EBIB Nr 3/2007 (84), Elektroniczne publikacje - nowe trendy i badania. Artyku┼é Poprzedni artykuNastpny artyku  

 


Łucja Maciejewska
Krzysztof Moskwa
Biblioteka Główna i OINT
Politechnika Wrocławska

Konsorcja czasopism elektronicznych w ┼Ťrodowisku akademickim


´╗┐

1. Zamiast wst─Öpu

Czasopisma elektroniczne s─ů dynamicznie rozwijaj─ůc─ů si─Ö form─ů publikacji pi┼Ťmiennictwa naukowego. Obecnie nie trzeba przekonywa─ç bibliotekarzy ani decydent├│w do zakupu e-┼║r├│de┼é do bibliotek. U┼╝ytkownicy bibliotek cz─Östo sami zabiegaj─ů o poszerzanie oferty zasob├│w elektronicznych, a pocz─ůtkowa nieufno┼Ť─ç wobec innowacji technologicznych ust─ůpi┼éa miejsca satysfakcji z szybkiego i bezpo┼Ťredniego dost─Öpu do poszukiwanych artyku┼é├│w. Dzi─Öki specyficznym us┼éugom e-wydawc├│w - takim jak Early View, In Print, Online First, Online Early, umo┼╝liwiaj─ůcym dost─Öp do wersji elektronicznej artyku┼é├│w przed ich ukazaniem si─Ö w druku - artyku┼éy mog─ů trafia─ç na biurka naukowc├│w nierzadko wprost spod "prasy drukarskiej".

O rosn─ůcym zainteresowaniu u┼╝ytkownik├│w ┼║r├│d┼éami elektronicznymi decyduj─ů pewne zalety dokument├│w elektronicznych, a tak┼╝e coraz bardziej zaawansowane narz─Ödzia informatyczne i ich wykorzystanie w bibliotekach. Na wysok─ů ocen─Ö nowych ┼║r├│de┼é informacji decyduj─ůcy wp┼éyw maj─ů m.in. nast─Öpuj─ůce cechy publikacji elektronicznych:

  • wygodny - bez wzgl─Ödu na miejsce, odleg┼éo┼Ť─ç i czas - dost─Öp do informacji;
  • szybko┼Ť─ç publikacji i aktualizacji informacji;
  • ┼éatwy dost─Öp do dokument├│w bie┼╝─ůcych i archiwalnych;
  • mo┼╝liwo┼Ť─ç tworzenia hipertekstowych po┼é─ůcze┼ä do cytowanej literatury;
  • dost─Öp symultaniczny do tego samego dokumentu;
  • mo┼╝liwo┼Ť─ç interaktywnego i wieloaspektowego przeszukiwania zasob├│w;
  • ┼éatwe zapisywanie, kopiowanie i powielanie dokument├│w;
  • wzbogacenie o multimedia (d┼║wi─Ök, sekwencje wideo, animacje) i programy komputerowe;
  • mo┼╝liwo┼Ť─ç wsp├│┼épracy z syntezatorami mowy;
  • znaczna skalowalno┼Ť─ç obrazu w przypadku format├│w dedykowanych (PDF, DjVu).

Ostatnie cechy mog─ů by─ç szczeg├│lnie po┼╝yteczne dla os├│b z dysfunkcjami narz─ůdu wzroku, zwi─Ökszaj─ůc ich szanse na pe┼énowarto┼Ťciowe funkcjonowanie w spo┼éecze┼ästwie opartym na wiedzy, w my┼Ťl realizacji jednego z aspekt├│w programu e-inclusion[1].

Szerzej zagadnienia zwi─ůzane z zaletami i wadami czasopism elektronicznych om├│wiono w literaturze[2][3].

Powstanie e-czasopism zainicjowali wydawcy czasopism tradycyjnych. To oni pierwsi dostrzegli ogromne mo┼╝liwo┼Ťci dystrybucji swoich produkt├│w w takim medium, jakim jest Internet. Docenili pojawiaj─ůcy si─Ö spos├│b szybkiego rozpowszechniania prac naukowych, wymiany my┼Ťli, szybkiego wyszukiwania i dostarczania informacji.

W Polsce w latach 90. zacz─Ö┼éy dociera─ç do du┼╝ych bibliotek, g┼é├│wnie akademickich, oferty zagranicznych wydawc├│w prezentuj─ůce mo┼╝liwo┼Ťci dost─Öpu do nowej formy dokumentu - czasopisma elektronicznego. Pierwsze pr├│by sprawi┼éy, ┼╝e biblioteki bardzo szybko dostrzeg┼éy w tych propozycjach nowe mo┼╝liwo┼Ťci lepszego i pe┼éniejszego zaspokojenia potrzeb u┼╝ytkownik├│w. Dzi─Öki odpowiedniej polityce e-czasopisma sta┼éy si─Ö wkr├│tce nieod┼é─ůcznym elementem oferty informacyjnej, przede wszystkim bibliotek akademickich, i na sta┼ée zago┼Ťci┼éy na witrynach uczelnianych. Okaza┼éy si─Ö cennym uzupe┼énieniem zasob├│w rozwijaj─ůcych si─Ö bibliotek hybrydowych, gromadz─ůcych zbiory na tradycyjnych i nowoczesnych no┼Ťnikach[4]. Na pocz─ůtku by┼éy uzupe┼énieniem ju┼╝ posiadanych zbior├│w, ale z czasem zacz─Ö┼éy wypiera─ç formy drukowane. Wiele bibliotek zacz─Ö┼éo prenumerowa─ç wy┼é─ůcznie wersje elektroniczne czasopism. Sprzyja┼éy temu warunki organizacji konsorcj├│w, w kt├│re zacz─Ö┼éy si─Ö zrzesza─ç biblioteki w celu wsp├│lnego zakupu i eksploatacji tych ┼║r├│de┼é.

