EBIB Nr 3/2007 (84), Elektroniczne publikacje - nowe trendy i badania. Artykuł Poprzedni artykuNastpny artyku  

 


Magdalena Karciarz
Biblioteka DSWE we Wrocławiu

Badanie źródeł e-informacji


Próba definicji informacji elektronicznej

Opracowanie artykułu na temat badań źródeł informacji elektronicznej rozpoczęło się od pytań: co rozumiemy pod pojęciem informacja elektroniczna? Jak klasyfikować badania z tego zakresu? Jakie obecnie badania prowadzone są w polskich ośrodkach nad informacją elektroniczną? W pierwszej części zostanie przedstawiona terminologia dotycząca wyżej wymienionych zagadnień.

Informacja (łac. informatio – wyobrażenie, pojęcie) posiada wiele konotacji w różnych dziedzinach. Zasadniczo obejmują one dwa podstawowe punkty widzenia: pierwszy, obiektywny, który wywodzi się z fizyki i matematyki, gdzie informacja oznacza pewną własność fizyczną lub strukturalną obiektów, oraz drugi, subiektywny (kongwinistyczny), gdzie informacją jest to, co nasz umysł jest w stanie przetworzyć i wykorzystać do własnych celów[1].

Źródła informacji, czyli materiał, z którego czerpane są informacje zaspokajające określone potrzeby informacyjne. W szerszym znaczeniu źródłami informacji mogą być dokumenty, osoby lub instytucje[2]. Według innego ujęcia, za źródło informacji uważa się zarówno dokumenty, jak i zespół warunków (system, miejsce, organizacje, konferencje, spotkania itp.), w których mogą być uzyskane przydatne wiadomości z dziedziny nauki, techniki lub ekonomiki[3].

Elektroniczne źródła informacji – dokumenty dostępne za pomocą narzędzi elektronicznych i/lub w środowisku elektronicznym. Do tej grupy najczęściej klasyfikuje się książki i czasopisma elektroniczne oraz bazy danych i źródła internetowe[4]. Na stronach bibliotek zagranicznych można w tej kategorii odnaleźć również: e-zdjęcia, e-muzykę, elektroniczne katalogi czy elektroniczne przewodniki tematyczne[5].

Ewolucja źródeł informacji elektronicznej jest podstawą do twierdzenia, że badania nad tą formą informacji nie mogą ograniczać się jedynie do dokumentów. Przedstawiony poniżej schemat zawiera następujące elementy: e-źródła, interfejs oraz użytkownika, jako składowe elementy systemu informacji elektronicznej. Jest to podstawa badań wielu ośrodków badawczych, co zostanie wykazane w dalszej części artykułu. System ten można badać jakościowo oraz ilościowo pod względem formalnym oraz merytorycznym.

Rozmiar: 3122 bajtów

I. e-źródła + II. interfejs (symbolizowany przez lupę) + III. użytkownik

Rozmiar: 1161 bajtów

system informacji elektronicznej

Metody badań e-źródeł

Przyjrzyjmy się metodom badań źródeł informacji elektronicznej rozumianych według przedstawionej wcześniej definicji.
We współczesnej organizacji nauki badania dzieli się najczęściej ze względu na ich cel. Wyróżnia się wśród nich:

  • badania teoretyczne – podejmowane dla wyjaśnienia zjawisk oraz opracowania nowych teorii,
  • badania stosowane – zmierzające do wykorzystania w praktyce badań teoretycznych,
  • badania wdrożeniowe – mające na celu przeniesienie wyników badań naukowych stosowanych z gruntu nauki na grunt techniki i produkcji. Związane są z innowacjami wdrażanymi w wielu przedsiębiorstwach.

W każdej z tych grup występują badania jakościowe i ilościowe, które posłużą za podstawę porównania badań z zakresu e-źródeł.

  • Badania ilościowe – mają na celu zgromadzenie danych, które można poddać obróbce statystycznej. W badaniach tego typu dąży się do nadania analizowanym zjawiskom określonych miar i uogólnienia wyników wobec całej badanej grupy.
  • Badania jakościowe – zwykle poprzedzają lub uzupełniają badania ilościowe. Kładzie się w nich nacisk przede wszystkim na zebranie informacji dotyczących motywów, postaw i preferencji. Badania te wyjaśniają i pozwalają zrozumieć analizowane zjawiska, które nie mogą być potwierdzone statystycznie.

