym rejestrze poprzedza (ujawniany w cytatach) symbol PBZ: Prawo Biblioteczne. Zabory. Rejestr PBZ rozpoczyna syntetyczny zarys dziejów tego prawa w podwójnym układzie: struktur politycznych stanowiących PB i przedmiotowym, kończy – bogato rozwinięty indeks przedmiotowy.

Od drugiej połowy XIX w. aż do II wojny światowej ogromną rolę w upowszechnianiu kultury i samokształcenia, a przede wszystkim w kształtowaniu świadomości narodowej, pełniły społeczne biblioteki publiczne, organizowane w różnych społecznościach lokalnych, przez towarzystwa biblioteczne, także obejmujące swą działalnością terytoria poszczególnych zaborów (TCL, TOL, TSL, TPMS i in.). Dlatego w tym rejestrze wyróżniono je w sposób szczególny, tworząc w Zarysie dziejów prawa – w układzie przedmiotowym odrębny podrozdział (3.4.3) oraz zamieszczając na końcu książki w Wykazie organizacji społecznych prowadzących biblioteki. Wykaz ten zbudowano w układzie alfabetycznym nazw miejscowości, a wewnątrz – również w układzie alfabetycznym – nazw organizacji, podając rok jej założenia oraz odsyłając do numeru pozycji aktu PBZ w rejestrze, jeżeli któraś z tych organizacji została w jakiś sposób (statut, akt erygujący organizację, nakaz likwidacji i in.) tak w PBZ zaznaczona. Uwzględniając trudności, na jakie może napotkać użytkownik tego katalogu w dotarciu do tekstów prawnych, niektóre pozycje tak szeroko wyposażono w cytaty oraz przypisy, że całość tego rejestru upodobniła się do antologii PB.

Znaczenie PB w badaniu

Wysoka ranga PB w każdym (zwłaszcza historycznym) badaniu wynika z samego charakteru prawa stanowionego w strukturach państwowych. Istnieje wiele cech wyróżniających (zawsze) teksty prawne spośród wszystkich innych zapisów myśli. A są to głównie:

  • normatywność – treść przepisu (norma prawna) wyraża wolę prawodawcy, której muszą się podporządkować inne organy i instytucje państwa oraz obywatele, a zatem zapis ten spełnia określoną funkcję w organizacji życia społecznego,
  • wiarygodność – treść i forma oraz sposób promulgowania (wydawania) aktu normatywnego potwierdzone są autorytetem państwa,
  • kreatywność – treść normy prawnej antycypuje określone zdarzenia prawne i sytuacje społeczne, które będą się dokonywały pod bezpośrednim wpływem wprowadzoniej w życie normy.

Prawo biblioteczne powinno być tym dla badacza spraw bibliotecznych (także w przekroju dziejów narodowych), czym dla kartografa jest siatka geograficzna albo osnowa dla twórcy tkaniny artystycznej – wiarygodną i trwałą podstawą do prowadzenia dalszych prac.

PB jako źródło badań

Przytoczone cechy normy prawnej stanowią o wartości tego źródła do wiarygodnego uzasadnienia tezy w badaniu naukowym, zwłaszcza gdy inne źródła zawodzą albo zaginęły wskutek przypadków losowych lub historycznych (np. wojennych). Teksty prawne (zwłaszcza urzędowo promulgowane) nie wymagają uzasadniania ich wiarygodności, one już są wiarygodne – ze względu na podmiot i cel ich stanowienia w organach ustawodawczych i rządowych lub zarządzających (jak samorządy lokalne). Wstępne zapoznanie się z prawnymi źródłami (chociażby tylko przez analizę indeksów) na początkowym etapie pracy badawczej pozwala precyzyjniej określić temat i zakres pracy, a ponadto daje badaczowi silniejsze motywacje do poszukiwania innych niż prawne źródeł wiedzy w badanym przedmiocie.

Przygotowałem i wydałem kilka takich prac, także w formie eseju naukowego. Pamiętam, ile mi to dawało satysfakcji (już w czasie wstępnego formowania tematu) oraz znakomicie ułatwiało poszukiwanie innych (niż prawne) źródeł[2].