Autorzy artyku┼éu s─ů pracownikami Biblioteki Politechniki Wroc┼éawskiej, kt├│ra jako jedna z pierwszych krajowych bibliotek akademickich, wprowadza┼éa r├│┼╝ne nowe rozwi─ůzania technologiczne usprawniaj─ůce obs┼éug─Ö u┼╝ytkownik├│w, r├│wnocze┼Ťnie stwarzaj─ůc im wi─Öksze mo┼╝liwo┼Ťci dost─Öpu do informacji. By┼éa jedn─ů z pierwszych bibliotek, kt├│re przyst─Öpowa┼éy do nowo tworzonych konsorcj├│w zakupuj─ůcych czasopisma elektroniczne. Lata do┼Ťwiadcze┼ä wskazuj─ů na to, ┼╝e podobn─ů drog─ů sz┼éa wi─Ökszo┼Ť─ç krajowych bibliotek akademickich. To nie pozosta┼éo bez wp┼éywu na decyzj─Ö autor├│w, co do wyboru tematu prezentowanego artyku┼éu.

Testowanie dost─Öp├│w do nowej formy czasopism rozpocz─Öto w Politechnice Wroc┼éawskiej w 1997 roku. Pocz─ůtkowo by┼éy to dost─Öpy do trzech tytu┼é├│w wydawnictwa Elsevier. W tym samym roku, wsp├│┼épracuj─ůc z firm─ů Swets Zeitlinger GmbH, zapocz─ůtkowano testowanie platformy dost─Öpowej SwetsNet, umo┼╝liwiaj─ůcej korzystanie ze spis├│w tre┼Ťci kilkunastu tysi─Öcy tytu┼é├│w czasopism ┼Ťwiatowych wydawc├│w w wersji elektronicznej.

Do┼Ťwiadczenia Biblioteki Politechniki Wroc┼éawskiej w konsorcjach krajowych zajmuj─ůcych si─Ö zakupem i organizacj─ů dost─Öpu do e-czasopism obrazuje Tabela 1.

Tab. 1. Udział Biblioteki Politechniki Wrocławskiej w konsorcjach e-czasopism
Wydawca 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Academic Press     X X X 1)      
ACS           X X
APS/AIP            X
Blackwell      X X X X X X X
EBSCO      X X X X X X X
Elsevier X 2)     X X X X X X X
Emerald            X
IEEE         X 3) X 3) X X
Kluwer        X X X 4)   
Nature            X
ProQuest         X X X X
RSC           X X
Science            X
Springer/Kluwer    X X X X X X X X X
SwetsWise (SwetsNet)   X X X X X X X X X X
Wiley          X X X
1) konsorcjum IDEAL w┼é─ůczone do Elseviera
2) trzy pierwsze e-czasopisma w Politechnice Wrocławskiej
3) prenumerata e-only pakietu 120 czasopism
4) konsorcjum Kluwer w┼é─ůczone do Springera

W roku 2007 Biblioteka rozszerzy┼éa dost─Öp do czasopism elektronicznych przyst─Öpuj─ůc do trzech nowych konsorcj├│w: APS/AIP, Nature i Science oraz projektu wydawnictwa Emerald zmierzaj─ůcego do zawi─ůzania konsorcjum.

2. Przesłanki tworzenia konsorcjów

Od kilkunastu lat w gromadzeniu literatury czasopi┼Ťmienniczej zauwa┼╝a si─Ö nast─Öpuj─ůce tendencje:

  • sta┼éy wzrost liczby czasopism w postaci tradycyjnej i elektronicznej,
  • bogactwo ofert wydawc├│w i tw├│rc├│w profesjonalnych serwis├│w z czasopismami elektronicznymi,
  • coraz bardziej przyjazne sposoby udost─Öpniania i prezentacji czasopism elektronicznych,
  • ci─ůg┼éy wzrost ┼Ťwiatowych cen czasopism,
  • malej─ůce ┼Ťrodki finansowe przeznaczane na zakup literatury w bibliotekach naukowych,
  • nowe modele finansowania publikacji pi┼Ťmiennictwa naukowego.