Tabela 1. Przykłady badań

  BADANIA (ilościowe/jakościowe)   I e-źródła II interfejs III użytkownik


teoretyczne
stosowane
wdrożeniowe
porównawcze ilościowe/jakościowe analiza odesłań skale ocen kwestionariusze
statystyczne ilościowe/jakościowe webometria site/server centric user centric
funkcjonalne ilościowe/jakościowe personalizacja, marketing architektura informacji analiza zapytań czynnych, usability

Przykłady badań prowadzonych w polskich ośrodkach naukowych

Analizując wykaz publikacji naukowych z zakresu informacji elektronicznej zauważyć można, że najczęściej wykorzystywane są badania jakościowe dotyczące interfejsu oraz użytkowników. Drugą grupę stanowią badania ilościowe e-źródeł głównie w zakresie webometrii.

Jednym z polskich ośrodków badań nad źródłami informacji elektronicznej jest Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Zorganizowano tam szereg konferencji poświęconych poruszanej tu tematyce. Ich efektem są publikacje z zakresu: informacji w Internecie, użytkowników informacji elektronicznej czy elektronicznych publikacji[6]. Prowadzone są tam również studia podyplomowe dotyczące elektronicznej informacji i dokumentowania, które obejmują przedmioty: metadane w serwisach elektronicznych, publikowanie dokumentów elektronicznych, dostęp do źródeł informacji w Internecie i inne. Problematyka badań ilościowych zasygnalizowana została w artykule prof. Wandy Pindlowej Cybermetria[7].

Webometria i cybermetria obejmują te badania, które dotyczą ilościowych aspektów budowy i wykorzystywania źródeł informacji, struktury i technologii stron WWW[8] oraz – w przypadku drugiego terminu i w kontekście ogólniejszym – badań ilościowych zasobów sieciowych i ich struktury oraz technologii całej sieci oglądanej także w aspekcie bibliometrii i informetrii. Perspektywy rozwoju tego typu oddziaływań czasopism i książek elektronicznych opisane zostały również przez prof. Martę Skalską-Zlat w Cybermetrics, Netometrics, Webometrics – nowe pojęcia i zadania informetrii[9]. Dopełnieniem tego tematu jest najnowsza publikacja prof. Piotra Nowaka Bibliometria. Webometria. Podstawy. Wybrane zastosowania[10].

Aspekty jakościowe badań źródeł informacji elektronicznej podejmowane są również w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego. Praca doktorska dr Małgorzaty Góralskiej Dziedzictwo i przyszłość książki. Wybrane problemy elektronicznych form komunikacji piśmiennej[11] i kierunek jej badań w zakresie książki elektronicznej wskazują na nowe formy przekazu informacji, które coraz bardziej się upowszechniają. Ważnym w tym zakresie jest postulat, by badaniem objąć również dokumenty nie tylko ukończone i udostępnione w sieci, lecz również otwarte projekty typu Wiki, które jako zbiór edytowalnych artykułów są cennym źródłem informacji. Z innej perspektywy poruszył tematykę badania elektronicznej informacji w kontekście formalnym Maciej Dutko w rozprawie doktorskiej Typografia stron WWW. Formy, funkcje, perspektywy. Zauważa on nowe funkcje, jakie pełni typografia Internetu względem tradycyjnych jej form. Wyodrębnia m.in.: typografię urbanizacyjną, behawioralną, interaktywną i spersonalizowaną. Owe formy funkcjonalne wynikają z profilu poszczególnych serwisów, a ich znajomość pomaga także w merytorycznych badaniach źródeł internetowych i ich klasyfikacji.

Problemy zarządzania informacją specjalistyczną, projektowanie i eksploatacja baz danych czy zastosowanie technologii komputerowych w działalności informacyjnej, badane są również w Instytucie Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego[12]. Przedmiotem badań prof. Jadwigi Woźniak-Kasperek jest m.in. organizacja i dostępność informacji poprzez pryzmat języków informacyjno-wyszukiwawczych[13]. Zarządzanie informacją naukową było natomiast tematem konferencji zorganizowanej przez Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Śląskiego. Poruszone zostały takie tematy, jak: kryteria oceny elektronicznych źródeł informacji, dostęp do elektronicznych zasobów wiedzy z dziedzin technicznych czy czasopisma elektroniczne[14]. W Instytucie Informacji Naukowej i Bibliologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu poruszane są następujące tematy badawcze: optymalizacja zasobów informacyjnych w sieci Internet, efektywność systemów zarządzania informacją czy wykorzystanie e-learningu w edukacji specjalistów informacji naukowej i bibliologii[15].