PB jako przedmiot badań

Prawo biblioteczne może posłużyć jako główny przedmiot badań naukowych zwłaszcza w podejmowaniu ogólnych i syntetyzujących tematów w przekroju historycznym. Sądzę, że takie tematy mają dużą i trwałą wartość poznawczą dla szerszego kręgu odbiorców – same stając się źródłem wiedzy. Przy podejmowaniu takich tematów, gdzie PB jest głównym przedmiotem, zalecałbym nie tracić z pola widzenia celu, którym są sprawy biblioteczne[3].

Drodzy Badacze spraw bibliotecznych – pamiętajcie:
Tekst stanowionego prawa jest najbardziej wiarygodnym źródłem badań.

Będzie Wam zawsze, mniej lub więcej, użyteczny – teraz i w przyszłości, ponieważ najwięcej tematów badawczych w tej dziedzinie nauki dotyczy okresu od Oświecenia po Współczesność. To właśnie w Oświeceniu zrodziła się w Polsce nowoczesna oświata, gdy Sejm Rzeczypospolitej w dniu 14 października 1773 r. powziął ustawę („konstytucyię”) – Ustanowienie Kommissyi nad edukacją młodzi narodowey szlacheckiej dozor maiącey. Volumina Legum T. 8 s. 152 - PPBK: 1. To wtedy Komisja Edukacji Narodowej w dniach 7 i 12 stycznia 1774 r. powzięła postanowienie w sprawie przejęcia Biblioteki Publicznej Załuskich. Protokoły posiedzeń KEN 1773-1785 s. 15-16. - PPBK: 3. To wówczas Sejm Rzeczypospolitej w dniu 2 października 1780 r. podejmuje ustawę – Powiększenie Biblioteki Publicznej. Volumina Legum T. 8 s. 587 – PPBK: 8. Ustawa ta jest pierwszym tej rangi aktem polskiego prawa biliotecznego. Ustala ona „status" prawny Biblioteki Rzeczypospolitej Załuskich Zwanej, a ponadto przyznaje jej pełny egzemplarz obowiązkowy oraz taki sam egzemplarz z „Prowincyi Lit.” – Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego. Odtąd trwa na ziemiach polskich stanowienie prawa bibliotecznego (wydawanego także przez zaborców), które staje się coraz zasobniejszym źródłem wiedzy o dziejach polskiego bibliotekarstwa. Zasób prawa bibliotecznego w Polsce obejmuje już ponad 2000 pozycji, z tego liczbowo (nie numerycznie) : PPBK: 1766 - i PBZ: 265.

Posłowie

Powyższe prolegomena do źródeł prawa bibliotecznego stanowionego w Polsce przygotowano w celu zainteresowania badaczy dziejów polskiego bibliotekarstwa tym niepomiernie wartościowym, chociaż ciągle niedocenianym przez badaczy źródłem. Sądzę bowiem, że zarówno przyczynki do dziejów, jak i przyszła monografia dziejów polskich bibliotek, będą zawsze niepełne i niewiarygodne, jeżeli nie uwzględnią tekstów PB. Szczególne znaczenie tekstów PB w polskim bibliotekoznawstwie wymuszone jest przez niezmiernie skomplikowane dzieje naszego narodu w okresach: rozbiorowych i okupacyjnych (wojny światowe I. i II.). To właśnie przysporzyło autorowi nieprzewidywalnych trudności. Notabene, gdyby je znał na początku pracy – publikacja ta w ogóle by nie powstała. Wymaga ona dalszych uzupełnień; zwłaszcza, że istnieje już możliwość podjęcia poszukiwań tekstów PB w wielkich zbiorach bibliotecznych za granicą Polski – na wschodzie (Lwów, Wilno, Petersburg, Kijów) i zachodzie (Londyn, Berlin, Wiedeń, Paryż), a nawet w Bibliotece Kongresu USA.

