EBIB Nr 11/2006 (81), Stan i perspektywy polskich zasobów cyfrowych w Internecie. Artykuł Poprzedni artykuNastpny artyku  

 


Ewa Wichlińska
Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu

Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa - udział i doświadczenia Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu


Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (WBC) http://www.wbc.poznan.pl jest wspólną inicjatywą poznańskiego środowiska akademickiego. W projekcie uczestniczą biblioteki naukowe i publiczne Poznania, Archiwum Państwowe w Poznaniu oraz niektóre biblioteki regionalne, np. Biblioteka Publiczna im. Stefana Rowińskiego w Ostrowie Wielkopolskim. WBC, podobnie jak inne biblioteki cyfrowe, działa, wykorzystując system dLibra stworzony i cały czas udoskonalany przez Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe (PCSS) http://www.man.poznan.pl/. Zasoby sprzętowo-programowe stanowią integralną część bibliotek uczestniczących w projekcie. Nadzór nad oprogramowaniem używanym przez WBC sprawuje wspólnie Poznańska Fundacja Bibliotek Naukowych (PFBN) http://galileo.pfsl.poznan.pl/ i PCSS.

Gromadzeniem zasobów WBC i ich przygotowywaniem do udostępniania kieruje PFBN, jednakże każda z bibliotek wprowadzających swoje zbiory do WBC autonomicznie podejmuje decyzje o kryteriach umieszczania zbiorów na platformie cyfrowej. Biblioteka Uniwersytecka im. Adama Mickiewicza w Poznaniu decyzję o umieszczaniu swoich zbiorów w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej, a w szczególności jednostek wchodzących w skład Narodowego Zasobu Bibliotecznego, podjęła w 2004 r. Do stycznia 2006 r. w bibliotece było tylko jedno stanowisko pracy ds. tworzenia WBC, od początku roku 2006 włączono do zadań jeszcze jedną osobę. Pracownia digitalizacji jest częścią Oddziału Zbiorów Specjalnych BUAM. Początki pracy były bardzo trudne (braki sprzętowe - np. brak komputera dobrej klasy). W tym okresie pewną pomoc uzyskano od Poznańskiej Fundacji Bibliotek Naukowych. Pomimo iż Biblioteka dysponuje Pracownią Reprograficzną, która jest wyposażona w wysokiej jakości skaner, podjęto karkołomną próbę skanowania większości publikacji na małym skanerze typu OpticBook 3600.

Fot. 1. Sprzęt w pracowni digitalizacji - @ K. Gmerek

Okazało się, że był to strzał w dziesiątkę. Skaner bardzo dobrze się sprawdził i działa bez zarzutu już od dwóch lat. Skanowana jest na nim większość publikacji, oczywiście oprócz wielkoformatowych gazet i czasopism oraz starodruków. Skany poddawane są obróbce graficznej. Pliki przesyłane są następnie do pracowni WBC, gdzie przygotowywane są do umieszczenia na platformie cyfrowej.

Fot. 2. Pracownia digitalizacji - @ K.Gmerek

W odróżnieniu od innych bibliotek Dyrekcja Biblioteki zdecydowała się wydzielić osobną komórkę biblioteczną do spraw WBC. Nasza "inność" przejawia się także w sposobie pracy. Cały proces cyfryzacji odbywa się właściwie przy jednym komputerze (oczywiście jest to komputer mający odpowiednie parametry i umożliwiający pracę w kilku programach jednocześnie) - pracownicy jednocześnie skanują, pracują jako informatycy i bibliotekarze. Jako jedyna biblioteka posiadamy program autorstwa Bartłomieja Burby umożliwiający przetwarzanie plików. Jest to skrypt powstały na bazie Linuxa, działający w Windows w środowisku Cygwin.