Problemy gromadzenia czasopism w bibliotekach akademickich, to g┼é├│wnie niemo┼╝no┼Ť─ç zakupu wszystkich tytu┼é├│w, na kt├│re jest zapotrzebowanie w ┼Ťrodowisku, a tak┼╝e ca┼ékowite wykluczenie zjawiska wieloegzemplarzowo┼Ťci tytu┼é├│w. To tak┼╝e szukanie odpowiedzi na pytania: Jak gospodarowa─ç posiadanymi ┼Ťrodkami? Co i w jaki spos├│b gromadzi─ç? Problemy te s─ů cz─Östo dyskutowane w ┼Ťrodowisku bibliotekarskim z udzia┼éem w┼éadz uczelni, gdy┼╝ na wydzia┼éach spoczywa ci─Ö┼╝ar zabezpieczenia ┼Ťrodk├│w na import literatury. ┼Ürodki finansowe na ten cel przeznaczane s─ů g┼é├│wnie z dzia┼éalno┼Ťci statutowej wydzia┼é├│w, kt├│re, realizuj─ůc okre┼Ťlone wymogi komisji akredytacyjnych, maj─ů znacz─ůcy wp┼éyw na kszta┼ét zbior├│w bibliotecznych pod wzgl─Ödem ich jako┼Ťci i wielko┼Ťci. Rosn─ů r├│wnie┼╝ potrzeby ┼Ťrodowiska akademickiego wynikaj─ůce m.in. z rozwoju nowych kierunk├│w kszta┼écenia, nowych sposob├│w nauczania i pracy takich, jak e-learning i telepraca. Powy┼╝sze przes┼éanki wp┼éywaj─ů na racjonalizacj─Ö wydatk├│w zwi─ůzanych z zakupem czasopism, niezale┼╝nie od tego, czy mamy do czynienia z form─ů drukowan─ů czy elektroniczn─ů.

Polityka pa┼ästwa wspiera inicjatywy o zasi─Ögu og├│lnokrajowym instytucji finansowanych z bud┼╝etu pa┼ästwa: uczelni publicznych, towarzystw naukowych, instytut├│w PAN. Wsparcie dotyczy rozwoju technologii informacyjnych oraz zakupu elektronicznych ┼║r├│de┼é informacji poprzez dofinansowywanie ich w ramach dotacji celowych[5]. Dofinansowanie ograniczone jest do instytucji niezyskownych dzia┼éaj─ůcych w obszarze bada┼ä naukowych i edukacji, nie uwzgl─Ödnia uczelni prywatnych. Dzi─Öki wsp├│┼épracy konsorcyjnej mo┼╝na bardziej efektywnie i oszcz─Ödnie gospodarowa─ç przyznawanymi dotacjami.

W Polsce w ramach tej dzia┼éalno┼Ťci s─ů dofinansowywane m.in. zakupy serwis├│w e-czasopism i baz bibliograficznych koordynowane przez ICM (Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego) przy Uniwersytecie Warszawskim oraz Pozna┼äsk─ů Fundacj─Ö Bibliotek Naukowych (PFBN).

ICM stworzy┼é Bibliotek─Ö Wirtualn─ů Nauki - system sieciowego udost─Öpniania serwis├│w e-czasopism i naukowych baz danych (http://vls.icm.edu.pl/). Pozna┼äska Fundacja koordynuje dzia┼éalno┼Ť─ç konsorcj├│w bibliotek korzystaj─ůcych z zasob├│w e-czasopism udost─Öpnianych w ramach projektu eIFL (http://www.pfsl.poznan.pl/eifl/).

3. Charakterystyka konsorcj├│w

Bogata oferta konsorcj├│w funkcjonuj─ůcych w obszarze zainteresowa┼ä ┼Ťrodowiska akademickiego z jednej strony, z drugiej za┼Ť ich zr├│┼╝nicowanie pod wieloma wzgl─Ödami, sk┼éania do wyodr─Öbnienia cech wsp├│lnych grup konsorcj├│w, okre┼Ťlenia kryteri├│w ich klasyfikacji i dokonania ich charakterystyki.

Istotne wydaje si─Ö okre┼Ťlenie cech charakteryzuj─ůcych konsorcja, rodzaj├│w zawieranych um├│w, przedmiotu prenumeraty, a w szczeg├│lnych przypadkach zr├│┼╝nicowanie przedmiotu prenumeraty od przedmiotu dost─Öpu. Wa┼╝ne jest r├│wnie┼╝ ustalenie ewentualnego zwi─ůzku uczestnictwa w konsorcjum z prenumerat─ů, czy te┼╝ coraz cz─Ö┼Ťciej e-prenumerat─ů czasopism okre┼Ťlonego wydawcy, czynnik├│w wp┼éywaj─ůcych na koszt uczestnictwa, w konsekwencji tak┼╝e sposobu technicznej realizacji dost─Öpu oraz sposobu i zakresu archiwizacji materia┼é├│w obj─Ötych dost─Öpem. Celowe wydaje si─Ö podkre┼Ťlenie charakteru instytucji koordynuj─ůcych konsorcja, gdy┼╝ ich status mo┼╝e skutkowa─ç zr├│┼╝nicowaniem procedur zam├│wie┼ä publicznych.

