EBIB Nr 11/2006 (81), Stan i perspektywy polskich zasobów cyfrowych w Internecie. Badania, teorie wizje Poprzedni artykuNastpny artyku  

 


Jolanta Sobielga
Biblioteka Główna
Politechnika Świętokrzyska w Kielcach

Dlaczego coraz rzadziej cytujemy źródła obcojęzyczne?


Chcę się podzielić pewnym spostrzeżeniem poczynionym przy okazji badań nad systemem komunikacji naukowej i przepływu informacji z zakresu bibliotekoznawstwa[1]. Otóż na przykładzie pięciu analizowanych czasopism wyraźnie widać, że maleje skłonność autorów do cytowania źródeł obcojęzycznych. Analizie poddano cytowania według powyższego kryterium w następujących czasopismach: Przegląd Biblioteczny (Przegląd), Zagadnienia Informacji Naukowej (ZIN), Praktyka i Teoria Informacji Naukowej i Technicznej (PTINT), Bibliotekarz oraz Poradnik Bibliotekarza (Poradnik), w latach 1990-1999. Wyliczono indeksy dynamiki przez porównanie procentowych udziałów cytowań źródeł obcojęzycznych w ogólnej liczbie cytowań, dla dwu okresów, tj. 1995-99/1990-94. W większości czasopism nastąpił spadek udziału tego rodzaju cytowań, który mierzony indeksem wynosi: ZIN 0,70, PTINT 0,78, Bibliotekarz 0,69, Poradnik 0,43. Jedynie w Przeglądzie odnotowano stabilizację poziomu cytowań 1,04.

Ciąg przypadków czy trwała tendencja?

Indeks dynamiki zmian nie stwarza jednak możliwości opisu tendencji zmian charakteryzowanego zjawiska. Dokonano więc próby oceny ogólnego kierunku zmian udziału cytowań obcojęzycznych źródeł. Jednak rozkład zmiennej zależnej (cytowań obcojęzycznych) w czasie uniemożliwia jej charakterystykę za pomocą prostej funkcji liniowej i wyznaczenie trendu np. metodą najmniejszych kwadratów. Wyliczony współczynnik zbieżności np. dla cytowań obcojęzycznych ogółem dla wszystkich czasopism wynosi aż 0,84, co pokazuje, że rozkład danych w analizowanym szeregu czasowym nie da się opisać za pomocą prostej funkcji liniowej. Z analizy wykresu cytowań obcojęzycznych wynika, że wyznaczenie trendu z takiego rozkładu wymaga funkcji lepiej odzwierciedlającej tendencję rozwojową z uwagi na duży udział czynników przypadkowych. Prowadzone szacunki nie przyniosły jednak satysfakcjonujących rezultatów, spadek cytowań obcojęzycznych nie ma zatem charakteru trwałej tendencji, a przynajmniej nie można jej ustalić za pomocą prostych metod analitycznych.

Jakie są przyczyny?

Dla wyjaśnienia przyczyn spadku cytowań obcojęzycznych, zamiast zależności funkcyjnej, wprowadzono zależność statystyczną, czyli wartościom jednej cechy przyporządkowano średnie wartości drugiej cechy. Zmienną zależną w tym przypadku stanowią odsetki cytowań obcojęzycznych w ogólnym wolumenie cytowań dla każdego roku analizowanego okresu, czyli w latach 1990-99. Zmienna niezależna wynika ze sformułowanej hipotezy dotyczącej przyczyn analizowanego zjawiska. Badania bowiem pokazują, że w przekazywaniu informacji z zakresu bibliotekoznawstwa oraz dyscyplin pokrewnych rośnie udział cytowanej informacji pochodzącej z innych dyscyplin (cytowania interdyscyplinarne), przy jednoczesnej stabilizacji poziomu cytowań ogółem w analizowanym okresie. Indeksy dynamiki dla lat 1995-99/1990-94 wynoszą odpowiednio: 1,46 oraz 1,04. Jeśli cytowane źródła obcojęzyczne traktować jako swego rodzaju strumień innowacji zasilający system wymiany informacji w ramach bibliotekoznawstwa i dyscyplin pokrewnych, to można przyjąć, że zachodzi proces, nazwijmy go roboczo, kompensacji tego typu innowacji.