Przyjęty przez nas system pracy wymaga oczywiście niesłychanej dyscypliny, zaangażowania oraz nieprawdopodobnej wręcz determinacji. Jestem zdania, iż osoby pracujące w systemie bibliotecznym Horizon mogą mieć problemy w przełamywaniu pewnych nawyków, kiedy podejmą prace w dLibrze. Opis bibliograficzny w systemie bibliotecznym Horizon jest bardzo szczegółowy i wymagający pieczołowitości, tymczasem pracując z dLibrą i opracowując metadane w BUAM zwraca się przede wszystkim uwagę na treść pozycji, którą chce się umieścić na platformie cyfrowej, i wyłuskuje możliwie jak najwięcej z tej treści. Mam tu na myśli tworzenie maksymalnej liczby słów kluczowych umożliwiających dotarcie do danej publikacji jak największej grupie użytkowników. Wielu z nich dociera do bibliotek cyfrowych poprzez wyszukiwarkę internetową Google (wyszukiwarka indeksuje całość opisu publikacji), dobrze zrobione metadane mają więc ogromne znaczenie.

Fot. 3. Rezultaty wyszukań w Google

Krótko mówiąc, opis bibliograficzny ma służyć czytelnikowi, a nie bibliotekarzowi, o czym wiele osób pracujących w bibliotekach zdaje się zapominać. Katalog komputerowy Horizon Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu połączony jest z Wielkopolską Biblioteką Cyfrową. Publikacje mające opis w Horizonie, a jednocześnie znajdujące się na platformie cyfrowej, posiadają link umożliwiający przejście do przeglądania pełnych tekstów. Należy pamiętać także o tym, że podstawową zasadą przyświecającą funkcjonującym w Polsce bibliotekom cyfrowym jest otwarty dostęp do publikacji (open access)[1].

Fot. 4. Przykładowy opis bibliograficzny

W grudniu 2006 liczba wszystkich publikacji w WBC wynosiła 24.852. Od momentu przystąpienia do projektu Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu udostępniła na platformie cyfrowej 6.789 pozycji, suma wyświetleń wszystkich publikacji wyniosła w tym okresie 221.527. Pod względem liczby udostępnianych online pozycji plasujemy się na drugim miejscu, tuż za Biblioteką Kórnicką PAN. Zamieszczone poniżej wykresy ilustrują procentowo udział Biblioteki Uniwersyteckiej w projekcie. Wykres pierwszy to zestawienie wg liczby udostępnianych publikacji. Zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu stanowią 29% wszystkich zasobów udostępnianych przez WBC.

Fot. 5. Liczba udostępnionych publikacji w WBC

Wykres drugi to procentowe zestawienie wyświetlanych publikacji. Z danych wynika, iż 24% wykorzystywanych publikacji w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej to zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu.

Fot. 6. Liczba wyświetlonych publikacji w WBC

Przykłady:

  1. Gumowski Marian, Pieczęcie i herby miast wielkopolskich, Poznań 1932 r., Liczba wyświetleń 1219, http://www.wbc.poznan.pl/publication/29082.
  2. Balzer Oswald, Genealogia Piastów, Kraków 1895, Liczba wyświetleń 787, http://www.wbc.poznan.pl/publication/30602.
  3. Wappenbuch der Staedte des Grossherzogthums Posen, Berlin 1866, Liczba wyświetleń 265, http://www.wbc.poznan.pl/publication/29496.
  4. Lattermann Alfred, Einfuehrung in die deutsche Sippenforschungen in Polen und die preussischen Osten, Poznań 1938, Liczba wyświetleń 192, http://www.wbc.poznan.pl/publication/34428.

Kolekcje WBC

Materiały w Bibliotece podzielone są na następujące kolekcje: dziedzictwo kulturowe, materiały dydaktyczne, materiały regionalne, muzykalia. Biblioteka Uniwersytecka najwięcej swoich zbiorów zgromadziła w dziale dziedzictwa kulturowego, materiałach regionalnych oraz publikacjach grupowych. Kolekcja dotycząca dziedzictwa kulturowego zawiera cenne rękopisy, starodruki, biblie, herbarze, genealogie, pozycje dotyczące historii Polski, pamiętniki. Największą popularnością cieszą się księgi adresowe obejmujące okres od połowy wieku XIX do dwudziestolecia międzywojennego, dotyczące zarówno szeroko rozumianego regionu, mam tu na myśli historyczną Wielkopolskę, jak i całej Polski wraz z Wolnym Miastem Gdańskiem. Księgi adresowe wychodziły zarówno w języku polskim, jak i niemieckim - w WBC umieszcza się je w obu tych wersjach.