Tab. 2. Konsorcja e-czasopism dost─Öpne w ofercie krajowych dostawc├│w w 2007 roku
Wydawca Koordynator Prawa wy┼é─ůczne Dofinansowanie Koszt Liczba
pełnotekstowych
czasopism
Archiwizacja
e-pren. FTE opłata stałaonline onsiteCD, DVD
ACS ICM X X X - - 40 - X -
APS/AIP ICM X X X - - 15 - X -
Blackwell EBSCO-IPS X - - X - 850 X - -
EBSCO PFBN 1) X X - - X 7 000 - - X
Elsevier ICM X X X - - 2 130 - X -
Emerald ICM 2) - X - - X 180 X - -
IEEE ICM X X - X - 250 - X -
Nature ABE 3) X X - X - 1 4) - - -
OUP PRESS X - - X - 180 - - -
ProQuest ABI Inform Complete BG AE (Kr) 5) X X - X - 3 000 - - -
ProQuest Medical Library GBL 6) X - - - X 900 - - -
ProQuest STM PFBN 7) X X - X - 3 200 - - -
RSC ABE
PRESS
- - - - X 60 X - -
Science ABE 3) X X - X - 1 - - -
Springer ICM X X X - - 1 360 - X -
Wiley EBSCO-IPS X - X - - 170 X - -
1) koordynuje PFBN w porozumieniu z PCSS i firm─ů Ebsco Publishing
2) Emerald przedstawi┼é kilka ofert konsorcyjnych, indywidualne zg┼éoszenia kierowa─ç mo┼╝na bezpo┼Ťrednio do przedstawiciela wydawcy p. Marcina Dembowskiego (e-mail: mdembowski@emeraldinsight.com), projekty mog─ů zosta─ç obj─Öte dofinansowaniem uzyskanym przez ICM
3) mo┼╝liwo┼Ť─ç dofinansowania poprzez ICM
4) oferta podstawowa dotyczy czasopisma Nature, możliwe jest poszerzenie oferty o inne tytuły wydawcy
5) koordynuje BG AE w Krakowie w porozumieniu z firm─ů Akme Archive
6) koordynuje GBL w porozumieniu z firm─ů Akme Archive
7) koordynuje PFBN w porozumieniu z PCSS i firm─ů Akme Archive

Tabela 2. zawiera informacje o konsorcjach, kt├│re w dominuj─ůcym zakresie oferuj─ů czasopisma elektroniczne. Nie obejmuje indywidualnych rozwi─ůza┼ä zwi─ůzanych z uzyskaniem praw do archiwizacji po wniesieniu dodatkowych op┼éat.

3.1. Cechy konsorcjum

Wiele cech charakterystycznych dla dzia┼éalno┼Ťci konsorcyjnej mo┼╝na uzna─ç za ich zalety, do kt├│rych niezaprzeczalnie nale┼╝─ů:

  • stosunkowo niska op┼éata za dost─Öp do niewsp├│┼émiernie du┼╝ej liczby tytu┼é├│w, kt├│rych zakup przekracza┼éby mo┼╝liwo┼Ťci finansowe pojedynczej biblioteki;
  • dost─Öp do wszystkich tytu┼é├│w wykupionych przez cz┼éonk├│w konsorcjum, tzw. wzajemny dost─Öp (cross-access);
  • dost─Öp do archiw├│w;
  • mo┼╝liwo┼Ť─ç negocjacji ceny oraz negocjacji warunk├│w zakupu i organizacji dost─Öpu;
  • mo┼╝liwo┼Ť─ç uzyskania dofinansowania;
  • jedna platforma dost─Öpowa;
  • jeden koordynator;
  • jedna procedura zam├│wienia publicznego;
  • jedna umowa licencyjna (kt├│r─ů podpisuje koordynator, a nie ka┼╝da instytucja z osobna);
  • dost─Öp do wszechstronnych statystyk umo┼╝liwiaj─ůcych m.in. analiz─Ö poczytno┼Ťci zawarto┼Ťci.

Cz─Östo oferowane s─ů us┼éugi dodatkowe, bardzo przydatne dla u┼╝ytkownik├│w. Z najwa┼╝niejszych nale┼╝y wymieni─ç:

  • dost─Öp do g┼é─Öbokich archiw├│w (backfile),
  • tokeny (pakiet darmowych lub p┼éatnych pobra┼ä artyku┼é├│w, kt├│rych nie obejmuje licencja),
  • dost─Öp do panelu administracyjnego umo┼╝liwiaj─ůcego np. realizacj─Ö zdalnego dost─Öpu.

W przypadku konsorcj├│w opartych na prenumeracie czasopism uczestnicy maj─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç wp┼éywania na liczb─Ö prenumerat. Ich starania zmierzaj─ů te┼╝ do ograniczenia zjawiska wieloegzemplarzowo┼Ťci. Umowy licencyjne cz─Östo zezwalaj─ů na dokonywanie zmian w li┼Ťcie prenumerat, pod warunkiem utrzymania warto┼Ťci katalogowej prenumeraty ca┼éego konsorcjum. Dzi─Öki takim dzia┼éaniom w ramach konsorcj├│w istnieje wi─Öksze prawdopodobie┼ästwo koordynacji zakup├│w e-czasopism w kraju oraz rozszerzenia listy tytu┼é├│w o najbardziej po┼╝─ůdane w ┼Ťrodowisku naukowym[6].

3.2. Umowy

Podstawowym dokumentem, kt├│ry definiuje prawa i obowi─ůzki wydawc├│w oraz cz┼éonk├│w konsorcjum, jest umowa licencyjna (license agreement) zawarta pomi─Ödzy wydawc─ů i koordynatorem lub wydawc─ů i uczestnikiem konsorcjum. Na podstawie umowy licencyjnej tworzona jest umowa konsorcyjna, kt├│ra potwierdza warunki umowy licencyjnej oraz okre┼Ťla obowi─ůzki koordynatora wobec wydawcy i uczestnika konsorcjum.