Obcojęzyczne źródła zasileń są zastępowane cytowaniami o interdyscyplinarnym charakterze, z takich dziedzin, jak: psychologia i nauki pedagogiczne (I=2,44), informatyka (I=1,72), ekonomia i nauki o organizacji i zarządzaniu (I=1,42). Innymi słowy, spadek udziału cytowań obcojęzycznych jest kompensowany wzrostem udziału cytowań interdyscyplinarnych. Szerszy kontekst tego procesu omówiono w końcowej części tekstu. Dla tak sformułowanej hipotezy pozostaje określenie statystycznej postaci zmiennej niezależnej. Może ją stanowić procentowy udział cytowań interdyscyplinarnych w ogólnym wolumenie cytowań, dla każdego roku analizowanego okresu. Statystyczną formą weryfikacji hipotezy jest wyliczony współczynnik korelacji Pearsona dla tych dwu zmiennych, który wynosi -0,78. Oznacza to silny związek i znaczną zależność między odsetkiem cytowań źródeł interdyscyplinarnych (zmienna niezależna-x) a odsetkiem cytowań źródeł obcojęzycznych (zmienna zależna). Z równania regresji wynika, że jeśli cytowania źródeł interdyscyplinarnych wzrosną np. o 1%, to cytowania źródeł obcojęzycznych spadną o 0,8%. Wyliczono ponadto zależność analizowanych zmiennych za pomocą współczynnika korelacji rangowej Spearmana. Jest on bowiem bardziej odporny niż poprzedni na odchylenia od rozkładu normalnego, z którymi mamy tu do czynienia, a także jest lepszym narzędziem pomiaru zależności zmiennych wyrażonych w krótszych przekrojach czasowych. Wyliczony współczynnik korelacji Spearmana dla analizowanych zmiennych wynosi -0,75. Potwierdza to, zidentyfikowany wcześniej, silny wpływ wzrostu cytowań źródeł interdyscyplinarnych na spadek cytowań obcojęzycznych w analizowanym okresie.

Trafność tak sformułowanej hipotezy zależy oczywiście od logicznego uzasadnienia przyczynowej zależności badanych zjawisk. Logiczne uzasadnienie takiej zależności ma kluczowe znaczenie w weryfikacji hipotez. Pomaga bowiem ustalić, czy mamy do czynienia ze związkiem przyczynowo-skutkowym, czy jedynie ze współwystępowaniem zjawisk. Wydaje się, że ów związek udało się objaśnić w stopniu pozwalającym na przyjęcie weryfikowanej hipotezy, co oczywiście nie wyklucza wpływu innych przyczyn na obserwowaną dynamikę cytowań obcojęzycznych.

Równie istotnym zabiegiem w badaniu tego typu zależności jest analiza dostatecznej ilości danych empirycznych. Jak pisze bowiem M. Krzysztofiak w jednym ze swoich podręczników statystyki, prawidłowość statystyczna toruje sobie drogę w masie pozornych przypadków. Z uwagi na dużą pracochłonność procedury identyfikacji cytowań, a szczególnie ich agregacji według różnych kryteriów, ograniczono się do wykorzystania już istniejących materiałów z badań w przekroju dziesięcioletnim.

Przyczyny domniemane

Nie można wykluczyć, że istotny wpływ na relatywny spadek cytowań obcojęzycznych, obok cytowań interdyscyplinarnych, ma, ujawniona w badaniach, narastająca konsolidacja (wzrost domknięcia) podsystemu czasopism. Rośnie mianowicie udział wzajemnych cytowań w ramach podsystemu czasopism w całym systemie wymiany informacji z zakresu bibliotekoznawstwa i dyscyplin pokrewnych. Należy sądzić, że wraz z powstaniem EBIB-u oraz jego znaczącą pozycją w systemie wymiany informacji, wspomniany proces ulega nasileniu. Statystyczna weryfikacja tej hipotezy wydaje się możliwa, jednak badania nie dostarczyły wystarczających przesłanek do jej logicznego uzasadnienia.

Stan obecny

Interesująca wydawała się odpowiedź na pytanie, czy zaobserwowany spadek cytowań obcojęzycznych utrzymuje się nadal? Dlatego poszerzono okres badań o kolejne pięć lat, czyli do 2004 r. Jednak z powodów, o których wyżej wspomniano, dotyczy to tylko Bibliotekarza. Kryterium decydującym o jego wyborze była największa liczba odnotowanych tu cytowań, m.in. z tego względu, że jako miesięcznik zamieszcza największą liczbę publikacji. Bibliotekarz skupia również najszersze spektrum autorów, od środowiska akademickiego poczynając, na pracownikach bibliotek kończąc. Ze względu na duży udział czynników przypadkowych dokonano wygładzenia szeregu empirycznego przez zastąpienie empirycznych wartości zmiennej zależnej szeregu czasowego wartościami średnimi pięciookresowymi. Im więcej okresów jest uwzględniane przy obliczaniu średnich ruchomych, tym dokładniej można oczyścić szereg empiryczny z wahań przypadkowych. Jednak ceną za to jest utrata danych empirycznych (w przypadku szeregu pięciookresowego tracimy dwa pierwsze i dwa ostatnie wyrazy szeregu).