Zainteresowanie badaczy dziejów bibliotek historycznymi już tekstami PB – stanowionymi w polskich strukturach państwowych oraz strukturach państw obcych na ziemiach polskich – ciągle uznać trzeba za niezadowalające, a przecież mija już ćwierćwiecze od pierwszego wydania 1. tomu dziejów PB. Skąd to lenistwo albo lęk przed posługiwaniem się najbardziej wiarygodnym tekstem? A może przyczyna tkwi także w jakiejś luce w programach studiów bibliotekoznawstwa i informacji naukowej? Z pewnym zażenowaniem czytam poważne opracowania bibliotekoznawcze ignorujące PB. Czyżby podobnie odnosili się do PB nie tylko ich autorzy, ale i recenzenci, oceniający je przed opublikowaniem?

Zamierzając zakończyć prace nad informowaniem środowiska bibliotekarskiego o najnowszych przepisach PB na łamach miesięcznika Bibliotekarz oraz EBIB – z chwilą wydania Aneksu II w 2010 r., uważałem za właściwe przypomnieć szanownym Czytelnikom o tym źródle, w formie prolegomenów do PB. Publikując ten tekst, oddaję również cześć pamięci mego Profesora, wielce zasłużonego dla polskiego bibliotekarstwa i bibliotekoznawstwa.

Przypisy

[1] Na tych łamach publikuję (od 1960 r.) informacje o nowych aktach PB oraz o wszelkich nowelizacjach tego prawa.

[2] Autorskie przykłady:
Biblioteka Rzeczypospolitej. Warszawa: Biblioteka Narodowa 1997, s. 47 (Publikacja z okazji 250-lecia Biblioteki Załuskich);
Biblioteka Rzeczypospolitej Załuskich Zwana (Fakty z dziejów). Rocz. Bibl. Nar. 1991/1992, t. 27-28, s. 45-62;
Sprawy biblioteczne w administracji rządowej III RP. Bibliotekarz 2000, nr 3, s. 12-14;
Biblioteki publiczne w systemie samorządu terytorialnego. Poradnik Bibliotekarza 1990, nr 1/3, s. 11-13;
Geneza, życie i nauki dekretu. Przegląd Biblioteczny 1986, nr 3/4, s. 279-295;
Dekret w dziejach polskiego bibliotekarstwa (w 50. rocznicę wydania). In Półwiecze Dekretu o bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi. Refleksje i opinie bibliotekarzy. Materiały ze spotkania „okrągłego stołu”, Warszawa 17 kwietnia 1996 r. Warszawa: CUKB, 1996, s. 104-110;
Uwagi nad życiem Józefa Grycza (w 40. rocznicę śmierci). Przegląd Biblioteczny 1995, nr 1, s. 15-25;
Egzemplarz obowiązkowy – dziś. Bibliotekarz 1992, nr 10, s. 11-13.

[3] Autorskie przykłady:
Podstawy prawne funkcjonowania bibliotek w dniu 3 maja 1791 r. Bibliotekarz 1991, nr 5, s. 2-5;
Egzemplarz obowiązkowy w świetle prawa. Biuletyn Informacyjny Biblioteki Narodowej 1997, nr 3, s. 4-8. (pełne zestawienie i omówienie aktów prawnych dot. egz. obowiązkowego na ziemiach polskich od 1780 r.);
Biblioteka Narodowa w świetle przepisów prawnych. Roczniki Biblioteki Narodowej 1987/1988, t. 23-24, s. 147-169;
Zawód bibliotekarski w świetle obowiązującego prawa. Przegląd Biblioteczny 1988, nr 3/4, s. 524-526;
Pragmatyka zawodu bibliotekarskiego (stan w 1987 r.). Przegląd Biblioteczny 1987, nr 3/4, s. 283-292;
Czy możliwa jest jednolita pragmatyka zawodu bibliotekarskiego. Bibliotekarz 1988, nr 10/11, s. 47-51;
Ustawa instrumentem polityki bibliotecznej. Bibliotekarz 1982, nr 4, s. 79-81.

 Początek strony



Prawo biblioteczne jako przedmiot i źródło badań / Tadeusz Zarzębski// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska - Nr 9/2007 (90) listopad. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2010. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2010/90/a.php?prawo90. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187