Umowy licencyjna i konsorcyjna, opr├│cz okre┼Ťlenia praw i obowi─ůzk├│w stron, powinny definiowa─ç:

  • strony umowy i ich umocowanych prawnie reprezentant├│w,
  • przedmiot umowy i czas jej trwania,
  • warto┼Ť─ç przedmiotu umowy i spos├│b jej wyliczenia,
  • przybli┼╝ony termin wystawienia rachunku lub faktury, je┼Ťli jest to zasadne r├│wnie┼╝ okre┼Ťlenie stawki nale┼╝nego podatku,
  • kategorie uprawnionych u┼╝ytkownik├│w,
  • spos├│b realizacji dost─Öpu,
  • ewentualne prawa archiwizacyjne,
  • warunki rozwi─ůzania umowy,
  • spos├│b rozstrzygania spor├│w,
  • sytuacje stosowania kar umownych i ich wysoko┼Ť─ç.

Umowy daj─ů bardzo istotn─ů gwarancj─Ö utrzymania sta┼éego wzrostu cen, zazwyczaj ni┼╝szego ni┼╝ przewidywany wzrost cen katalogowych. Jest to szczeg├│lnie wa┼╝ne w przypadku um├│w wieloletnich, gdy┼╝ pozwala w bardziej precyzyjny spos├│b planowa─ç bud┼╝ety na kolejne lata.

Zagadnienia zwi─ůzane z umowami licencyjnymi om├│wiono w materia┼éach EBLIDY opublikowanych r├│wnie┼╝ w Biuletynie "Biblioteka z Horyzontem"[7], a tak┼╝e w og├│lnych zasadach zawierania um├│w licencyjnych przyj─Ötych przez IFLA w 2001 roku[8].

3.3. Przedmiot

Podstawowy podział pozwala rozróżnić konsorcja ze względu na przedmiot subskrypcji:

  1. jedno czasopismo (np. Nature, Science);
  2. kolekcja tematyczna czasopism jednego wydawcy (np. STM lub HSS w ofercie Blackwella lub OUP; kolekcje biznesowe lub kolekcja in┼╝ynieryjna Emerald);
  3. cała kolekcja czasopism jednego wydawcy (np. ACS, Blackwell, Elsevier, OUP, RSC, Springer, Wiley);
  4. czasopisma dw├│ch lub kilku wydawc├│w obejmuj─ůce t─Ö sam─ů dziedzin─Ö (np. po┼é─ůczone oferty APS i AIP; IEEE i IET; poza ofert─ů krajowych dostawc├│w przyk┼éadowa oferta kilku wydawc├│w czasopism matematycznych i statystycznych w ramach projektu EUCLID);
  5. kolekcja tematyczna czasopism serwisu agregacyjnego (np. ABI/INFORM Complete);
  6. serwis agregacyjny czasopism (np. Ebsco, ProQuest, poza ofert─ů krajowych dostawc├│w: JSTOR, OCLC).

Uszczeg├│┼éowieniem podzia┼éu ze wzgl─Ödu na przedmiot prenumeraty jest podzia┼é ze wzgl─Ödu na przedmiot dost─Öpu. Zasadniczo powiela on powy┼╝szy podzia┼é, jednak w odniesieniu do 3.3. c) i d) mo┼╝liwy jest dost─Öp do pe┼énego zestawu czasopism wydawcy (Freedom Collection) lub okre┼Ťlenie przez uczestnik├│w konsorcjum w┼éasnej, interesuj─ůcej ich listy czasopism UTL (Unique Titles List).

3.4. Koszt

W┼Ťr├│d czynnik├│w wp┼éywaj─ůcych na wysoko┼Ť─ç kosztu uczestnictwa w konsorcjum wyr├│┼╝ni─ç mo┼╝na:

  1. warto┼Ť─ç prenumeraty tradycyjnej lub e-prenumeraty;
  2. dost─Öpn─ů zawarto┼Ť─ç (kolekcja tematyczna, UTL, Freedom Collection);
  3. wielko┼Ť─ç instytucji okre┼Ťlan─ů parametrem FTE (Full Time Equivalent): liczba pracownik├│w naukowych i/lub liczba doktorant├│w, i/lub liczba student├│w; mo┼╝liwe jest ograniczenie do FTE okre┼Ťlonych wydzia┼é├│w uczelni potencjalnie zainteresowanych tematyk─ů dost─Öpu lub wyodr─Öbnionych wed┼éug innych kryteri├│w grup u┼╝ytkownik├│w;
  4. liczb─Ö uczestnik├│w konsorcjum;
  5. g┼é─Öboko┼Ť─ç dost─Öpnych archiw├│w;
  6. dost─Öp wzajemny cross-access;
  7. us┼éugi dodatkowe (np. tokeny, archiwizacja, utrwalenie na no┼Ťniku).

Obecnie w przypadku 3.4. a) warunkiem przyst─ůpienia do konsorcjum jest najcz─Ö┼Ťciej przekszta┼écenie prenumerat tradycyjnych wszystkich czasopism okre┼Ťlonego wydawcy na prenumeraty elektroniczne (ACS, APS/AIP, Elsevier, Springer, Wiley).