Badaniami z zakresu informacji elektronicznej zajmują się również bibliotekarze. Z ich punktu widzenia istotne są zwłaszcza tematy praktycznego wykorzystania e-źródeł, profilu użytkowników czy badań funkcjonalnych.

Analizując losowo wybrane strony WWW bibliotek, pod kątem dostępu do informacji o prowadzonych badaniach nad źródłami elektronicznymi, zauważyć należy, iż nie jest to informacja jawna. Jedynie na stronie Biblioteki Narodowej[16] wydzielono dział Działalność naukowa, w którym omówione zostały ogólne założenia. Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego zamieszcza na swoich stronach statystykę wykorzystania zasobów informacji on-line. Statystyki nie zawierają jednak opracowania czy komentarza. Próżno szukać zagadnień badań naukowych nad e-źródłami na stronie Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Politechniki Wrocławskiej czy Wyższej Szkoły Ekonomicznej Almamer w Warszawie. Fakt ten dziwi tym bardziej, iż to właśnie biblioteki mają najbliższy kontakt z informacją elektroniczną, a bibliotekarze zatrudnieni w placówkach naukowych doskonałe pole badawcze.

Badania teoretyczne, stosowane czy wdrożeniowe nad e-źródłami, to pola eksploatacji czekające na penetrację przez pracowników (nie tylko akademickich). Szczególnie, że propagowanie idei społeczeństwa wiedzy jest tak szeroko rozpowszechniane, a technologie coraz skuteczniej wychodzą ideom tym naprzeciw, częściej przenosząc nas w wirtualny świat.

Przypisy:

[1] Wikipedia.pl [on-line].[dostęp 25 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://pl.wikipedia.org/wiki/Informacja#Inne_interpretacje.

[2] DEMBOWSKA M. (red.). Słownik terminologiczny informacji naukowej, Wrocław: Ossolineum, 1979, s. 130.

[3] PIRÓG W. Zagadnienia informacji i dokumentacji naukowej, Warszawa: PWN, 1997, s. 22.

[4] Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu [on-line]. [dostęp 20 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.bu.uni.wroc.pl/ezrod/.

[5] E-Resources [on-line]. [dostęp 19 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.columbia.edu/cu/lweb/eresources/.

[6] Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego [on-line]. [dostęp 19 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.inib.uj.edu.pl/.

[7] PINDLOWA W. Cybermetria. In Profesjonalna informacja w Internecie, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2005, s. 58-61.

[8] Wikipedia.en [on-line]. [dostęp 26 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://en.wikipedia.org/wiki/Webometrics.

[9] SKALSKA-ZLAT M. Cybermetrics, Netometrics, Webometrics - nowe pojęcia i zadania informetrii. In: Przestrzeń informacji i komunikacji społecznej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2004, s. 159-168.

[10] NOWAK P. Bibliometria. Webometria. Podstawy. Wybrane zastosowania. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2006.

[11] Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego [on-line]. [dostęp 10 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ibi.uni.wroc.pl/instyt/gm.htm.

[12] Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego [on-line]. [dostęp 27 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.lis.uw.edu.pl/pl/badania.htm.

[13] WOŹNIAK-KASPEREK J. Organizacja informacji w internetowych serwisach kontrolowanej jakości [on-line]. [dostęp 16 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/kaba/wozniak-kasperek.php.

[14] Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Śląskiego [on-line]. [dostęp 27 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://ibin.us.edu.pl/zarzadzanie/program.html.

[15] Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu [on-line]. [dostęp 27 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.inibi.umk.pl/badania/tematy.html.

[16] Biblioteka Narodowa [on-line]. [dostęp 27 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.bn.org.pl/index.php?id=2&dnaukowa.

 Początek strony



Badanie źródeł e-informacji / Magdalena Karciarz// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska. - Nr 3/2007 (84) kwiecień. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2007. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2007/84/a.php?karciarz. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187