Wyliczony indeks dynamiki z szeregu opartego o średnie pięciookresowe z lat 1990-2004 wynosi 0,75. Jeśli natomiast porównać średnie odsetki cytowań obcojęzycznych w Bibliotekarzu z dwu okresów, tj. 1990-1997 oraz 1997-2004 (szereg wygładzony), to nastąpił spadek tego typu cytowań o 5,1 punktów procentowych. Natomiast indeks dynamiki wyliczony z porównania danych empirycznych (szereg niewygładzony) dla tych dwu okresów wynosi 0,79. Odpowiednio, z porównania tych dwu okresów w oparciu o szereg empiryczny wynika, że nastąpił spadek udziału cytowań obcojęzycznych o 4,4 punkty procentowe. Mimo że nawet z szeregu piętnastoletniego trudno określić charakter tendencji spadkowej cytowań obcojęzycznych, to jednak na przykładzie Bibliotekarza widać kontynuację spadku tego typu cytowań, choć tempo tego spadku w porównaniu z okresem dziesięcioletnim wyraźnie osłabło. W ostatnim pięcioleciu nastąpił bowiem wzrost cytowań obcojęzycznych w stosunku do okresu 1995-99 o 27,7%. Ilustrują to wskaźniki tempa (T) w analizowanych okresach: (1990-94)-(1995-99) T= -30,6%; natomiast spadek tempa, z uwagi na względny wzrost cytowań obcojęzycznych w ostatnim pięcioleciu, dla okresu piętnastoletniego (1990-97)-(1997-04) wynosi już tylko -21,0%.

Szerszy kontekst

Obserwowane zmiany strukturalne w systemie komunikowania informacji z zakresu bibliotekoznawstwa i dyscyplin pokrewnych są skutkiem dwu zmian kardynalnych, które się dokonują w ostatnich latach w otoczeniu polskich bibliotek oraz innych instytucji zajmujących się użytkowaniem informacji. Są to:

  1. Wprowadzenie gospodarki rynkowej oraz związany z tym potężny strumień innowacji o prakseologicznej naturze, przyswajanych we wszystkich obszarach ludzkiej aktywności.
  2. Informatyzacja, a w konsekwencji automatyzacja procesów użytkowania informacji oraz wdrażanie tych procesów na wielką skalę.

Doświadczenia tego typu przejmowane z krajów zachodnich, m.in. poprzez cytowaną literaturę, były "konsumowane", szczególnie w początkowym okresie transformacji, głównie w ekonomii, naukach o organizacji i zarządzaniu, informatyce, automatyce itp. Następnie polskie doświadczenia z tego zakresu, zgodnie z regułami dyfuzji innowacji, rozprzestrzeniają się na inne dziedziny, m.in. na organizacje i badania zajmujące się użytkowaniem informacji. Jest charakterystyczne, że w drugim pięcioleciu przekształceń ustrojowych, czyli w latach 1995-99, odnotowano największy spadek cytowań obcojęzycznych. Wydaje się, że wówczas ten rodzaj zasileń został zdominowany przez dużą podaż krajowej literatury z dziedzin "innowacyjnych" będącą skutkiem zdobytych już doświadczeń i ogromnego popytu na tego typu wiedzę. Przykład Bibliotekarza pokazuje, że sytuacja w ostatnich latach wraca do normy. Czy zatem spadek cytowań obcojęzycznych w bibliotekoznawstwie i naukach pokrewnych, to tylko jednorazowe "tąpnięcie" drugiej połowy lat dziewięćdziesiątych, czy też proces będzie postępował?

Na marginesie

Możliwe, że tego typu pytania będą bezprzedmiotowe, bowiem dążenie do interaktywnych sposobów wymiany informacji może całkiem unicestwi cytowania, a obecne przeregulowane systemy komunikowania naukowego zostaną zastąpione np. przez internetowe fora dyskusyjne, gdzie rolę opieszałych recenzentów przejmie system przesuwający do kosza publikacje o słabej statystyce, którymi się nikt nie interesuje. Wszystko możliwe, wszak pod warunkiem, że będzie się to opłacać informacyjnym korporacjom, bo nadzieja, że użytkowanie informacji w nauce wyzwoli się z oków wielkiego biznesu, jest raczej płonna.

Przypis:

[1] Badania były realizowane przez autorkę w latach 2000-01 w Politechnice Świętokrzyskiej w ramach badań własnych. Wyniki publikowano m.in. w: Zagadnieniach Informacji Naukowej w roku 2002, nr 2, s. 60-67.

 Początek strony



Dlaczego coraz rzadziej cytujemy źródła obcojęzyczne? / Jolanta Sobielga// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska. - Nr 11/2006 (81) grudzień/styczeń. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2007. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2007/81/sobielga.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187