Koszt konsorcjum mo┼╝e by─ç zwi─ůzany z prenumerat─ů okre┼Ťlonych czasopism (ACS, APS/AIP, Elsevier, Springer, Wiley) lub niezale┼╝ny od niej (Ebsco, IEEE, ProQuest).

Opr├│cz tych rozwi─ůza┼ä funkcjonuj─ů rozwi─ůzania po┼Ťrednie, kt├│re poza kosztami konsorcjum zak┼éadaj─ů podtrzymanie dotychczasowej prenumeraty okre┼Ťlonego wydawcy (Blackwell, OUP, RSC). Nie s─ů to koszty bezpo┼Ťrednio wp┼éywaj─ůce na warto┼Ť─ç konsorcj├│w, jednak musz─ů by─ç uwzgl─Ödniane w corocznych planach prenumeraty bez mo┼╝liwo┼Ťci ich usuni─Öcia.

Mo┼╝liwe jest przekszta┼écenie prenumeraty drukowanej na elektroniczn─ů i obni┼╝enie jej kosztu o 5-10% lub zakup obu wersji, w tym przypadku zakup wersji drukowanej mo┼╝e by─ç obj─Öty rabatem DDP (Deep Discount Price) si─Ögaj─ůcym 75-90% ceny katalogowej na dany rok.

3.5. Spos├│b dost─Öpu

Ze wzgl─Ödu na spos├│b technicznej realizacji dost─Öpu rozr├│┼╝niamy konsorcja udost─Öpniaj─ůce subskrybowane zasoby:

  1. online - na serwerze wydawcy/dostawcy,
  2. on-site - na serwerze uczestnik├│w konsorcjum,
  3. poprzez serwer providera - serwis dost─Öpowy (np. IngentaConnect, SwetsWise).

Powszechnie stosowan─ů przez wydawc├│w metod─ů autoryzacji u┼╝ytkownik├│w jest sprawdzanie w czasie nawi─ůzywania sesji adres├│w IP komputer├│w, z kt├│rych ┼é─ůcz─ů si─Ö u┼╝ytkownicy.

3.6. Archiwizacja

Wyra┼║ne zr├│┼╝nicowanie konsorcj├│w zwi─ůzane jest ze sposobem i zakresem archiwizacji materia┼é├│w dost─Öpnych dla ka┼╝dego z uczestnik├│w:

  1. bez archiwizacji (ProQuest STM, Science);
  2. archiwizacja wieczysta na serwerze wydawcy lub providera (dost─Öp bezterminowy):
    • pe┼énej zawarto┼Ťci bazy (kompletne archiwa wszystkich ┼║r├│de┼é) (IEEE),
    • ograniczona do prenumerowanych rocznik├│w wszystkich czasopism (Blackwell, RSC, Springer),
    • ograniczona do prenumerowanych rocznik├│w kolekcji tematycznej (Blackwell, Emerald),
    • rocznik├│w czasopism prenumerowanych przez wszystkich uczestnik├│w (Wiley),
    • rocznik├│w czasopism prenumerowanych wy┼é─ůcznie przez uczestnika (ACS, APS/AIP, Elsevier);
  3. na no┼Ťniku CD-ROM, DVD-ROM w ramach kosztu konsorcjum (Ebsco) lub za dodatkow─ů op┼éat─ů (Wiley);
  4. na serwerze wydawcy lub providera, dodatkowo p┼éatna po zaprzestaniu bie┼╝─ůcej prenumeraty (Nature).

3.7. Koordynator

Ogólne rozróżnienie w odniesieniu do koordynatora konsorcjum zakłada podział na tych, którzy:

  • maj─ů obowi─ůzek stosowania ustawy o zam├│wieniach publicznych,
  • nie podlegaj─ů obowi─ůzkowi stosowania tej ustawy.

Koordynowanie konsorcjum przez instytucj─Ö bud┼╝etow─ů sprawia, i┼╝ wszelkie procedury zwi─ůzane z zam├│wieniami publicznymi realizowane s─ů przez koordynatora.

Obowi─ůzkowi stosowania ustawy o zam├│wieniach publicznych podlegaj─ů r├│wnie┼╝ firmy prywatne, organizacje po┼╝ytku publicznego (fundacje, stowarzyszenia), kt├│re wykorzystuj─ů do realizacji koordynowanego projektu ponad 50% ┼Ťrodk├│w publicznych.

Je┼╝eli koordynator konsorcjum nie stosuje ustawy Prawo zam├│wie┼ä publicznych, a warto┼Ť─ç zam├│wienia (sk┼éadka cz┼éonkowska) przekracza 6 000 EURO, uczestnik konsorcjum, kt├│rym jest instytucja bud┼╝etowa, jest zobowi─ůzany do przeprowadzenia samodzielnie procedury zam├│wienia publicznego.

4. Wnioski

W ostatnich latach bud┼╝ety bibliotek nie s─ů w stanie finansowa─ç zakup├│w literatury niezb─Ödnej do pe┼énego zaspokojenia potrzeb ┼Ťrodowiska akademickiego, rosn─ůcych wraz z rozwojem dyscyplin nauki i pojawianiem si─Ö nowych obszar├│w bada┼ä. Jest to spowodowane przede wszystkim ogromnym wzrostem liczby tytu┼é├│w czasopism ukazuj─ůcych si─Ö na rynku ┼Ťwiatowym, a r├│wnocze┼Ťnie sta┼éym i znacz─ůcym wzrostem ich cen. Biblioteki zacz─Ö┼éy szuka─ç odpowiedniego wyj┼Ťcia z tej niekorzystnej dla wszystkich sytuacji przez wsp├│lne dzia┼éania zmierzaj─ůce do tworzenia konsorcj├│w.