Fot. 7. Przykładowy obiekt cyfrowy - księga adresowa

W porozumieniu z Sekcją Starych Druków publikowane są cenne starodruki i rękopisy. Należy zaznaczyć, iż są one skanowane z oryginału, co jest bardzo ważne ze względu na uzyskany efekt - jest on nieporównanie lepszy niż w sytuacji, gdy byłyby skanowane z mikrofilmu.

Fot. 8. Przykładowy obiekt cyfrowy- stary druk

Kolekcja gromadząca materiały regionalne stanowi bardzo duży procent wprowadzanych zbiorów. Umieszcza się tu m.in. pozycje tematycznie związane z historią regionu (Wiosna Ludów, powstanie styczniowe i wielkopolskie itd.), zbiory pamiętnikarskie, heraldyczne, dawne edycje materiałów źródłowych. Publikacje ciągłe, wielotomowe umieszcza się jako tzw. publikacje grupowe, które są wyświetlane w sposób bardzo przejrzysty dla użytkownika: przeglądając jedną z pozycji, może też łatwo dotrzeć do innych z nią powiązanych.

Fot. 9. Struktura publikacji grupowej

Znaczący procent cyfrowych zbiorów stanowią gazety i czasopisma. Wprowadzono już w całości następujące tytuły gazet wielkopolskich: Gazeta Polska (1848-1850), Orędownik na Powiat Wolsztyński (1921-1934), Dziennik Ostrowski (1936-1939), Kronika Gostyńska (1929-1939). Rarytasem jest pierwsze czasopismo ilustrowane w XIX-wiecznej Wielkopolsce - Przyjaciel Ludu (1834-1849).

Fot. 10. Przykładowy obiekt cyfrowy - czasopismo

Bogatym, aczkolwiek niedocenianym, źródłem dotyczącym historii regionalnej są czasopisma parafialne. Digitalizacji zostało poddanych dotychczas siedem tytułów.

Fot. 11. Przykładowy obiekt cyfrowy - czasopismo

Biblioteka Uniwersytecka jest otwarta na prośby czytelników, zwłaszcza na dezyderaty pracowników nauki UAM. Przykładem tego może być umieszczenie na stronie WBC wspomnianych wyżej materiałów źródłowych i starych opracowań historycznych), pamiętników, a nawet starych słowników celtyckich.

Fot. 12. Przykładowy obiekt cyfrowy - słownik

Problemów związanych z digitalizacją zbiorów jest mnóstwo, niemniej praca ta jest bardzo dużym wyzwaniem dającym też dużo satysfakcji. Mam nadzieję, że regionalnych bibliotek cyfrowych będzie w kraju przybywać i nawiążą one szeroką współpracę. Obecnie biblioteki nie angażują się poważnie w tego rodzaju przedsięwzięcia. W środowisku poznańskim poza Biblioteką Kórnicką PAN (gdzie powstał duży oddział zajmujący się tylko Biblioteką Cyfrową) i Biblioteką Uniwersytecką UAM żadna z bibliotek naukowych Poznania nie podjęła się tego zadania.

Wobec nawarstwiania się zadań i problemów wynikających z ucyfrawiania zbiorów w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu należałoby się zastanowić nad zwiększeniem liczby osób zaangażowanych w ten projekt. Wydaje mi się, że w środowisku istnieje bardzo mała akceptacja dla dygitalizacji zbiorów. Odnoszę wrażenie, iż bibliotekarze nie zaakceptowali tej formy działalności biblioteki, nie rozumiejąc, iż nadchodzi nowa era w bibliotekarstwie polskim i powoli zaczyna się pojawiać nowy typ bibliotekarza, mianowicie bibliotekarz cyfrowy.

Przypis

[1] NAJSAREK, P. Terminologia Open Access - o czym warto wiedzieć? In: Biuletyn EBIB [on-line]. 2006 nr 3 (73) . [dostęp 30 listopada 2006]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/2006/73/najsarek.php.

 Początek strony



Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa - udział i doświadczenia Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu / Ewa Wichlińska// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska. - Nr 11/2006 (81) grudzień/styczeń. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2007. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2007/81/wichlinska.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187