Uczestnictwo w konsorcjach istotnie wzbogaca oferty informacyjne bibliotek i staje si─Ö czynnikiem wyr├│wnywania jako┼Ťci us┼éug informacyjnych we wsp├│┼épracuj─ůcych instytucjach, a tak┼╝e stwarza szans─Ö rozwoju bibliotek, przede wszystkim w mniejszych o┼Ťrodkach akademickich, przyczyniaj─ůc si─Ö do podniesienia poziomu ich oferty edukacyjnej[9]. Wykorzystanie formy elektronicznej publikacji wnosi now─ů jako┼Ť─ç do us┼éug realizowanych przez biblioteki, u┼éatwiaj─ůc i przyspieszaj─ůc dost─Öp u┼╝ytkownik├│w do literatury naukowej.

Udzia┼é bibliotek akademickich w konsorcjach sprzyja ponadto migracji form zbior├│w od tradycyjnych dokument├│w drukowanych do postaci elektronicznych, przyczyniaj─ůc si─Ö do przekszta┼éce┼ä w funkcjonowaniu bibliotek akademickich, ukierunkowuj─ůc je na model bibliotek hybrydowych, realizuj─ůcych rosn─ůcy zakres us┼éug oparty na zasobach elektronicznych i technologiach je wspieraj─ůcych.

W tradycyjnym modelu finansowania prenumeraty czasopism udzia┼é w konsorcjach najpe┼éniej zaspokaja potrzeby ┼Ťrodowiska akademickiego. Przy nieznacznym wzro┼Ťcie koszt├│w prenumeraty obci─ů┼╝aj─ůcych bud┼╝ety uczestnik├│w umo┼╝liwia dost─Öp do niewsp├│┼émiernie du┼╝ej liczby tytu┼é├│w. Powstawanie coraz to nowych konsorcj├│w oraz przyk┼éady zar├│wno polskie[10], jak i ┼Ťwiatowe[11], dostarczaj─ů podstaw do stwierdzenia, ┼╝e nawi─ůzywanie wsp├│┼épracy bibliotek poprzez tworzenie konsorcj├│w i wsp├│lna organizacja dost─Öpu do e-czasopism jest obecnie optymalnym rozwi─ůzaniem.

Kontekst nowych modeli licencjonowania i finansowania pi┼Ťmiennictwa naukowego (open access, self archiving)[12][13][14] sprawia, ┼╝e konsorcja pozostaj─ů wci─ů┼╝ wa┼╝nym, ale nie jedynym, sposobem poszerzania dost─Öpu do warto┼Ťciowej literatury naukowej. Dzia┼éania wielu pa┼ästw, w tym rz─ůd├│w kraj├│w Unii Europejskiej, a tak┼╝e organizacji mi─Ödzynarodowych zrzeszaj─ůcych r├│┼╝ne ┼Ťrodowiska (naukowc├│w, bibliotekarzy), zmierzaj─ů do obni┼╝enia koszt├│w korzystania z wynik├│w bada┼ä naukowych i poszukiwania rozwi─ůza┼ä umo┼╝liwiaj─ůcych realizacj─Ö idei otwartego dost─Öpu do wiedzy[15][16][17]. Dyskusja wywo┼éana w tych ┼Ťrodowiskach obj─Ö┼éa r├│wnie┼╝ wydawc├│w i wielu z nich, tak┼╝e i tych najwi─Ökszych[18][19][20][21], podj─Ö┼éo si─Ö publikacji czasopism na licencji open access.

Skr├│ty u┼╝yte w artykule


Przypisy

[1] PINDLOWA, W. Technologiczne wy┼é─ůczenie i w┼é─ůczenie w spo┼éecze┼ästwo informacyjne. Przyczyny i zapobieganie. In e-W┼é─ůczenie czy e-wyobcowanie? [CD-ROM]. Krak├│w: Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiello┼äskiego, 2006. ISBN 83-921593-1-4.

[2] MACIEJEWSKA, ┼ü. Czasopisma elektroniczne a konsorcja. Refleksje administratora serwisu e-czasopism. In Biuletyn EBIB [online]. 2002, nr 7 (36) [dost─Öp 16 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2002/36/maciejewska.php. ISSN 1507-7187.

[3] PIOTROWSKA, E., ZAJ─äC, R. Czasopisma elektroniczne w bibliotekach naukowych. In Biuletyn EBIB [online]. 2002, nr 7 (36) [dost─Öp 16 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2002/36/piotrowska.php. ISSN 1507-7187.

[4] PIOTROWICZ, G. Model hybrydowy wsp├│┼éczesnej polskiej biblioteki akademickiej. In Konferencja Polskie biblioteki akademickie w Unii Europejskiej, ┼ü├│d┼║ 23-25 czerwca 2004 [online]. Ostatnia modyfikacja 15.07.2004 [dost─Öp 16 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://bg.p.lodz.pl/konferencja2004/pelne_teksty/piotrowicz.pdf.

[5] Rozporz─ůdzenie Ministra Nauki i Informatyzacji z dnia 4 sierpnia 2005 r. w sprawie kryteri├│w i trybu przyznawania i rozliczania ┼Ťrodk├│w finansowych na nauk─Ö. In Dziennik Ustaw [online]. 2005, nr 161, poz. 1359. [dost─Öp 14 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://isip.sejm.gov.pl/servlet/Search?todo=file&id=WDU20051611359&type=2&name=D20051359.pdf.

[6] MACIEJEWSKA, ┼ü. Optymalizacja wsp├│┼épracy ┼Ťrodowisk bibliotekarskich w zakresie zakupu i udost─Öpniania czasopism elektronicznych. In Elektroniczne publikacje w bibliotekach i o┼Ťrodkach informacji. Teoria i praktyka. VII Mi─Ödzynarodowa konferencja naukowa. Krak├│w: Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Jagiello┼äskiego, 2001, s. 106-107.

[7] GIAVARRA, E. Licencjonowanie ┼║r├│de┼é cyfrowych: Jak unikn─ů─ç pu┼éapek prawnych. In Biuletyn Porozumienia "Biblioteka z Horyzontem" [online]. kwiecie┼ä 2000, nr 1 [dost─Öp 16 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://www.pfsl.poznan.pl/horyzonty/Nr1/warto1.html.

[8] Zasady zawierania um├│w licencyjnych przyj─Öte przez IFLA w 2001 roku [online]. [dost─Öp 14 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://www.ifla.org/V/ebpb/copy-pl.pdf.

[9] WOJCIECHOWSKI, J. Konsorcja biblioteczne. In Biblioteka, 2004, nr 8, s. 134. ISSN 0551-6579.

[10] PIOTROWICZ, G. Konsorcja bibliotek uczelnianych - wczoraj, dzi┼Ť, jutro. In Biuletyn EBIB [online]. 2002, nr 7 (36) [dost─Öp 16 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2002/36/piotrowicz.php. ISSN 1507-7187.

[11] MACIEJEWSKA, ┼ü., SZARSKI, H., URBA┼âCZYK, B. Dost─Öp do czasopism elektronicznych w krajach Unii Europejskiej. In Konferencja Polskie biblioteki akademickie w Unii Europejskiej, ┼ü├│d┼║ 23-25 czerwca 2004 [online]. Ostatnia modyfikacja 15.07.2004 [dost─Öp 16 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://bg.p.lodz.pl/konferencja2004/pelne_teksty/maciejewska.pdf.

[12] ST─śPNIAK, J. Europa wobec wzrostu cen czasopism - warunki zjednoczenia. In Konferencja Polskie biblioteki akademickie w Unii Europejskiej, ┼ü├│d┼║ 23-25 czerwca 2004 [online]. Ostatnia modyfikacja 15.07.2004 [dost─Öp 16 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://bg.p.lodz.pl/konferencja2004/pelne_teksty/stepniak.pdf.

[13] MACIEJEWSKA, ┼ü., URBA┼âCZYK, B. Open Access jako alternatywna metoda dost─Öpu do elektronicznych publikacji naukowych. In Konferencja: Komputerowe wspomagania bada┼ä naukowych. XI Krajowa Konferencja. XI KK KOWBAN` 2004. Wroc┼éaw - Polanica Zdr├│j, 27-29 pa┼║dziernik 2004. Wroc┼éaw: Wydaw. Wroc┼éawskiego Towarzystwa Naukowego, cop. 2004, s. 224-227.

[14] BEDNAREK-MICHALSKA, B. Wolny dost─Öp do informacji i wiedzy czy wykluczenie edukacyjne? In Biuletyn EBIB [online]. 2005, nr 2 (63) [dost─Öp 15 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2005/63/michalska.php. ISSN 1507-7187.

[15] op. cit.

[16] ST─śPNIAK, J. Czasopisma naukowe - zmiana modelu finansowania. In Biuletyn EBIB [online]. 2004, nr 2 (53) [dost─Öp 14 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2004/53/stepniak.php. ISSN 1507-7187.

[17] op. cit.

[18] iOpenAccess. In Strona domowa Taylor & Francis [online]. [dost─Öp 14 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://www.tandf.co.uk/journals/iopenaccess.asp.

[19] Online Open. In Strona domowa Blackwell Publishing [online]. [dost─Öp 14 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://www.blackwellpublishing.com/static/onlineopen.asp.

[20] Open Choice. In Strona domowa Springera [online]. [dost─Öp 14 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://www.springer.com/east/home/open+choice.

[21] SAGE Open. In Strona domowa SAGE Publications [online]. [dost─Öp 14 marca 2007]. Dost─Öpny w World Wide Web: http://www.sagepub.co.uk/sageopen.sp.

 Pocz─ůtek strony



Konsorcja czasopism elektronicznych w ┼Ťrodowisku akademickim / ┼üucja Maciejewska, Krzysztof Moskwa// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bo┼╝ena Bednarek-Michalska. - Nr 3/2007 (84) kwiecie┼ä. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2007. - Tryb dost─Öpu: http://www.ebib.info/2007/84/a.php?maciejewska_moskwa. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187